حالىق قالاۋى – ادىلدىك

مەملەكەت باسشىسى وسى ماقساتپەن ءوز جانىنان قۇرعان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان – ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە جانە ونىڭ قىزمەتىن جال­پى­حالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرۋ مىن­دە­تى جۇكتەلگەن, ءارى قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتايدا حالىقتى تول­عاندىرىپ جۇرگەن تالاي كوكەيكەستى ماسە­لە وڭ شەشىمىن تاپتى.

ەڭ باستىسى – كوپ جىل بويى الىپ­قاش­پا سوزدەرگە ارقاۋ بولىپ, حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ كەلگەن كەڭ-بايتاق جەرىمىزگە قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىمدەر قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, 2021 جىلى 13 مامىردا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭ­ن­امالىق اكتىلەرىنە جەر قاتى­ناس­تارى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى جەر كودەكسى 24-بابى­نىڭ 1-تارماعى «شەتەلدىكتەر, ازا­مات­تى­عى جوق ادامدار, شەتەلدىك زاڭ­دى تۇلعالار, شەتەلدىك قاتىسۋى بار قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تۇل­عا­لارى, حالىقارالىق ۇيىمدار, حالىق­ارالىق قاتىسۋى بار عىلىمي ورتا­لىقتار, سونداي-اق قانداستار اۋىل شار­ۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاس­كە­­لەرىن جەكە مەنشىك نەمەسە جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن يەلەنە المايدى» دەگەن ءۇشىنشى بولىكپەن تولىقتىرىلدى. وسى­لاي­شا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن شە­تەلدىك ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالارعا سا­تۋعا جانە جالعا بەرۋگە ءبىرجولا تى­يىم سالىندى.

بۇعان قوسا, وتكەن جىلعى 5 ماۋسىمدا بولعان رەسپۋبليكالىق رەفەرەن­دۋمدا قا­بىلدانعان «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن ت­و­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا ساي­كەس اتا زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعى «جەر جəنە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. حالىق اتىنان مەنشىك قۇقىعىن مەملەكەت جۇزەگە اسىرادى» دەگەن جاڭا رەداكتسيادا جازىلدى. بۇل وسىعان دەيىن مەملەكەت مەنشىگىندە بولعان بارلىق تابيعي بايلىق حالىق مەنشىگىنە بەرىلدى, ەندى ونى قالاي پايدالانۋدى مەملەكەت حالىقپەن اقىلداسىپ, ءارى حالىقتىڭ يگىلىگىنە شەشەدى دەگەن ءسوز. پرەزيدەنت وسى باعىتتاعى العاشقى ماڭىزدى قا­دام تۋرا­لى بىلتىرعى 1 قىركۇيەكتەگى «ادىلەت­تى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرە­كە­لى قوعام» جولداۋىندا جاريالادى.

ء«بىز اتا زاڭىمىزدا جەر مەن تابيعي رەسۋرستار حالىقتىڭ مەنشىگى دەگەن باس­تى قاعيداتتى بەكىتتىك. بۇل – قۇر ءسوز ەمەس. بۇل – بارلىق رەفورمانىڭ ارقا­ۋى. ءاربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جات­قان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك. سوندىقتان مەن جاريا­لاعان بالا­لار جىلىنىڭ اياسىندا «ۇلت­­تىق قور – بالالارعا» اتتى مۇل­دە جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ وتە ما­ڭىزدى دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قور­دىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى شوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن شوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋى­نا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل قاراجات وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قور, شىن مانىندە, ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولىپ, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. باستامانى مۇقيات ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان جۇزەگە اسىرا باستاۋدى تاپسىرامىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ۇلتتىق قوردان بالالارعا جىل سايىن بولىنەتىن قاراجات الەۋمەتتىك جو­بالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ءبىرشاما تا­جىريبە جيناقتاعان «بىرىڭعاي جي­ناق­تاۋشى زەينەتاقى قورى» اكتسيو­نەرلىك قوعامىندا ساقتالماقشى. وندا ءاربىر بالاعا اشىلاتىن شوتقا كەلەسى جىلدىڭ باسىندا 150 اقش دوللارى مولشەرىندەگى العاشقى تولەمدى اۋدارۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ سوماسى بالا 18 جاسقا تولعاندا شامامەن 3500 اقش دول­لارىنا جەتۋگە ءتيىس. وسى يگى باستاما  وتانداستارىمىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى تۋىنداپ, كەيىن جاپپاي جەمقورلىق قۇربانىنا اينالعان «قازاقستانداي تابيعي رەسۋرستارعا باي ەلدە قاتار مەملەكەتىندەگىدەن تومەن ءومىر سۇرمەيتىن جاعدايعا جەتۋ» تۋرالى ارمانىنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ باسى بولعاي دەپ تىلەيمىز.

