دۇبىرگە تولى دۇنيە
تاياۋ شىعىستا كۇتپەگەن جاعدايدىڭ بولۋى ادەتكە اينالعانداي. وسىدان ءبىر ايدان اسا بۇرىن راديكالدى يسلاميستەر يراكتىڭ ءبىر ايماعىن باسىپ السا, ەندى ولاردىڭ قولىنا 40 كيلوگرامداي راديواكتيۆتى ۋران, سونداي-اق, حيميالىق قارۋ جاسايتىن زاۋىت ءتۇسىپتى دەگەن حابار الەمدى شوشىتتى.
جانە بۇل حاباردى تاراتقان يراكتىڭ بۇۇ-داعى وكىلى موحاممەد ءالي ءال-حاكيم. ول بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋنعا شاعىمدانىپ, موسۋل قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتحاناسىندا ساقتالعان 40 كيلوگرامداي ۋراننىڭ ۇرلانعانىن, ونىڭ «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋعا پايدالانىلۋى مۇمكىندىگىن» ايتادى. وزىنشە, ول راديكالدى يسلاميستەردى ايىپتاپ, سول اسا قاۋىپتى ءونىمدى ولاردىڭ قولىنان تارتىپ الۋ قاجەتتىگىن ويلايتىن, ولاردان جاپا شەگەتىن حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن ادامداي كورىنەدى.
ەڭ الدىمەن, راديكالدى يسلاميستەردى وسىناۋ قاۋىپتى ءونىمدى «ۇرلادى» دەپ ايىپتاۋ ارتىق, بۇل – ولاردىڭ تەك اسكەري ولجاسى عانا. ولار موسۋل قالاسىن وپ-وڭاي باسىپ السا, ول جەردەگى نارسەنىڭ ءبارى ولاردىڭ يەلىگىنە كوشەتىنى بەلگىلى. مىنانى نەگە الاسىڭ دەپ, ولاردى ايىپتاي المايسىڭ. بىرەۋلەر جاۋاپسىزدىقپەن تاستاعان سوڭ, ولار العان. باستى ايىپكەر – يراك ۇكىمەتى. ۋران سياقتى اسا قاۋىپتى جانە ستراتەگيالىق ءمانى بار ءونىمدى تەررورشىلاردىڭ قولىنا وڭاي تۇسەتىن جەردە ساقتاعانى ءۇشىن ول الەم الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
ءبىر جاقسىسى – حالىقارالىق اتوم قۋاتى جونىندەگى اگەنتتىك (ماگاتە) «قولدى بولعان» ۋراننىڭ بايىتىلۋى تومەن ەكەنىن, ودان قاۋىپتەنەتىندەي ەشنارسە جوقتىعىن ايتىپ, جۇرتتىڭ كوڭىلىن تىنشىتتى. سويتسە دە, اگەنتتىك «كەز كەلگەن راديواكتيۆتىك ماتەريالدى باقىلاۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىنىن» قاتتى ەسكەرتتى. ءتىپتى, سول «ناشار» ۋراننان قارۋ جاساۋعا بولماعانمەن, ونى كادىمگى بومباعا قوسىپ جارعان كۇننىڭ وزىندە ول ءبىراز نارسەنى بۇلدىرە الادى ەكەن.
ۋران عانا ەمەس, يسلام حاليفاتى جاساقشىلارىنىڭ قولىنا باعدات قالاسىنان 70 شاقىرىم عانا قاشىقتىقتا ورنالاسقان «ءال-مۋتاننا» حيميالىق قارۋ جاسايتىن ورتالىعى دا كوشكەن كورىنەدى. مۇنى دا يراكتىڭ بۇۇ-داعى وكىلى ءال-حاكيم زار ەڭىرەپ حابارلادى. سونىڭ سالدارىنان يراك حيميالىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي المايتىن بولدى دەيدى. سوندا ولار بۇل جۇمىستى اتقارۋدى ەكسترەميستەر زاۋىتتى باسىپ العان سوڭ عانا ويلاعان با؟ بۇرىن قايدا بولعان؟
تاعى دا ءبىر جاقسىسى دەيىك – ماگاتە ەمەس, ەندى اقش ماماندارى بۇل زاۋىتتاعى ماتەريالداردان حيميالىق قارۋ جاساۋ مۇمكىندىگى جوق دەگەندى ايتىپ وتىر. ءتىپتى, اقش مەمدەپارتامەنتىنىڭ وكىلى دجەن پەرسي «بۇل كەشەندە حيميالىق قارۋلار جاسايتىن ماتەريال جوق جانە ونى تاسىمالداۋ دا مۇمكىن ەمەس» دەپ مالىمدەگەن. ال قارۋ جاسالاتىن بولسا, قايتەر ەدى؟! مۇنى دا يراك باسشىلىعىنىڭ جاۋاپسىزدىعى دەرسىڭ.
