ۆەيپ تۇتىنىنە تاۋەلدى ورتانى وڭالتۋدىڭ جولى قايسى؟

بىراق كىشكەنتاي قۇرالدىڭ دەنساۋلىق­قا زيانىن ءاۋ باستا ەسكەرگەن دارىگەرلەر, قوعام بەلسەندىلەرى, مەكتەپ باسشىلىعىمەن قاتار اتا-انالار ەلەكتروندى شىلىمنىڭ ساتى­لى­مىن شەكتەۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن.

جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە وقۋشى­لاردىڭ ەلەكتروندى شىلىم ساتاتىن دۇكەننىڭ ماڭىن توراۋىلداپ تۇرعان بەينەجازباسى تارادى. سول ارادا كا­مەلەت جاسقا تولماعان قىزدىڭ جو­لاۋ­شى­لاردان ەلەكتروندى شىلىم الىپ بەرۋىن قولقالاعانىن كوردىك. ءيا, وقۋشى­لار ءوتىنىشىن ورىنداعان جانعا اقشالاي سىياقى بەرۋدەن دە كەتارى ەمەس. قاپتاماسى كوز تارتاتىن ۆەيپتىڭ جارناماسى الەۋمەتتىك جەلىدە دە جاڭعىرىپ تۇر.

دەمەك, بالالاردىڭ ەرتەڭىنە الاڭ­داعان بەلسەندىلەردىڭ ۇرانىنان كەيىن ەەكتروندى شىلىمعا قاتىستى شەكتەۋلەر ەنگىزىلگەنىمەن, مۇنداي قۇرالدار – ءالى دە بولسا وقۋشىعا وڭاي ولجا. ەلەكتروندى شىلىمنان بۋداقتاعان ءتۇتىندى بالالار مەن جاستار قىزىق كورگەنىمەن قۇرامىنداعى زياندى ەلەمەنتتەردەن بەيحابار. بالكىم, بىلسە دە ەرتەڭ اۋەس بولمايمىن دەپ پايىمداسا كەرەك.

وتكەن اپتادا ورتالىق كوممۋنيكا­تسيالار قىزمەتىندە «قازاقستانداعى ۆەيپ ەپيدەمياسىنىڭ پروبلەمالارى جانە شەشۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپتا وت­كەن دوڭگەلەك ۇستەلدە بالالاردىڭ بولا­شاعىنا الاڭدايتىن بىرنەشە سالانىڭ ماماندارى باس قوسىپ, ءتۇيىندى وي ايتتى. «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق» اق باسقارما توراعاسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەۋرا­زيالىق رەسپيراتورلىق قوعامنىڭ پرە­زيدەنتى اباي بايگەنجين باسقوسۋدا قىسقى ماۋسىمدا بالالار ساۋىقتىرۋ لاگەرىندە دەمالعان وقۋشىلاردان قالعان ءبىر رەتتىك ۆەيپتەر تولعان سومكەنى الا كەلىپتى. دارىگەرگە ءبىر تاۋلىكتە جينالعان 20-عا جۋىق ۆەيپتى لاگەردىڭ ديرەكتورى تاپسىرىپتى. ا.بايگەنجيننىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى تەمەكىلەر 2011 جىلى ساتىلىمعا شىققان. العاشىندا ونىڭ قۇرامىندا تەك نيكوتين بولعان سوڭ, جاعىمسىز تۇتىنگە جاستار قىزىعا قويماعان. حوش ءيىستى ەلەكتروندى تەمەكى 2017 جىلى پايدا بولدى. سودان سوڭ اراعا جىل سالىپ, امەريكالىق دارىگەرلەر ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ زيانىن ايتىپ, دابىل قاعا باستادى. ويتكەنى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ۆەيپتەردى تۇ­تىنۋ كورسەتكىشى كۇرت ارتىپتى. ۆەيپ وندىرۋشىلەر, ارينە, بۋداق-بۋداق حوش ءيىستى ءتۇتىننىڭ زيانسىز ەكەنىن ايتادى. بىراق بۇل بوس ءسوز ەكەنىن قازىر كوپشىلىك ءبىلىپ قالدى.

«دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ سارالاۋى بويىنشا ەلەكتروندى تەمەكى مەن ۆەيپتەردىڭ اناۋ اتار­لىقتاي ايىرماشىلىعى جوق. ەكەۋى – ءبىر. ەلدەگى ەپيدەميولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ۆەيپتەردەگى نيكوتين مولشەرى – جاي تەمەكىدەگى نيكوتيننەن 68-70 ەسە كوپ. وسىنى كوپشىلىك بىلسە ەكەن دەيمىن. اروماتيزاتورلاردىڭ حيميا­لىق قۇرامى تولىقتاي زەرتتەلمەدى. ءوزىم حيرۋرگ بولعان سوڭ, 5 مىڭنان اسا ناۋ­قاستىڭ وكپەسىنە وپەراتسيا جاساعانمىن. ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ قۇرامىنا قاراپ, سالدارى كەيىن, ۋاقىت وتە شىعادى دەپ ەسەپ­تەيمىن. ەلەكتروندى تەمەكى دەنساۋ­لىققا زيان كەلتىرمەيدى دەگەنگە بىردە-ءبىر عىلىمي دالەل جوق. كەرىسىنشە, ولاردا نيكوتين كوپ», دەيدى ا.بايگەنجين.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەدي­تسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ دەپار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىن­با­سارى گۇلنار سارسەنباەۆا ەلەك­ترون­دى تەمەكىنىڭ كادىمگى تەمەكىدەن ايىرما­شىلىعى جانە زيانى تۋرالى جىك-جىگىمەن باياندادى.

