وسى ماسەلەگە وراي «دەنساۋلىق» ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» زتب الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتى (AlmaU) ستۋدەنتتەرىنىڭ كومەگىمەن جەتى اي بويى ءتورت باعىتتا قىزىقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قورىتىندىسىن شىعاردى.
– ءبىر قاراعاندا الماتىداعى 18 جوعارى وقۋ ورنىن قامتىعان ساۋالدامانى جۇرگىزە سالۋ وڭاي سياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ستۋدەنتتەردى از-كەم ايالداتىپ, وسى زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرىپ, سۇراقتارعا شىنايى جاۋاپ الۋعا تىرىسىپ, ناتيجەلەرىن زەردەلەۋ – اجەپتاۋىر جۇمىس. بۇل ۆولونتەرلىك قوزعالىسقا قاتىسقان 53 ستۋدەنت قاجىرلى جۇمىس ىستەدى. سوندىقتان وسى باستامادا ازاماتتىق تانىتىپ, مۇددەلەس بولعاندارعا العىسىمىز شەكسىز, – دەدى «دەنساۋلىق» ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» زتب ءتورايىمى باقىت تۇمەنوۆا.
سونىمەن, ستۋدەنتتەردىڭ شىلىم شەگۋى, الكوگولدىك ىشىمدىكتەر ءىشۋى, قالاي تاماقتاناتىنى مەن سالاماتتى ءومىر سالتىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر تولىقتاي ستاتيستيكالىق كورسەتكىش بولماسا دا, وسى ماسەلەدەگى جالپىلاما جاعدايدى كورسەتە الادى.
– ستۋدەنتتىك كەزەڭ – جاستاردىڭ ومىردەگى ورنىن ىزدەۋمەن اينالىساتىن, ءبىلىم الىپ, الدىنا ءورشىل ماقساتتار قويىپ, وسىعان جەتۋگە ۇيرەنەتىن ۋاقىت. جاستاردىڭ ۆولونتەرلىك قىزمەتى – الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتاسىلى عانا ەمەس, بۇل باعا جەتپەس جۇمىس تاجىريبەسى, قارىم-قاتىناس, ستۋدەنتتىڭ ءوزىن-ءوزى قالىپتاستىرۋ قاينارى, سونداي-اق كاسىبي داعدىلار مەن قۇزىرەتىن دامىتۋ مۇمكىندىگى. جەتى اي بويى جۇرگىزىلگەن جۇمىس بارىسىندا 200-دەي ستۋدەنت قالاداعى جوو-لار اراسىندا تەمەكى شەگۋ, ىشىمدىك ءىشۋ, تاماقتانۋ مەن سالاماتتى ءومىر سالتىنا قاتىستى ساۋالدامالار جۇرگىزە وتىرىپ, «دەنساۋلىق» قاۋىمداستىعىمەن 4 الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىردى, بولاشاقتا ءوز جوبالارىمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە سەپتىگى تيەتىن تاجىريبە دە جيناقتادى», دەيدى الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گۇلنارا اسەمقۇلوۆا.
جوبانىڭ دالالىق ءىس-شارالارى بيىل 4-25 ءساۋىر ارالىعىندا جۇرگىزىلىپ, الەۋمەتتەنۋ ساۋالداماعا 18-21 جانە ودان ۇلكەن جاستاعى 1 080 رەسپوندەنت قاتىستى.
ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنبەس بۇرىن مىناداي قىزىقتى دەرەكتەردى العا تارتۋعا بولادى. ماسەلەن, قىز بالالاردىڭ كوپشىلىگى سالماعى قالىپتى بولعانىنا قاراماستان ءوزىن تولىقپىن دەپ ەسەپتەسە, جىگىتتەر كەرىسىنشە وزىنە بۇلشىقەت پەن سالماق جەتپەيدى دەپ ويلايدى ەكەن. جالپى, جاستاردىڭ 63%-ى پايىزى «مۇلدە تەمەكى شەكپەيمىن», 68%-ى «ىشىمدىك ىشپەيمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. دەمەك, ءۇش ستۋدەنتتىڭ بىرەۋى ءىشىپ, شەگەدى دەگەن ءسوز.