وسى جەردە ءبىراز جاي ويعا ورالادى. سوناۋ 2003 جىلى اقش-تىڭ يراكقا باسىپ كىرىپ, بۇل ەلدىڭ باسشىسى ساددام حۋسەيندى دارعا اسۋى سول جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا بايلانىستى ەدى عوي. سوندا ونداي قارۋ تابىلماي, ءبىراز جۇرت نەگە باسىپ كىردىڭ دەپ اقش-تى ايىپتاعان. ال مىناۋ «ءال-مۋتاننا» زاۋىتى قايدان شىققان؟ بۇل ەلدەن اقش اسكەرىنىڭ كەتكەنى كۇنى كەشە ەمەس پە ەدى؟ مۇنى كىم سالعان, حالىقارالىق ۇيىمدار نە قاراپ وتىرعان؟
قينالعاندا قولدايتىن وداقتاسىڭ بولسىن
برازيليادا وتكەن فۋتبول چەمپيوناتىنىڭ داڭعازاسىنان ءبىرشاما باسەڭدەۋ ەستىلدى, ايتپەسە, وسى ەلدىڭ فورتالەزە قالاسىندا باسقوسقان بريكس ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى دە ايتارلىقتاي الەمدىك ءمانى بار وقيعا ەدى.
بۇل – ولاردىڭ التىنشى باسقوسۋى. جالپى, بريكس-ءتىڭ (قازاقشا برۇقو دەگەن ءجون) ءوزى تۋرالى ايتار بولساق, بۇل ءوزى بولعانىنان الدا بولارى كۇشتىرەك قاۋىمداستىق. ونىڭ قۇرامىنا برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى كىرەدى. الدىندا بريك بولعان, كەيىنىرەك, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى قوسىلعان سوڭ, قازىرگى اتاۋىن يەمدەندى. حالقىنىڭ سانى جاعىنان وسى بەس ەلدە بۇكىل الەم حالقىنىڭ جارتىسىندايى تۇرادى. قوزعاۋشى كۇش سانالاتىن سول حالىق شىن مانىندە وندىرگىش كۇشكە اينالار بولسا, كەرەمەتتەرگە قول جەتكىزەر ەدى.
بۇل توپ تا بۇگىنگى ينتەگراتسيا زامانىنىڭ تۋىندىسى. جۇرت قازىر بىرىگۋگە ۇمتىلادى. بىرىكپەسەڭ, باسەكەدە ۇتىلاسىڭ. سول بىرىگۋدىڭ دە ءتۇرى كوپ. بىرەۋلەر ەۋرووداق سياقتى تىم جاقىن بىرىگەدى. سونداي-اق, ىقپالىنا, بەدەلىنە, كۇش-قۋاتىنا قاراي (8-دىك توپ, قازىر 7-لىك توپ, 20-لىق توپ) بىرىگەتىندەر بار. بىرىككەندە, ولار ءوز ماقسات-مۇددەسىن ويلايدى. كەيدە سول ماقسات-مۇددەسى باسقالار تاراپىنان ەسكەرىلمەي جاتسا, مۇددەلى ەلدەر وزدەرىنشە جاڭاشا وداق قۇرادى. مۇندا بەلگىلى دارەجەدە ساياسي استار دا بولادى.
بريكس-ءتىڭ قۇرامىنا قاراپ ودان اقش ىقپالىنا قارسىلىق نيەتتى دە اڭعارعاندايسىڭ. اسىرەسە, رەسەي مەن قىتايدىڭ بۇل جونىندەگى كوزقاراسى ايقىن. ءتىپتى, سوڭعى كەزدەگى وقيعالار وعان ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى دەسە دە بولعانداي. رەسەيدىڭ كۇشتى دامىعان 8 ەل توبىنان ىعىستىرىلۋى, ەۋرووداق ەلدەرى تاراپىنان ەكونوميكالىق سانكتسيالارعا ۇشىراۋى, ءتىپتى, ساياسي تۇرعىدا وقشاۋلاندىرىلۋى ونىڭ دوس ەلدەرىمەن بايلانىسىن بۇرىنعىدان نىعايتا تۇسۋگە ماجبۇرلەدى.