«تەمەكى يندۋسترياسىنىڭ دامۋىمەن نارىقتا ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرى پايدا ­بولا باستادى. بۇل ونىمدەردىڭ قۇرامىندا ­نيكوتينگە تاۋەلدىلىك تۋعى­­زاتىن ەلەمەنتتەر بار. جۇيكە جۇيەگە, جۇرەك, وكپە, اس قورىتۋ ورگان­دارى­نىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بىرنەشە جىل بۇرىن اەروزول سۇيىق­تىعىن قىزدىرۋ ارقىلى جۇمىس ىستەي­تىن تەمەكىلەر شىقتى. مۇنداي قۇرىل­عىلاردىڭ ىشىندەگى سۇيىقتىقتا نيكوتين بولۋى, بولماۋى دا مۇمكىن. بىراق قۇرامىندا باسقا دا قوسپالار, ارو­ما­تيزاتورلار, حيميالىق زاتتار بولسا شە؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­­مىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, اروما­تي­زا­توردىڭ 16 مىڭ ءتۇرى بار. جالبىز, مەن­تول, جەمىس-جيدەك, تاعىسىن تاعى ءدام-يىس­تەر جالعاسا بەرەدى. ونىڭ قۇرامىندا دەن­ساۋ­لىققا زيان قوسپالار بار. مۇنداي قۇرال­داردىڭ كولەمى, ديزاينى دا ءارتۇرلى بولادى. قازىرگى ۆەيپ تىنىس الۋ جولدا-
رىن زاقىمداپ, تىندەر گيپوكسياسىن تۋدىرۋى مۇمكىن. زەرتتەۋلەر بۇل ءونىم­نىڭ ۋىتتى ەكەنىن كورسەتتى», دەيدى ول.

ۆەيپ وكپە جاسۋشالارىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن, تىنىس الۋ جولدارىن زا­قىم­­داۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتىق. ال ون­­دىرۋشىلەر ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ كا­دىمگى تەمەكىنى تۇتىناتىندار ءۇشىن زيا­نى ازىراق بولادى دەگەن جەلەۋدى العا تار­تادى. الايدا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي تەمەكى شەگۋدى ءبىر­جولا توقتاتپاعاندار مەن ۆەيپكە كوش­كەندەردىڭ اراسىندا ەشقانداي ايىر­ماشىلىق جوق. كەرىسىنشە, ۋاقىت وتە ۆەيپ تە اعزاعا كەرى اسەر ەتە باستايدى. قازىر ەلدە ۆەيپ قولدانعاننان كەيىن دەن­ساۋلىعى سىر بەرگەندەرگە قاتىستى ناق­تى فاكتى تىركەلمەدى. بىراق ۆەيپ ەپي­دەمياسىنىڭ ورشۋىنە بايلانىستى ۋاقىت وتە اۋرۋ كوبەيمەسىنە كىم كەپىل؟ ەلدە تىنىس الۋ جۇيەلەرى اۋرۋىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم قان اينالىم جۇيەسى اۋرۋلارىنان كەيىنگى ەكىنشى قاتاردا تۇر. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە 300 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق تىنىس الۋ جۇيەلەرىنىڭ اۋرۋىمەن ەسەپتە تۇر.

