سالعىرتتىق

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا مەملەكەت قاشاندا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قارايتىن, تۇزەيتىن, ساقتايتىن تۇتاس كەشەندى جۇيە جۇزەگە اسىرىلدى. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ايرىقشا اتسالىسۋى ارقاسىندا ءبىر عانا استانا قالاسىندا قانشاما ءتۇرلى باعىتتاعى مەديتسينالىق ورتالىقتار, اۋرۋ­حانالار, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بوي كوتەر­دى. سونىڭ ءبارى ەلباسى: «حالىقتىڭ ەڭ باس­تى قۇندىلىعى – ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى» دەپ ايت­قانداي, پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ حال­قى­مىزعا, ۇرپاعىمىزعا جاساپ جاتقان جاقسىلىقتارىنىڭ ءبىرى عانا. الايدا, وسى يىققا قونعان باقتى باعا­لاپ, ونى حالىقتىڭ مۇقتاجىنا ساي پايدا­لانا الۋدامىز با؟ «ارينە, جوق», دەيدى كوپ­شىلىك. ويتكەنى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنا ءبولىنىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ وراسان قاراجاتىن ورىندى جاراتا ءبىلۋ بىلىك­تى مامان دارىگەرلەر مەن ولاردىڭ قىز­مەتىن ۇيىم­داستىرۋشى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى باسشىلىعىنىڭ مىندەتى دەگەنى­مىز­بەن, اق جەلەڭدىلەردىڭ ىسىنە جۇرت نەگە ريزا ەمەس؟ جانە حالىقتىڭ بۇل نارازىلىعى قاشانعا دەيىن سوزىلا بەرمەك؟ سوندا ەلدىڭ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمى قايدا قالماق؟ ارينە, ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن باسقا دا حالىققا قىزمەت ەتىپ جاتقان سالالار بارشىلىق. كىمدە كەمشىلىك بولمايدى دەيسىز. كەمشىلىكتەرى سىنالعان سول مينيسترلىكتەردىڭ قايسىبىرى ورىندى سىننان دەر مەزەتىندە قورىتىندى شىعارىپ, قاتارعا قوسىلىپ جاتىر. ال ءوزىن دە, وزگە سالالاردى دا ەتەكتەن تارتقان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قاشان وڭالماق؟ ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بىلىكتى, ءبىلىمدى دارىگەرلەر بارشىلىق. نەبىر مىقتى كارديوحيرۋرگ, نەيروحيرۋرگ, تەراپەۆت, حيرۋرگتەر, پەدياترلار, ت.ب. ماماندىق يەلەرى كوپتەگەن ادامنىڭ ومىرىنە اراشا ءتۇسىپ, مىڭداعان جاننىڭ اق العىسىن الۋدا. بىراق «ءبىر قارىن مايدى ءبىر قۇمالاق شىرىتەدى» دەگەندەي, ارادا گيپپوكرات انتىنا ادال ەمەس ىسىنە نەمقۇرايلى قارايتىن, بىلىكسىز دارىگەرلەر دە, مەد بيكەلەر دە, تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر دە بارشىلىق. جوعارىداعى ناعىز مامانداردىڭ ادال ەڭبەكتەرى وسى «ءبىر قۇمالاقتارمەن» بۇركەمەلەنىپ جاتقان سوڭ سول وڭ ەڭبەكتىڭ ءبارى زايا كەتەدى. ال بۇعان كىم جول بەرىپ وتىر؟ جۇرت دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قايدا قاراپ وتىر دەيدى؟ راسىندا ءوز ىشتەرىندەگى ءتارتىپتى تۇزەۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترىلىگىنىڭ قۇزىرىنا جاتپاي ما؟ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى كوڭىلدى جابىرقاتاتىن كەمشىلىكتەر ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن گازەت-جۋرنالدارى مەن تەلەارنالاردا, ينتەرنەت سايتتاردا جاريالانىپ جاتىر. از ەمەس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە-اق, مۇنداي كەلەڭسىز جايتتار جوعارىدا اتالعان ءار باسىلىمدى اشىپ قالساڭىز بولدى, كوزىڭىزگە بىردەن تۇسەدى. ونداي حابارلاردان جۇرەگىڭىز اۋىرماسا, كانەكي. ماسەلە, ونداي حابارلاردىڭ ۋاقتىلى جاريالانۋىندا ەمەس, ماسەلە وسىنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرىپ وتىرعان كىمدەر دەگەن سۇراققا تىرەلەدى. ەگەر ءتيىستى ورىندار ورەسكەل وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنا الدىن الا جول بەرمەگەندە, حالىق تا اۋرۋىنا دۇرىس ەم ىزدەپ سارعايىپ قايعىرمايدى, ءسويتىپ ادامداردى مۇڭايتاتىن ماقالالار دا جازىلمايتىنى انىق. بىراق, مۇنى كىم تىڭداپ جاتىر دەيسىز. ماسەلەن, «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قارابۇلاق اۋىل­دىق اۋرۋحاناسى دارىگەرلەرىنىڭ ۇستىنەن قىل­مىس­تىق ءىس قوزعالدى. «ولارعا ءوز مىندەتىنە سالعىرت قارادى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر. اق جەلەڭدىلەر وق ءتيىپ جارالانعان ناۋقاستى ەمدەۋدىڭ ورنىنا, ونى اۋرۋحانادان مەرزىمىنەن بۇرىن شىعارىپ جىبەرگەن. «وسىدان كەيىن سىرقات اياعىنان ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ قالا جازدادى», – دەيدى پروكۋرورلار. شىبىن جانى ءۇشىن شىرىلداعان ناۋقاس «دارىگەرلەر ءوز مىندەتىنە سالعىرت» قارادى دەپ اۋداندىق پروكۋراتۋراعا ارىزدانعان. سودان كەيىن جاراقاتىنا قاتىستى بىرنەشە ارنايى ساراپ­تاما تاعايىندالىپتى. ناتيجەسىندە قۇقىق قورعاۋشىلار اۋرۋحاناداعى ءۇش دارىگەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعادى. ال مۇنداي سوراقى جاعدايلار دەنساۋلىق سالاسىندا از ەمەس. كۇندە ءبىر كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەتىن جايتتار قايتالانىپ جاتادى. ءتىپتى, ونىڭ ءبارىن ايتا بەرۋگە ۇيات. ويتكەنى, بالتىرى سىزدامايتىن ادام بار ما, ءتىرى جاننىڭ ءبارى اۋىرادى. ءبىز اۋرۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى ماسەلەنى مۇلدە ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قىزمەت ەتكەندەردى كورۋ ءبىر ارمان. بىراق مۇنداي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بولمايدى, اركىم ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن ءوزى كۇرەسۋى كەرەك دەيمىز. ال جازاتايىم اۋىرا قالسا وندا, ءوز وبالى وزىنە. ويتكەنى... ءيا, سولاي. قايتەمىز, دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدە ءبارى كەرەمەت دەپ قانشالىقتى جاقسى جاعىنان جازعىمىز كەلگەنىمەن, قۇزىرلى ورگانداردان اسىپ كەتە المايمىز. ويتكەنى, ولار دۇرىستى دۇرىس, بۇرىستى بۇرىس دەپ تەك زاڭ بويىنشا عانا ايتا الا­دى. مىنە, ءبىز دە كوپشىلىكتىڭ نازىنا دەن قو­يىپ, سوعان دالەل ىزدەگەن سوڭ قۇقىق قورعاۋ ور­گانىنا جۇگىنگەنبىز. ولار دا كوپشىلىكتىڭ اق حالاتتىلارعا دەگەن نازى دۇرىس ەكەنىن ايعاقتاپ بەردى. راسى كەرەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­داعى وسىنداي ورىن الىپ جاتقان كەلەڭسىز ىستەرگە سەنگىمىز كەلمەگەنىمەن, زاڭدى ورگان­دار بۇل كەلەڭسىزدىكتەردىڭ جاڭبىردان كەيىن­گى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ شىعىپ جاتقانىن زاڭدى مالىمەتتەرىمەن قۋاتتاپ بەرگەن سوڭ, ايتپاسقا نە امال بار. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى زاڭنامانى ساق­تاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى باقىلاۋ پرو­­كۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ تۇراقتى قاداعا­لاۋىندا بولاتىنى بەلگىلى. سوندا باس پروكۋراتۋرا مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جۇرگىزىل­گەن تەكسەرىستەر بارىسىندا دارىلىك زاتتاردى وندىرۋشىلەر جانە دايىنداۋشىلار قىز­مەتىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار, ياعني ليتسەنزيالاۋ تۋرالى زاڭناما جانە بىلىكتىلىك تالاپتارى, ءدارى-دارمەكتەردى دايىنداۋ جانە ءوندى­رۋ, ساقتاۋ ەرەجەلەرى, سانيتارلىق-ەپيدە­ميو­لوگيالىق نورمالار جانە ت.