وسى جەردە بريكس ەلدەرى توبىنىڭ ءوزىنىڭ رەسەيدەي وداقتاسىنا دوس كوڭىلىن ۇسىنعانىن باسا ايتقان ءجون-اۋ. ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, تايساقتاماي, باسقالارعا قارايلاماي, باسقوسۋعا جينالۋى, وندا وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋى ماسكەۋگە كورسەتىلگەن ناقتى قولداۋ ەكەنى انىق. راس, بۇگىنگى كۇن ءتارتىبى وسىدان ەكى جىل بۇرىن لوس-كابوستاعى 20-لىق توپتىڭ ءسامميتى كەزىندە بريكس باسشىلارى اۋقىمىندا ءسوز بولعان. ەندى ناقتىلانىپ وتىر.
ناقتىلانعاندا, باسقوسۋدا جاڭا دامۋ بانكىن (جدب) قۇرۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. ول شانحاي قالاسىندا ورنالاسپاق. ونىڭ كاپيتالى 100 ميلليارد دوللارعا جەتەعابىل بولماق. باستاپقىدا ءار ەل 2 ميللياردتان, سونداي-اق, كەپىلدىك رەتىندە تاعى دا 8 ميللياردتان قارجى قۇيماق. سونىمەن قاتار, بۇل بانككە قوسىمشا ينفراقۇرىلىمدىق قور دا قۇرىلماق. سول «ارتىق قازانداعى» 100 ميلليارد دوللارداي قارجى بەستىك ەلدەرىندەگى جوبالاردى قارجىلاندىراتىن كورىنەدى. بۇل جونىندە ناقتى شەشىم بريكس-ءتىڭ رەسەيدىڭ ۋفا قالاسىنداعى باسقوسۋىندا قابىلدانباق.
ارينە, باسقوسۋدىڭ جۇمىسى نەگىزگى كەلىسىمگە قول قويۋمەن شەكتەلمەيدى. وندا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, پىكىرلەر الماسىلادى. ول الداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايدى.
العاشىندا بۇل قاۋىمداستىق تەك ەكونوميكالىق سيپاتتا عانا كورىنسە, بۇل جولعى باسقوسۋدان كەيىن ونىڭ ساياسي سيپاتى دا ايقىن اڭعارىلا باستادى. جدب مەن ينفراقۇرىلىمدىق قوردىڭ ءوزىن ولار وزدەرىنىڭ ىقپالى جۇرىڭكىرەمەيتىن دۇنيەجۇزىلىك بانككە (كاپيتالى 223 ملرد. دوللار) جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنا (كاپيتالى 360 ملرد. دوللار) بالاما رەتىندە قۇرعانى انىق.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
جانە بۇل حاباردى تاراتقان يراكتىڭ بۇۇ-داعى وكىلى موحاممەد ءالي ءال-حاكيم. ول بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋنعا شاعىمدانىپ, موسۋل قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتحاناسىندا ساقتالعان 40 كيلوگرامداي ۋراننىڭ ۇرلانعانىن, ونىڭ «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ جاساۋعا پايدالانىلۋى مۇمكىندىگىن» ايتادى. وزىنشە, ول راديكالدى يسلاميستەردى ايىپتاپ, سول اسا قاۋىپتى ءونىمدى ولاردىڭ قولىنان تارتىپ الۋ قاجەتتىگىن ويلايتىن, ولاردان جاپا شەگەتىن حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن ادامداي كورىنەدى.
ەڭ الدىمەن, راديكالدى يسلاميستەردى وسىناۋ قاۋىپتى ءونىمدى «ۇرلادى» دەپ ايىپتاۋ ارتىق, بۇل – ولاردىڭ تەك اسكەري ولجاسى عانا. ولار موسۋل قالاسىن وپ-وڭاي باسىپ السا, ول جەردەگى نارسەنىڭ ءبارى ولاردىڭ يەلىگىنە كوشەتىنى بەلگىلى. مىنانى نەگە الاسىڭ دەپ, ولاردى ايىپتاي المايسىڭ. بىرەۋلەر جاۋاپسىزدىقپەن تاستاعان سوڭ, ولار العان. باستى ايىپكەر – يراك ۇكىمەتى. ۋران سياقتى اسا قاۋىپتى جانە ستراتەگيالىق ءمانى بار ءونىمدى تەررورشىلاردىڭ قولىنا وڭاي تۇسەتىن جەردە ساقتاعانى ءۇشىن ول الەم الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
ءبىر جاقسىسى – حالىقارالىق اتوم قۋاتى جونىندەگى اگەنتتىك (ماگاتە) «قولدى بولعان» ۋراننىڭ بايىتىلۋى تومەن ەكەنىن, ودان قاۋىپتەنەتىندەي ەشنارسە جوقتىعىن ايتىپ, جۇرتتىڭ كوڭىلىن تىنشىتتى. سويتسە دە, اگەنتتىك «كەز كەلگەن راديواكتيۆتىك ماتەريالدى باقىلاۋسىز قالدىرۋعا بولمايتىنىن» قاتتى ەسكەرتتى. ءتىپتى, سول «ناشار» ۋراننان قارۋ جاساۋعا بولماعانمەن, ونى كادىمگى بومباعا قوسىپ جارعان كۇننىڭ وزىندە ول ءبىراز نارسەنى بۇلدىرە الادى ەكەن.