دەنساۋلىققا تەرىس اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ىشىندە مىنالار اتاپ ءوتىلدى: زيان ادەتتەر (تەمەكى شەگۋ, الكوگول مەن ەسىرتكى قولدانۋ) – 42%, قوزعالىسسىز ءومىر سالتى – 32%, دۇرىس تاماقتانباۋ مەن ارتىق سالماق – 29%. رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن 25%-ى ارتىق سالماعى بارىن ايتسا, ال 3%-ى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە قينالاتىنىن مالىمدەگەن.
سونداي-اق ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ 34%-ى تۇتىنۋ تاۋارلارداعى زيان قوسپالار سانىن ازايتۋدى ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل دەپ ەسەپتەسە, 32%-ى ونى ساتۋعا مۇلدەم تىيىم سالعان دۇرىس دەپ ويلايدى. سول سياقتى 41%-ى دەنساۋلىققا زيانى از ونىمدەر كوپ زيان كەلتىرەتىندەرگە قاراعاندا ارزانىراق بولۋى كەرەك دەسە, شامامەن 64%-ى تاۋاردىڭ زيانى از ەكەنى تۋرالى اقپاراتتى ءونىمنىڭ قاپتاماسىندا باسىپ شىعارۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىرىپ وتىر.
«سالاماتتى ءومىر سالتىن قالاي تۇسىنەتىنى تۋرالى سۇراققا رەسپوندەنتتەردىڭ 15%-ى تەمەكى مەن الكوگول سياقتى جامان ادەتتەردەن باس تارتۋ, 24%-ى دۇرىس, ۋاقتىلى تاماقتانۋ, 23%-ى سپورتپەن تۇراقتى اينالىسۋ دەپ جاۋاپ بەرگەن. ال ستۋدەنتتەردىڭ 38%-ى سالاماتتى ءومىر سالتىن وسى فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى دەپ سانايتىنىن جەتكىزگەن», دەيدى «دەنساۋلىق» ۇلتتىق قاۋىمداستىعى» زتب توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ءارى دارىگەر گينتاۋتاس-يۋوزاس كەنترا.
ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 28%-ى كوپ قوزعالمايتىنىن مويىنداسا, كەرىسىنشە 57%-ى بەلسەندى ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەنىنە سەنىمدى, ال تاعى 15%-ى بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرە الماعان. سپورتپەن تۇراقتى شۇعىلداناتىن رەسپوندەنتتەر مەن اندا-ساندا اينالىساتىن نەمەسە مۇلدەم اينالىسپايتىنداردىڭ اراسالماعى شامامەن بىردەي دەسەك تە بولادى – 52,2% جانە 47,8%.
«سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا نەگىزگى كەدەرگى نە؟» دەگەن سۇراققا ستۋدەنتتەردىڭ 32%-ى جالقاۋلىق پەن قۇلشىنىستىڭ جوقتىعىن العا تارتسا, شامامەن 26%-ى نەگىزگى كەدەرگىگە دەنساۋلىققا پايدالى تاعامدارعا قول جەتكىزۋدىڭ قيىندىعى مەن تىم جۇمىسباستىلىقتى جاتقىزعان. قالعان 17%-ى ءۇشىن دەپ سپورت نىساندارىنا بارۋ قيىن كورىنەدى.
سالدارىن بولاشاق كورسەتەدى دەسەك تە, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانامىن دەيتىندەردىڭ سانى ۇستانبايمىن دەپ ەسەپتەيتىندەردىڭ سانىنا جەتەعابىل. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرە المادى. قورىتا كەلگەندە, الماتى ستۋدەنتتەرىنىڭ 32%-ى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا جالقاۋلىق پەن ىنتا-جىگەردىڭ جوقتىعى سەبەپشى ەكەنىن مويىنداعان.
الماتى
