ايماقتار • 25 مامىر, 2023

سارايشىق – سان عاسىردىڭ كۋاسى

948 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكەن كەڭەستە وڭىردەگى تاريحي ورىنداردىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋدى تاپسىرعان ەدى. «التىن وردا زامانىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان ەجەلگى سارايشىق قالاسىنىڭ قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسۋى تەگىن ەمەس. بۇل ءتول تاريحىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز قالا سالىپ, جاڭا مادەنيەتكە جول اشقان. ايگىلى سارايشىق – سونىڭ ايقىن دالەلى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سارايشىق – سان عاسىردىڭ كۋاسى

شەتەلدىك تۋريستەر دە قىزى­عاتىن تاريحي جانە ارحەولوگيا­لىق ەسكەرتكىشتەر قاتارىنداعى ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالا­سىنىڭ ورنى ماحامبەت اۋدانىن­دا ورنالاسقان. جاقىندا وسىنداعى سارايشىق اۋىلىندا جاڭا ساپار ورتالىعى اشىلدى. مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اسحات ورا­لوۆتىڭ پىكىرىنشە, ساپار ورتالى­عىنىڭ بەس جىلدىق دامۋ جوس­پارى بەكىتىلگەن. ەندى تەك ءبىر ورتا­لىقپەن شەكتەلمەي, جايىق وزە­نىنىڭ جاعاسىنان بىرقاتار عي­مارات سالىناتىن بولادى. ويت­كەنى ورتاعاسىرلىق قالا تاريحى ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىك تۋريستەر كوپ كەلەتىن ورىنعا اينال­عان. ماسەلەن, سارايشىق مۋزەي-قورىعىنىڭ تاريحىمەن تانىسۋعا الدىڭعى جىلى 12 مىڭ, بىلتىر 18,5 مىڭنان اسا ادام كەلگەن.

اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىن­­­باسارى جاسۇلان بيسەم­بيەۆ­تىڭ ­ايتۋىنشا, ءوڭىر تۇرعىندارى تاريحي قالانىڭ تاعدىرىنا الاڭ­داي­دى. مۇندا 20 جىل بۇرىن مۇرا­جاي اشىلدى. ال جەتى جىل بۇرىن جايىق وزەنىنىڭ جاعا­لا­ۋىن نىعايتۋ جۇمىستارى باس­تال­دى. جاڭا ساپار ورتالىعى ەجەلگى قالاشىقتى تاري­حي جانە عى­لى­مي تۇرعىدان زەرتتەۋ­گە, قاز­با جۇ­مىستارىن جالعاستىرۋ­عا سەرپىن بەرەدى.

«سارايشىق» تاريحي-مادەني مۇ­راجاي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇحتاردىڭ دە­رە­گىنە سۇ­يەن­سەك, قازاق دالا­سىن­داعى ەڭ كونە تاري­حي قالا ۇلى جىبەك جولىن­داعى ساۋدا ورتا­لىقتارىنىڭ ءبىرى بولعان. ورتا­عاسىرلىق قالانىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. جازبا دەرەكتەر دە كوپ. ويتكەنى سارايشىق – ۇلىق ۇلىستىڭ استاناسى دارەجەسىنە ­جەتكەن قالا.

چمي

«ورتاعاسىرلىق دەرەكتەرگە سۇ­يەنسەك, سارايشىقتا بەركە حان, توقتى حان مۇسىلماندىقتى قا­بىلدادى. جانىبەك حان, بەردىبەك حان تاققا وتىردى, ەل باسقاردى. ساراي-باتۋ تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم ە.پيگارەۆ 1242/43-1313 جىلدارى ەدىل-جايىق ارا­لى­عىن­دا استانا دەڭگەيىنە جەتكەن ەكى قا­لانى – ساراي ال-ماحرۋس پەن سارايشىقتى كورسەتەدى. ال ءوزىمىز بۇرىننان اڭىز قىلىپ ايتاتىن ءاز-جانىبەك حان تاريحى دا سا­راي­­شىقپەن بايلانىس­تىرىلادى. «اققۋ كولى» مەن «التىن قايىق» تۋرالى اڭىزدار استارىندا ۇلكەن تاريح بار. ساراي­شىق ەۋروپا مەن ازيانى باي­لانىستىرعان التىن كوپىر بولدى. قالانىڭ ماڭىزدى كەرۋەن جولىندا ورنالاسقانىن ۇلىق ۇلىس زامانىندا-اق يبن باتۋتا (1333-1334), دجوۆانني ما­­­رينول­لي (1338-1353), يسپان ءپىرا­دارى پاسحاليا (1335-1339), اعا­يىندى كوپەستەر فرانتسيسكو مەن دومينيكو پيتسي­گانيلەر (1367) اتاپ وتەدى. وسى­عان بايلانىستى التىن وردا كەزەڭىن زەرتتەۋشى ر.پو­چەكاەۆ «سا­رايشىقتى كەرۋەن جول­دارى­نان الىم-سالىق جينايتىن اكىم­شىلىك ورتالىق بولدى» دەپ ەسەپ­تەيدى. ال قازىر سارايشىق ور­نىن­­دا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قاز­بالار ونىڭ ۇلىق ۇلىستىڭ باس­تى قالالارىنىڭ ءبىرى بولعا­نىن ايعاقتايدى. قازبا كەزىندە اشىل­عان كەشەندى ساراي, تۇرعىن جاي­لار, ودان تابىلعان قىش بۇ­يىم­دار, قىتايلىق سەلادون ىدىسى, يران­دىق سىرلى قىش تۇرلەرى قالانىڭ باي-قۋاتتى بولعانىن دالەلدەيدى», دەيدى ابىلسەيىت مۇحتار.

ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, زەرت­تەۋشىلەر سارايشىقتىڭ تاريحى ءحىىى عاسىردان بۇرىنعى كەزەڭ­نەن باستالاتىنىنا توقتالعان. ەڭ ماڭىزدىسى, سارايشىق قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان. تاريحي قالانىڭ ورنىنان تا­بىلعان قۇندى جادىگەرلەر دە از ەمەس. ەندى سول جادىگەردىڭ ءبارى ساپار ورتالىعىنىڭ التى ەكسپوزي­تسيالىق زالى مەن كورمە پاۆيلونىنا قويىلادى. التىن وردا كەزەڭىندەگى سارايشىقتىڭ ماكەتىن جاساۋعا عالىمدار كومەكتەسكەن. ال بارلىق ەكسپوزيتسيانىڭ مۋل­تيمەديالىق نۇسقاسى جاسالعان. بۇل ساپار ورتالىعىنا كەلەتىن قوناقتاردىڭ قازاق, ورىس جانە اعىل­شىن تىلدەرىندە اقپارات الۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

ورتاعاسىرلىق سارايشىق قا­لا­سىنىڭ ورنىندا جىل سايىن­ ار­­حەولوگيالىق قازبا جۇمى­سى جۇر­گىزىلەدى. ماسەلەن, 2020 جى­لى ال­تىن وردا مەن نو­عاي وردا­سى­نىڭ, كەيىن قازاق حان­­دى­­عىنىڭ باس شاھارى اتان­عان سا­رايشىق قالا­سىنان ەرەكشە قابىرحانا تابىل­دى. تاريحي دەرەك­تەرگە سۇيە­نىپ, زەرتتەۋ جۇر­گىزگەن ارحەولوگتەر قابىرحانانىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى – قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى بو­لۋى مۇمكىن ەكەنىن جوق­قا شى­عار­مايدى.

«سارايشىق» تاريحي-مادەني مۇراجاي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى ابىلسەيىت مۇحتاردىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, بۇعان قاتىستى بىرنەشە دالەلدى دەرەك بار. بىرىنشىدەن, 1840 جىلدارى جاڭگىر حان بوكەيحان­ ۇلى سارايشىققا كەلگەندە ۇلى اتاسىنىڭ باسىنا بەلگى قويىپ, «حان مولاسى» اتالاتىن اۋماقتى قورشاتقان ەكەن. كەيىن بۇل بەلگى جوعالعان.

ەكىنشىدەن, اتىراۋلىق عا­لىم­دار 2019 جىلى رەسەي مۇراعاتى­نان سارايشىق قالاسىنىڭ كونە ەستەلىك-سىزباسىن تاۋىپ اكەل­گەن. ورىستىڭ زەرتتەۋشى-عالىمى الەكسەي الەكسەەۆ 1861 جىلعى ەڭبەگىندە حان زيراتى ورنىن انىق كورسەتىپ, ونى «اۋليە-سكلەپ» دەپ بەلگىلەپتى. ول ءوزى كورگەن «حان مولاسىن» كۇمبەزدى ءارى ەڭسەلى كەسەنە بولعانىنا سيپاتتاما بەرىپتى. عالىم كۇمبەزدىڭ ءۇش جاعىندا تەرەزەسى, ال شىعىسىندا ەسىگى بول­عانىن جازعان.

ۇشىنشىدەن, جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر دە سارايشىقتىڭ تەرەڭگە جاسىرىلعان كومبەدەي شەجىرەلى تاريحىن ۇدايى زەرتتەپ كەلەدى. سول زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, الەكسەي الەكسەەۆ كەلتىرگەن دەرەكتەر اشىلىپ جاتقان كەسەنەنىڭ سۇلباسىمەن سايكەس كەلەتىنى انىق­تالىپتى.

«كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي دەرەكتەر دە سارايشىقتا قاسىم حاننىڭ جەرلەنگەنىن تو­لىقتاي ايعاقتايدى. حاننىڭ جەر­لەنگەن ورنىن انىقتاۋ ماق­سا­تىن­داعى ەكسپەديتسيامىز جە­مىستى بولدى دەۋگە نەگىز بار. ا.الەك­سەەۆ­­­تىڭ جاز­باسىندا ايتىلعان ما­لى­­مەت­تەر مەن قابىرحانانىڭ ساي­كەس­تىگى 99 پا­يىزعا راستالىپ وتىر», دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور ابىلسەيىت مۇحتار.

سول جىلى «حان مولاسى» قاز­باسىنداعى ساعانادان قىزعىلت ما­تانىڭ قالدىعى تابىلعان. رەس­تاۆراتور تەتيانا كرۋپا جۇرگىز­گەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇل ورنەكتەر سالىنعان قىزىل بارقىت ماتا ەكەنى انىقتالدى. توقىما ءونىمى – تەك جىبەكتەن توقىلعان, التىن جالاتىلعان كۇمىس جىپتەرى بار وتە ساپالى ماتا. ونىڭ شىق­قان جەرى وسمان يمپەرياسى بولۋى مۇمكىن, ال كەزەڭى بويىنشا XV-XVI عاسىرلارعا سايكەس كەلەدى. بەدەرلى بارقىت ماتادان تىگىلگەن كيىمدەر سول كەزدە سانگە اينال­عان. سول سەبەپتەن, باي, بەدەلدى ادام­دار وسىنداي ماتادان كيىم تىكتىرگەن.

 

اتىراۋ وبلىسى