ۋران عانا ەمەس, يسلام حاليفاتى جاساقشىلارىنىڭ قولىنا باعدات قالاسىنان 70 شاقىرىم عانا قاشىقتىقتا ورنالاسقان «ءال-مۋتاننا» حيميالىق قارۋ جاسايتىن ورتالىعى دا كوشكەن كورىنەدى. مۇنى دا يراكتىڭ بۇۇ-داعى وكىلى ءال-حاكيم زار ەڭىرەپ حابارلادى. سونىڭ سالدارىنان يراك حيميالىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي المايتىن بولدى دەيدى. سوندا ولار بۇل جۇمىستى اتقارۋدى ەكسترەميستەر زاۋىتتى باسىپ العان سوڭ عانا ويلاعان با؟ بۇرىن قايدا بولعان؟
تاعى دا ءبىر جاقسىسى دەيىك – ماگاتە ەمەس, ەندى اقش ماماندارى بۇل زاۋىتتاعى ماتەريالداردان حيميالىق قارۋ جاساۋ مۇمكىندىگى جوق دەگەندى ايتىپ وتىر. ءتىپتى, اقش مەمدەپارتامەنتىنىڭ وكىلى دجەن پەرسي «بۇل كەشەندە حيميالىق قارۋلار جاسايتىن ماتەريال جوق جانە ونى تاسىمالداۋ دا مۇمكىن ەمەس» دەپ مالىمدەگەن. ال قارۋ جاسالاتىن بولسا, قايتەر ەدى؟! مۇنى دا يراك باسشىلىعىنىڭ جاۋاپسىزدىعى دەرسىڭ.
وسى جەردە ءبىراز جاي ويعا ورالادى. سوناۋ 2003 جىلى اقش-تىڭ يراكقا باسىپ كىرىپ, بۇل ەلدىڭ باسشىسى ساددام حۋسەيندى دارعا اسۋى سول جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا بايلانىستى ەدى عوي. سوندا ونداي قارۋ تابىلماي, ءبىراز جۇرت نەگە باسىپ كىردىڭ دەپ اقش-تى ايىپتاعان. ال مىناۋ «ءال-مۋتاننا» زاۋىتى قايدان شىققان؟ بۇل ەلدەن اقش اسكەرىنىڭ كەتكەنى كۇنى كەشە ەمەس پە ەدى؟ مۇنى كىم سالعان, حالىقارالىق ۇيىمدار نە قاراپ وتىرعان؟
قينالعاندا قولدايتىن وداقتاسىڭ بولسىن
برازيليادا وتكەن فۋتبول چەمپيوناتىنىڭ داڭعازاسىنان ءبىرشاما باسەڭدەۋ ەستىلدى, ايتپەسە, وسى ەلدىڭ فورتالەزە قالاسىندا باسقوسقان بريكس ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى دە ايتارلىقتاي الەمدىك ءمانى بار وقيعا ەدى.
بۇل – ولاردىڭ التىنشى باسقوسۋى. جالپى, بريكس-ءتىڭ (قازاقشا برۇقو دەگەن ءجون) ءوزى تۋرالى ايتار بولساق, بۇل ءوزى بولعانىنان الدا بولارى كۇشتىرەك قاۋىمداستىق. ونىڭ قۇرامىنا برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى كىرەدى. الدىندا بريك بولعان, كەيىنىرەك, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى قوسىلعان سوڭ, قازىرگى اتاۋىن يەمدەندى. حالقىنىڭ سانى جاعىنان وسى بەس ەلدە بۇكىل الەم حالقىنىڭ جارتىسىندايى تۇرادى. قوزعاۋشى كۇش سانالاتىن سول حالىق شىن مانىندە وندىرگىش كۇشكە اينالار بولسا, كەرەمەتتەرگە قول جەتكىزەر ەدى.