مەملەكەت باسشىسى ونداعان مىڭ گەكتار قۇنارلى جەردى «ەبىن تاۋىپ» يەمدەنىپ السا دا, ونى تولىق يگەرمەي, ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيىپ وتىرعان لاتيفۋنديستەر مەن جەمقور شەنەۋنىكتەرمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى جەرلەردى دە وزدەرىنىڭ پايدالانۋىنا العان وزبىر كاسىپكەرلەردىڭ كەسىرىنەن ەگىستىك جەر جانە جايىلىم مەن شا­بىن­­دىق تابا الماي تىعىرىققا تىرەل­گەن قاراپايىم شارۋالار مەن قوسالقى شارۋا­شىلىق ۇستايتىن اۋىل تۇرعىن­دا­رىنىڭ جانايقايلارىنا قۇلاق اسىپ, وسى كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋگە تىكەلەي ۇيىتقى بولدى. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى مەملەكەتكە 5,2 ميلليون گەكتار پايدالانىلماعان جانە زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى قايتارىلدى. بۇعان پرەزيدەنت 2022 جىلى 9 تامىزدا جەر قاتىناستارى سالاسىنداعى تەكسەرۋلەرگە ءموراتوريدى الىپ تاستاعانى قولايلى مۇمكىندىك تۋعىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 5 ميلليون گەكتار يگە­رىل­مە­گەن جەردى قايتارۋ جۇمىسىنا كىرىستى. ويتكەنى جايىلىمدىق جەرلەر, اسىرەسە تۇركىستان, قىزىلوردا, الماتى جانە اتىراۋ وبلىستارىندا ءالى دە جەتىسپەيدى.

ماعجان جۇماباەۆتىڭ «التى الاش­تىڭ بالاسى باس قوسسا, ءتور – مۇ­عا­لىم­­دىكى» دەگەن ءسوزىنىڭ ماڭىزى زور. وكى­نىش­كە قاراي, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبى­لىم بەرۋ سالاسىنا جەتە ءمان بەرىلمەي, مۇعالىم بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي, پرەزيدەنت 2019 جىلعى 27 جەلتوقساندا العاش رەت قابىلدانعان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا قول قويىپ, ۇلى اقىن وسيەتىنە ساي تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشىلدى. مەكتەپ مۇعا­لىم­دەرىنىڭ جالاقىسى ەسەلەپ ارتتىرىلىپ, ۇستازدىق قالادا دا, اۋىلدا دا ەڭ بەدەلدى ماماندىقتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. دەگەنمەن ۇزاق جىلدار بويى مەكتەپتەگى وقۋ ۇلگەرىمى ورتاشا بولعان تۇلەكتەردىڭ كوبى مۇعالىم ماماندىعى بويىنشا وقۋعا تۇسكەنىن, بۇل ءۇردىس ەندى عانا وزگەرىپ, ۇستازدىق ءبى­لىمدى جاستاردىڭ تاڭداۋىنا اينالا باس­تاعانىن ەسكەرسەك, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ۇدەرىسى ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلاتىنى انىق. ايتەۋىر, سەڭ ورنىنان قوزعالعانى ءسوزسىز.

بۇعان قوسا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرەتىن وقىتۋشىلاردىڭ جا­لا­قىسى ءوسىرىلدى. ستۋدەنتتەر مەن دوك­تورانت­تاردىڭ ستيپەندياسى كوبەي­تىل­دى. ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەتىن بالا­لار­عا ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن بولىنەتىن قارجى ەكى ەسە ۇلعايتىلدى. بىلتىر العاش رەت كوپبالالى, مۇگەدەكتىگى بار بالا ءوسىرىپ وتىرعان جانە تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ بالالارىنا 5 مىڭنان استام ءبىلىم گرانتى بەرىلدى. وسى رەتتە پرەزيدەنت «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازە­تىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سەكسەۋىل كەنتىندە مەكتەپكە پويىزدار ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان تەمىرجولدىڭ ۇس­تىمەن بارىپ, باستارىن بايگەگە تىگىپ جۇر­گەن وقۋشىلار تۋرالى جازىلعان سىني ما­قالاعا بىردەن دەن قويىپ, ءوڭىر باس­شى­لى­عىنا اتالعان ەلدى مەكەندە جاڭا مەكتەپ سالۋدى تاپ­سىر­عا­نى دا ويعا ورالادى.

