مۇراجاي تاعىلىمى

ادامزات بالاسى ءوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا كوپتەگەن تاريحي-مادەني قۇندى دۇنيەلەردى جاساپ, كەيىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ كەلەدى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ دامۋ تاريحى سول ەلدىڭ مۇراجايلارىنىڭ قورلارىندا ساقتالىپ, قورعالىپ ناسيحاتتالادى. قازاق ەلىنىڭ تاريحى كونەدەن كەلە جاتقان قۇندى جادىگەرلەرگە تولى. بۇل رۋحاني قۇندىلىقتار ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, تاربيە, ءبىلىم كوزدەرىنە اينالىپ وتىر. بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ ورتا عاسىرلىق عىلىمى مەن ءبىلىمى, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ كەڭ تاراعان ولكەسى وتىرار دالاسى تاريح جادىگەرلەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان وردالى ورىن. رەسپۋبليكادا العاش قۇرىلعان وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۇرا­جايىنىڭ نەگىزى 1967 جىلى مەكتەپ ۇستازى, ىسكەر اسانتاي ءالىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن «تەمىر» ورتا مەكتەبىنەن باس­تاۋ الادى. تاريحشى, ولكەتانۋشى ا.ءالىموۆ مۇراجاي قۇرۋ, جادىگەرلەردى جيناقتاۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا, تۋعان ولكەنى ءسۇيۋدىڭ, جاستاردى تاربيەلەۋدىڭ ۇلكەن ورتالىعىنا اينالدىرا ءبىلدى. ءتول تاريحىمىزدان كوپ ماعلۇمات بەرەتىن وسىناۋ قۇندىلىقتار جارىققا شىعىپ, زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ مۇراجايلاردان ورىن الىپ, حالىق يگىلىگىنە اينالدى. كەيىننەن بۇل شاڭىراق ەلىمىزدەگى «تاڭداۋلى مەكتەپ مۇراجايى» اتاندى. العاشقى كەزدە مەكتەپ ءدالىزىنىڭ ءبىر بۇرىشى اعاشپەن قورشالىپ, ولكەنىڭ تاريحى مەن تۇرمىسىن ايقىندايتىن بۇيىمدار جيناقتالدى. كەيىننەن مۇراجايعا مەكتەپ ىشىنەن ارنايى ءبىر بولمە بەرىلىپ, وعان وقۋشىلاردان جاساقتالعان «جاس ولكەتانۋشىلار كلۋبىنىڭ» كوپ كومەگى ءتيدى. ا.ۇسەمباي, ا.يساەۆ, ر.جۇماباەۆ, ج.قال­جانوۆا, گ.بايعوتانوۆا, ءا.باتىربەكوۆ, ت.ب. وقۋشىلاردىڭ بەلسەندى ەڭبەكتەرى ارقاسىندا مۇراجايدىڭ قورى مولايا بەردى. سودان بولار كوپ ۇزاماي اۋدان ورتالىعىنان عيما­رات بەرىلىپ, حالىقتىق مۇراجايعا اينالدى. وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ فيليالى رەتىندە اۋداندىق ولكەتانۋ, اۋداندىق مەملەكەتتىك ولكەتانۋ مۇراجايى, قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ارحەولوگيالىق تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەكەمەسى بولىپ قۇرىلدى. قىرىق جەتى جىل بۇرىن مەكتەپتە ۇيىمداسقان «وتىرار ەرميتاجى» قازىرگى تاڭدا ەلىمىزگە بەلگىلى ۇلكەن ارحەولوگيالىق ورتالىققا, عىلىم ورداسىنا اينالدى. وقۋشىلاردىڭ تۋعان جەردىڭ تاريحىن بىلۋگە, تۇگەندەۋگە دەگەن قۇلشىنىستارىنىڭ ەرەكشە بولعانى سونشالىق جازعى, قىسقى دەمالىس كۇندەرىندە باسقا اۋداندارعا بارىپ, الىس اۋىلداردان ەكسپوناتتار جيناي باستادى. مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋشى ۇستازدار مەن وقۋشىلار تىعىز بايلانىستا بولدى. مەكتەپ ديرەكتورى ءا.