بۇل توپ تا بۇگىنگى ينتەگراتسيا زامانىنىڭ تۋىندىسى. جۇرت قازىر بىرىگۋگە ۇمتىلادى. بىرىكپەسەڭ, باسەكەدە ۇتىلاسىڭ. سول بىرىگۋدىڭ دە ءتۇرى كوپ. بىرەۋلەر ەۋرووداق سياقتى تىم جاقىن بىرىگەدى. سونداي-اق, ىقپالىنا, بەدەلىنە, كۇش-قۋاتىنا قاراي (8-دىك توپ, قازىر 7-لىك توپ, 20-لىق توپ) بىرىگەتىندەر بار. بىرىككەندە, ولار ءوز ماقسات-مۇددەسىن ويلايدى. كەيدە سول ماقسات-مۇددەسى باسقالار تاراپىنان ەسكەرىلمەي جاتسا, مۇددەلى ەلدەر وزدەرىنشە جاڭاشا وداق قۇرادى. مۇندا بەلگىلى دارەجەدە ساياسي استار دا بولادى.
بريكس-ءتىڭ قۇرامىنا قاراپ ودان اقش ىقپالىنا قارسىلىق نيەتتى دە اڭعارعاندايسىڭ. اسىرەسە, رەسەي مەن قىتايدىڭ بۇل جونىندەگى كوزقاراسى ايقىن. ءتىپتى, سوڭعى كەزدەگى وقيعالار وعان ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى دەسە دە بولعانداي. رەسەيدىڭ كۇشتى دامىعان 8 ەل توبىنان ىعىستىرىلۋى, ەۋرووداق ەلدەرى تاراپىنان ەكونوميكالىق سانكتسيالارعا ۇشىراۋى, ءتىپتى, ساياسي تۇرعىدا وقشاۋلاندىرىلۋى ونىڭ دوس ەلدەرىمەن بايلانىسىن بۇرىنعىدان نىعايتا تۇسۋگە ماجبۇرلەدى.
وسى جەردە بريكس ەلدەرى توبىنىڭ ءوزىنىڭ رەسەيدەي وداقتاسىنا دوس كوڭىلىن ۇسىنعانىن باسا ايتقان ءجون-اۋ. ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, تايساقتاماي, باسقالارعا قارايلاماي, باسقوسۋعا جينالۋى, وندا وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋى ماسكەۋگە كورسەتىلگەن ناقتى قولداۋ ەكەنى انىق. راس, بۇگىنگى كۇن ءتارتىبى وسىدان ەكى جىل بۇرىن لوس-كابوستاعى 20-لىق توپتىڭ ءسامميتى كەزىندە بريكس باسشىلارى اۋقىمىندا ءسوز بولعان. ەندى ناقتىلانىپ وتىر.
ناقتىلانعاندا, باسقوسۋدا جاڭا دامۋ بانكىن (جدب) قۇرۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. ول شانحاي قالاسىندا ورنالاسپاق. ونىڭ كاپيتالى 100 ميلليارد دوللارعا جەتەعابىل بولماق. باستاپقىدا ءار ەل 2 ميللياردتان, سونداي-اق, كەپىلدىك رەتىندە تاعى دا 8 ميللياردتان قارجى قۇيماق. سونىمەن قاتار, بۇل بانككە قوسىمشا ينفراقۇرىلىمدىق قور دا قۇرىلماق. سول «ارتىق قازانداعى» 100 ميلليارد دوللارداي قارجى بەستىك ەلدەرىندەگى جوبالاردى قارجىلاندىراتىن كورىنەدى. بۇل جونىندە ناقتى شەشىم بريكس-ءتىڭ رەسەيدىڭ ۋفا قالاسىنداعى باسقوسۋىندا قابىلدانباق.
ارينە, باسقوسۋدىڭ جۇمىسى نەگىزگى كەلىسىمگە قول قويۋمەن شەكتەلمەيدى. وندا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, پىكىرلەر الماسىلادى. ول الداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايدى.
العاشىندا بۇل قاۋىمداستىق تەك ەكونوميكالىق سيپاتتا عانا كورىنسە, بۇل جولعى باسقوسۋدان كەيىن ونىڭ ساياسي سيپاتى دا ايقىن اڭعارىلا باستادى. جدب مەن ينفراقۇرىلىمدىق قوردىڭ ءوزىن ولار وزدەرىنىڭ ىقپالى جۇرىڭكىرەمەيتىن دۇنيەجۇزىلىك بانككە (كاپيتالى 223 ملرد. دوللار) جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنا (كاپيتالى 360 ملرد. دوللار) بالاما رەتىندە قۇرعانى انىق.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