پرەزيدەنت قوعامدا ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كوشى-قون ساياساتىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قونىس اۋدارعان ازاماتتارعا بەرىلەتىن سۋبسيديا مولشەرى ەكى ەسە ۇلعايتىلعاندىعى – سونىڭ ايعاعى. مەملەكەت باسشىسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ مۇقتاجدىقتارىنا جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جەتە كوڭىل بولىنبەۋىنە قاتىستى «كازاحستانسكايا پراۆدا» رەسپۋبليكالىق گازەتىندە جا­ريا­­لان­عان سىني ماقالاعا وراي كە­شەندى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە ورەسكەل كەم­شى­لىكتەرگە جول بەرىلگەن ەكى اۋداننىڭ اكىمدەرى قىزمەتتەرىنەن بوساتىلعانى دا جادىمىزدا.

جۇرتشىلىقتىڭ ەل ءومىرىن دەمو­كراتيا­لاندىرۋ حاقىنداعى سىندارلى ۇسىنىس-پىكىرلەرى دە ەسكەرىلىپ, ءتيىستى شەشىم­دەر قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسى ەنگى­زىل­گەندىگىنىڭ, پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار سايلاۋىنا ماجوريتارلىق جۇيە, ياعني ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلاۋ جۇيەسى قايتارىلعاندىعىنىڭ, سونداي-اق بيىل اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىز­­دا­عى قالالار اكىمدەرىن سايلاۋ باس­تالاتىندىعىنىڭ ماڭىزى ايرىق­شا. VIII شاقىرىلىمداعى پارلا­مەنت­­تىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىن­دا پرەزيدەنتتىڭ: «سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە كوپتەگەن ورىندى سىن, بايىپ­تى ۇسىنىس ايتىلدى. ءبىز ايتىلعان سال­ماق­تى ۇسىنىستاردى مىندەتتى تۇردە زەر­دە­لەيمىز... بىراق وزگەرىستەر مۇنىمەن بىتپەيدى. بۇل ۇزاق جولدىڭ باسى عانا. رەفورمالار جالعاسا بەرەدى, ساياسي قۇرى­لىمدى جەتىلدىرۋ قاجەت», دەپ قاداي ايت­قان ءسوزى ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋ دايەكتى جالعاسىن تاباتىندىعىن بىل­دى­رەدى. پايىمداپ قاراساق, قازاقستان  قازىرگى الماعايىپ زاماندا تۇبەگەيلى ساياسي رەفورمالار جۇرگىزىپ وتىرعان ور­تا­لىق ازياداعى بىردەن-ءبىر مەملەكەت ەكەندىگى كوڭىلگە ۇلكەن ءۇمىت ۇيالاتادى.

مەملەكەت باسشىسى بيىلعى 19 ساۋىر­دە بولعان ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىن­دەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە سويلەگەن سو­زىندە: «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەم­لەكەت» بولۋ ءۇشىن ازاماتتارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ءاربىر ايماقتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى جانە ء«السىز تۇستارى» بار. وكىنىشكە قاراي, اكىمدەر سونى بىلە تۇرا, الداعى قيىندىقتاردى ۋاقتىلى باعامداي المايدى. جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, دەر كەزىندە شەشىم قابىلداۋدان قا­شا­دى. جاڭا جىلدان بەرى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قوعامدىق قابىلداۋىندا 811 ادام بولدى. سونىڭ 730-ىن كەستەدەن تىس, ياعني تابان استىندا جەدەل تۇردە قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. ولاردىڭ اراسىن­دا بارلىق ايماقتىڭ تۇرعىندارى بار. پرەزيدەنتتىڭ اتىنا جازىلعان ارىز-شاعىمداردىڭ سانى ءۇش جىلدا ەكى ەسە ءوستى», دەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ كەل­تىر­گەن دەرەكتەر, ءبىر جاعىنان, ەلىمىز­دەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفور­مالار وڭىرلەردە ءارتۇرلى كەدەر­گىلەرگە تاپ بولىپ وتىرعانىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان, حالىقتىڭ ءوزى سايلاعان پرە­زي­دەنتىنە دەگەن سەنىمى ارتا تۇسكەن­دىگىن ايعاقتايدى.

تۇيىندەي ايتساق, ادىلەتتى مەملەكەت ورناتۋ – حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت ورناتۋ. ويتكەنى «حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى».

كارىباي مۇسىرمان,

«Egemen Qazaqstan»