قوزىباقوۆ, ۇستازدار و.دەربىسوۆ, ق.جانبەتوۆ, ي.شىنتەرەكوۆ, ءا.ق ۇلىمبەتوۆ, ءا.تولەنديەۆ مۇراجايدىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ۇلەس قوستى. جاسوسپىرىمدەردى قوعام يگى­لىگىنە قامقور بولۋعا باۋلۋدىڭ ءمان-ما­ڭىزى زور. كەڭەس وداعى كەزەڭىندە ەلىمىزدە «مادەنيەت جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ» قوعامىنىڭ سەزى ءوتىپ تۇراتىن. قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسى سالاسىنداعى جۇمىستارىن جاڭعىرتا ءتۇسۋ, ءاربىر قۇن­دى جادىگەردى مەكتەپ مۇراجايلارىنا جيناقتاۋ, جاس ولكەتانۋشىلار مەن مەكتەپ مۇراجايلارىندا ەڭبەك ەتەتىن ۇستازداردى عىلىمي جۇمىستارعا تارتۋ, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا جىل سايىن ەلىمىزدە ۇزدىك جاس ولكەتانۋشىلار مەن مەكتەپ مۇراجايلارى مەڭگەرۋشىلەرىن انىقتاپ, رەسپۋبليكالىق فورۋم وتكىزىلىپ وتىرسا, ۇلكەن ناتيجە بەرەر ەدى. فورۋمنىڭ تەمىرقازىق نىساناسى – جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانشىلدىق سەزىمدى, ۇلتتى قادىرلەۋ رۋحىن ەگىپ, كەشەگى قيىن جىلدارى ءار جاققا شاشىلىپ كەتكەن بابالار مۇراسىن جيناقتاۋدى ناسيحاتتاۋ بولۋى ءتيىس. الايدا, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن مەكتەپتەرىندە مەكتەپ مۇراجايى مەڭگە­رۋشىسىنىڭ شتات بىرلىكتەرى قىسقارتىلىپ, ۇستازدار ولكەتانۋ ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ قالدى. ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن مەملەكەتتىڭ مادەنيەتىنە قولداۋ كورسەتەتىن ستراتەگيالىق ۇلتتىق جوبا دەپ اتاعان. سول «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قازاقستان تاريحىنداعى تەڭدەسسىز رۋحاني بايلىقتى الەمگە پاش ەتتى. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بۇدان ءارى قارىشتاپ دامي بەرمەك. مۇراجاي – مول ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ ورتالىعى. ياعني, ءاربىر مەكتەپتە مۇراجاي اشىپ, ونى دامىتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. بۇل وقۋشىلاردىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىن, ىشكى جان دۇنيەسىن, ازاماتتىق تۇلعاسىن قالىپتاستىرىپ, تاربيە ماسەلەسىندەگى مەكتەپ پەن وتباسىنىڭ ءرولىن جوعارىلاتادى. وقۋشىلاردىڭ بوس ءجۇرۋىن ازايتىپ, جامان ادەتتەن اۋلاق بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. جاقسى مۇراجاي جاعىمدى ميكروكليمات قالىپتاستىرادى. ءاربىر ايماقتىڭ, اۋداننىڭ, اۋىلدىڭ وزىنە ءتان تاريحى, قىزىقتى شەجىرەسى, ءومىربايانى, ادال ىستەرى مەن ەرلىكتەرى ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن ەڭبەك ەرلەرى مەن ارداگەرلەرى بار. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ التىن ارىپپەن جازىلعان تاريحىن, ەلىمىزدىڭ الەم مويىنداعان كەرەمەت جەتىستىكتەرىن مەكتەپ مۇراجايلارىندا جيناقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاپ كورسەتە ءبىلۋ ءبىزدىڭ پارىزىمىز. ماقسات بارلىق مەكتەپتەردە ولكەتانۋ مۇراجايلارىن اشۋ ارقىلى ەل, ايماق, اۋدان, اۋىل تاريحى تۋرالى دەرەكتەر مەن جادىگەرلەردى جيناقتاۋ. بۇل تۇستا ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وقۋشىلاردىڭ وتان, ءوز ەلى, ءوز ولكەسى تۋرالى جيناقتاعان ۇزدىك عىلىمي جۇمىستارىن, ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, ارنايى كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى, ەلىمىزدەگى 30 ۇزدىك مەكتەپ مۇراجايىن انىقتاپ, ولاردى ارنايى ماراپاتتاپ, مۇراجايلاردىڭ قالىپتاسۋىنا بەلسەندى ۇلەس قوسقان وقۋشىلارعا وسى ماماندىق بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا تەگىن گرانتتار ءبولۋدى, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە ەلىمىزدىڭ استانا, الماتى قالالارىنا جانە ءاربىر وبلىستىڭ ەڭ ۇزدىك 2-3 مەكتەپ مۇراجايىنا كورمەدەن تەگىن ورىن بەرىپ, ولاردىڭ جيناقتاعان جادىگەرلەرىن الەم حالىقتارى الدىندا پاش ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدى قولعا السا قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سونداي-اق, مادەنيەت مينيسترلىگى قوعامدىق كەڭەس قۇرىپ, ارداگەرلەردى, ونەر ادامدارىن, ەڭ العاشقى مۇراجاي ۇيىمداستىرۋشىلاردى, مۇراجايلاردىڭ نەگىزىن قالاۋدا بەلسەنە قىزمەت ەتكەن ادامداردى شاقىرىپ, تاجىريبە الماسىپ, پىكىرلەسۋگە, ەل تاريحىندا ماڭگى قالىپ, كەلەر ۇرپاققا ونەگە بولاتىن يگى ىستەردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى تاقىرىپتا وبلىستاردا, اۋدانداردا عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار, سەمينار-ترەنينگتەر وتكىزۋ, وسى ماقساتتاردى ورىنداۋ ءۇشىن مەكتەپ مۇراجايلارىنا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنايى گرانتتار تاعايىنداپ, قارجى بولسە, بۇل ءىس جاندانا تۇسەر ەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ماڭگىلىك ەل» – ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ول ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ, ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بايلىعىمىز دا, باقىتىمىز دا بولعان ماڭگىلىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. «قازاقستان-2050» «ماڭگىلىك ەلگە» باستايتىن ەڭ مارتەبەلى, ەڭ ابىرويلى جول. وسى جولدان اينىمايىق. ءار كۇنىمىز مەرەكەلى, ءار ءىسىمىز بەرەكەلى بولسىن» دەگەن بولاتىن. ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات ەتتىك. وسى يدەيانى ارقايسىسىمىز سەزىنىپ, ومىرلىك ساباق رەتىندە تۇيسەك, وسى جولدا بار الەۋەتىمىزدى سالساق, «ماڭگىلىك ەل» بولاتىنىمىز انىق. جاستار ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز, ءبىزدىڭ تىرلىك-تىنىسىمىز, ءبىزدىڭ ءۇمىتىمىز, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ولاردىڭ بىزدەن مۇرا ەتىپ العان وتانعا دەگەن ۇلى جاۋاپكەرشىلىك ەستافەتاسىن كەلەر ۇرپاققا ابىرويمەن جالعاستىراتىنى ءسوزسىز. ارتىقباي ۇسەمباي, وتىرار اۋدانىنداعى تەمىر اۋىلى وكرۋگىنىڭ اكىمى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتە: اسانتاي ءالىموۆ پەن اتاقتى عالىم اقجان ماشانوۆ. 1972 جىل.