ب. تالاپتاردىڭ ساقتالمايتىنى انىقتالعان. بۇل نەلىكتەن؟ وعان ەش جاۋاپ جوق. دەمەك, ءارى قاراي دا بۇل كەلەڭسىزدىك جالعاسا بەرەدى دەگەن ءسوز بە؟ «حالىققا تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىندە (بۇدان ءارى – تمككبك) دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ قولدانۋىنا تەكسەرۋ بارىسىندا تمككبك شەڭبەرىندە مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ءوز ۋاقىتىندا ەمەس جانە ساپاسىز كورسەتۋ, سونىڭ ىشىندە نەگىزسىز اقى الۋ, دارىلىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاماۋ, مەديتسينالىق جابدىقتاردىڭ تۇرىپ قالۋى, دارىلىك زاتتاردى جانە مەديتسينالىق تەحنيكانى ساتىپ الۋدا بۇزۋشىلىقتار, بيۋدجەتتىك زاتتاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ مەن ۇرلاۋ جانە باسقا دا فاكتىلەر انىقتالدى», دەيدى باس پروكۋراتۋرا. كوردىڭىز بە, ماسەلە قايدا جاتىر؟ حالىق­قا تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمدە دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋ شەڭبەرىندەگى مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ۋاقتىلى ەمەس جانە ساپاسىز كورسەتۋ, سونىڭ ىشىندە نەگىزسىز اقى الۋ, دارىلىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاماۋ سەكىلدى ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلگەندىگىن قۇزىرلى ورگان انىقتاپ وتىر. ال بۇدان كەيىن حالىقتىڭ دەنساۋلىعى نەلىكتەن تومەن دەگەن سۇراققا قالاي جاۋاپ بەرەسىز؟ جاۋاپ بەلگىلى. بۇدان كەيىن پروكۋراتۋرا ورگانى ۇكى­مەتتىڭ 2013 جىلعى 11 قازانداعى كەڭەي­تىل­گەن وتىرىسىندا ايتىلعان مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىن­داۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسان­دارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە «100 مەك­تەپ, 100 اۋرۋحانا» جانە «350 ءدارى­­گەرلىك امبۋلاتوريا, فەلدشەرلىك-اكۋ­شەر­لىك پۋنكتتەر مەن ەمحانالار» باعدار­لامالارى شەڭبەرىندەگى قۇرىلىس بارىسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. تاعى دا سول, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» دەگەندەي, تەكسەرسە بولدى الدان اتويلاپ, كەمشىلىك دەگەن قاۋلاپ شىعا كەلەدى. ويتكەنى, اتالعان تەكسەرىس بارىسىندا مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى, ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرا­لى زاڭ­نامالاردىڭ بۇزىلۋى انىقتالعان. كوپتەگەن قۇرىلىس وبەكتىلەرىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامادان اۋىتقۋ, ونى ساپاسىز ازىرلەۋ, تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ ورىندالعان جۇمىس اكتىلەرىنە ولار ءىس جۇزىندە ورىندالماسا دا قول قويۋى, ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقساتى بولماستان ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جاعدايلارى ورىن العان. ءتىپتى, ونى ايتاسىز, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋمەن قاتار, ونى مىسە تۇتپاي, ەندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پروتسەدۋرالارىنان وتپەي جاتىپ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋ فاكتىسى انىق­تالعان. ال مۇنداي قاراكەت قالايشا جۇزەگە اسىرىلعان؟ وعان كىم جول بەرىپ وتىر؟ جول بەرگەن ادامدار قاشان انىقتالادى جانە ولار جاۋاپقا تارتىلا ما؟ تاعى ەشقانداي جاۋاپ جوق. سونىمەن قاتار, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى داريعا نازارباەۆانىڭ ساۋالى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىم­دارى­نىڭ بەكىتىلگەن نورماتيۆتەرگە, سون­داي-اق, جاراقتاندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى ستان­دارتتارى تالاپتارىنا سايكەس­تىگى تەكسەرىلگەن ەكەن. اتالعان تەكسەرۋ­لەر بويىنشا ءتيىس­تى پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارا­لارى قابىل­داندى, سونىڭ ىشىندە قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى اتىنا زاڭ­دى­­لىقتى بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى ۇسى­نىستار ەنگىزىلدى, دەيدى قۇزىرلى ورگان. سونىمەن بىرگە, حالىققا تەگىن مەديتسينا­لىق كومەك كورسەتۋگە كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ تۋرالى زاڭ­نا­ما­نىڭ قولدانۋىنا تەكسەرۋلەر ءناتي­جەلەرى 2013 جىلعى 20 اقپاندا باس پرو­كۋرا­تۋرانىڭ جانىنداعى زاڭدىلىقتى قام­­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى قوعام­­دىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ, پارلامەنت دە­پۋ­تات­تارىنىڭ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى (بەينەكونفەرەنتسبايلانىس ارقىلى) مەملە­كەت­تىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ, ۇەۇ وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن باس پروكۋراتۋرانىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە قارالعان. جالپى, پروكۋرورلار 2014 جىلدىڭ 4 ايىندا (2012, 2013 ج.ج.) دەنساۋلىق ساقتاۋ زاڭ­نا­مالارىن قولدانۋىنا 276 (1198, 1172) تەك­سەرۋلەر جۇرگىزىپ, ولاردىڭ ناتيجەسى بويىن­شا 7156 (19574, 27052) زاڭ بۇزۋشىلىقتار انى­ق­تالعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءسويتىپ, اشى­عىن ايتقاندا, پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارا­لارىمەن عانا دەنساۋلىعىن ساق­تاۋ­عا جانە كەپiلدi مەديتسينالىق كومەك­تiڭ كولەمiن تەگiن الۋعا ءتيىس 6814 (37708, 37844) ازا­مات­تىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قور­عاۋ­عا قول جەتكىزىلگەن كورىنەدى. پروكۋرا­تۋرا ورگان­دارىمەن انىقتالعان زاڭ بۇزۋشى­لىق­تاردى جويۋ ماقساتىندا 334 (1063, 1044) ۇسىنىس ەنگىزىلىپ, 72 (54, 33) زاڭسىز اكتى جويىلعان. وسىلايشا ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ايرىقشا تەكسەرۋ بارىسىندا انىق­تالعان كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى, ياعني پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرىمەن 1347 (4316, 3922) لاۋازىمدى تۇلعا ءتۇرلى جاۋاپ­كەرشىلىكتەرگە تارتىلىپ, وعان قوسا, 8 (20, 18) قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. بۇل از با, كوپ پە, ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز. بىراق وسىنشاما لاۋازىمدى ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, سونشاما قىلمىستىق ءىس قوزعالعان سوڭ, ەندى كىمنەن نە قايىر كۇتەمىز؟ بۇعان جاۋاپ بولا ما, بولماي ما؟ الدە باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس دەگەندەي, دەنساۋلىق ساقتاۋ كەمەسى جارتاسقا سوعىلعان كۇيى تۇرا بەرە مە؟ الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».