قۇرامىندا بەلگىسىز ەلەمەنتتەرى بار ەلەكتروندى تەمەكى قۇرالدارىنىڭ ساۋداسى قىزىپ تۇر. ۆەيپتى 21 جاسقا تولما­عان ەل ازاماتتارىنا ساتۋعا تىيىم سالىن­عان. سول سەكىلدى ۆەيپ ساۋدالايتىن­دار­عا 2021 جىلى بىرقاتار شەكتەۋ قويىل­دى. بىراق قۇلقىنىن ويلاعان كاسىپكەر­لەر تالاپ-نورمالاردى ساقتاپ وتىرعان جوق. ايتپەسە ەلەكتروندى تەمەكىلەر بالا­لار مەن جاستاردىڭ قولىنا قالاي ءتيىپ ­وتىر؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى­نىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك, الەمدە 33 ەل ۆەيپتەردى ساتۋعا تى­يىم سالعان. با­تىل شەشىم قابىلدا­عان مەملەكەتتەردىڭ قا­تارىندا دانيا, نور­ۆەگيا, ۋرۋگۆاي, ارگەنتينا ت.ب. ەلدەر بار. سو­نى­مەن قاتار 79 ەل ازىرگە ۆەيپ­كە قا­تىستى تەك ءبىر عانا شەكتەۋمەن شەك­تە­­لىپ وتىر. ياعني ۆەيپتى جارناما­لاۋ­عا, قوعامدىق ورىنداردا تۇتىنۋعا, ساۋدا­لاعان كۇننىڭ وزىندە زياندى ەكە­نىن ەس­كەرتىپ ساتۋعا ءتيىس. بىزدە دە ەلەكترون­دى تەمەكىلەردى شەكتەۋگە قاتىستى ءتاپ-ءتاۋىر باستاما كوتەرىلگەنىمەن, سوڭىندا تۇپكى ماقسات ورىندالمادى. 2021 جى­لى دەپۋتاتتار ۆەيپتەردى تۇتىنۋعا زاڭ جۇ­زىندە شەكتەۋ قويۋدى ۇسىندى. دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وسى ۇسى­­نىس­ت­ى قۋاتتاپ, ءتيىستى جۇمىستار ات­قار­­عان. بۇل ساۋال پارلامەنت, سەناتتا تال­­قى­لانعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيستر­لىگىندە قوعامدىق تىڭداۋ ءوتتى. «اتا­مەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسىندا ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعان. سو­عان قاراماستان ناق قازىر وزەكتى بولىپ وتىرعان ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن تال­قىلانىپ كەلەدى. بۇل رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دە ۇستانىمى كوپ­شىلىكتىڭ پايىمىمەن ۇندەسىپ وتىر. ياعني مينيسترلىكتىڭ قىز­مەت­كەرلەرى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋ­لىعىنا الاڭدايدى.

دوڭگەلەك ۇستەلدە ءدىني كونفەس­سيا­لاردىڭ وكىلدەرى دە ەلەكتروندىق تەمە­كىنىڭ دەنساۋلىققا زيانى تۋرالى ورتاق پىكىر ءبىلدىرىپ, بالالاردىڭ, جاس­تار­دىڭ دەنساۋلىعىنا, ەلدىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. ءىزىن الا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.باي­گەنجين بالالاردىڭ بولاشاعىنا الاڭ­داپ وتىرعان مامانداردىڭ ءتۇيىندى ويىن قورىتىپ, تولىقتىردى.

«قازىر ۆەيپتەن اۋىرعاندار نەگە از دەپ سۇراق قوياتىندار كوپ. بىراق مۇنىڭ سالدارى 10 جىلدان كەيىن بىلىنە باس­تايدى. مىسالى, تەمەكەنى جاستايىنان تۇتىنعاندار سونىڭ زيانىن ۋاقىت وتە كورىپ جاتىر. وسىلاي جالعاسا بەرسە, 10 جىلدان كەيىن بارماق تىستەپ قال­مايىق. ەندى قورىتىندى شىعارساق. قاپتامالارى ءساندى ۆەيپتەرگە, ونداعى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلارعا شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ۆەيپتەردى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندە ساۋدالاۋعا جانە اروماتيزاتورى بار ۆەيپتەردى شىعارۋعا, تاسىمالداۋعا تىيىم سالۋ قاجەت. بىلسەڭىزدەر, قىتاي ۆەيپتەردى كوپ وندىرەدى. بىراق ولاردىڭ وزىندە اروماتيزاتورى بار ۆەيپتەردى ساتۋعا تىيىم سالعان. تەك ەكسپورتقا شىعارا الادى. ولار تۇتىنسا, تەك نيكو­تينى بار ەلەكتروندى تەمەكىلەردى تۇتىنادى. مەنىڭشە, ءبىز وسى ماسەلەگە قازىردەن مىقتاپ كىرىسىپ, ەلەكتروندى تەمەكىلەردىڭ زيان ەكەنىن حالىققا تۇسىندىرۋمەن شەكتەلمەي, جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ زاڭ اياسىندا شەشىلۋىنە اتسالىسۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – وسى», دەدى ا.بايگەنجين.

سونىمەن, دوڭگەلەك ۇستەلدە باس قوس­قان ءار سالانىڭ ماماندارى ەلەكتروندى تە­مەكىگە, ۆەيپكە اۋەستەنۋ الەۋمەتتىك, مەدي­تسينالىق جاعىنان جانە ءدىن تۇرعى­سى­نان دا كەرەعار ەكەنىن ءتۇسىندىردى. ەندى, كوپ­شىلىكتىڭ كۇتىپ وتىرعانى – ەلەكتروندى تە­مە­كىگە, ۆەيپتەرگە قاتىستى شەكتەۋ شارا­لارى زاڭ اياسىندا كۇشەيسە, قۇرامى بەي­مالىم كۇدىكتى تاۋارلاردىڭ جولىنا توس­قاۋىل قويىلسا دەگەن تالاپ-تىلەك­پەن ۇشتاسادى.