موتسارت پەن سالەري

«ولىمگە جان ەكەنسىڭ قيا  المايتىن, ولەڭنىڭ قۇشاعىنا سيا المايتىن; «قازاعىڭ – قانە؟» – دەسە, «مىنەكي!» – دەپ, كورسەتسە جەر جۇزىنە – ۇيالمايتىن!» (سىرباي ماۋلەنوۆ).  اۆتوردان موتسارت پەن سالەري. پۋشكين مەن دانتەس. لەرمونتوۆ پەن مارتىنوۆ. ماحامبەت پەن بايماعامبەت. ەسەنين مەن تروتسكي. ماندەلشتام مەن ستالين. شاكارىم مەن قاراسارتوۆ. پاستەرناك پەن حرۋششەۆ. برودسكي مەن برەجنەۆ. پابلو نەرۋدا مەن پينوچەت. دانا مەن دارىنسىز... بۇل – ماڭگىلىك تاقىرىپ. ول تۋرالى ءبىر كەزدە پۋشكين دە قالام تارتقان-دى. ادام­زات باردا دانا دا, دارىنسىز دا بولادى. سوندىقتان, ءوز زامانىنىڭ موتسارتتارى مەن سالەريلەرىنە ءار ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى ءوزىن­شە قاراپ, وزىنشە باعا بەرەتىنى دە زاڭدى قۇبى­لىس. وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى باۋىرجان مومىش­ ۇلى: «مەن سوعىستا – قورقاقتاردى, ادەبيەتتە – دارىنسىزداردى جەك كورەمىن», – دەگەن ەدى. 1937 جىلدىڭ سالەريلەرى نە ىستەمەدى؟ ولاردىڭ قۇرباندارى كوپ قوي: احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, ءجۇسىپ­بەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ساكەن سەي­فۋللين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين... قاسىرەتتى حيكايا (1937 جىل حرونيكاسى) «عابيت, ءسابيت پارتيادان شىعىپ قالدى. عابيت مۇسىرەپوۆ پارتيادان شىققان كۇنى وزىمەن وكشەلەس ءبىر جازۋشى قۇسني كەلىنىمىزگە: «ۇيلەرىڭنىڭ كىلتىن ەشكىمگە بەرمەڭدەر!باسقا بىرەۋ كىرىپ قويماسىن! بۇل ۇيگە مەن كىرەتىن بولدىم», – دەپ تەلەفون سوعىپتى. عابيتتىڭ ۇيىنە كىرمەكشى بولعان الگى جازۋشى اياق استىنان ءوزى قامالىپ قالىپتى. ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, عابباس ۇستالىپ كەتكەننەن كەيىن ارتتا قالعان ۇساق-تۇيەكتەرگە اتاق بەرىپ, ەسىرتىپ جاتتى. ولار جينالىس كەزىندە الدەنەگە كەلىسپەي قالعاندا: «ءاي, سەندەر شىعىڭدارشى! ءبىز ءوزىمىز, وردەندى جازۋشىلار, وڭاشا قالىپ, شەشىپ الايىق» – دەيتىندى شىعارىپتى. «باسسىز ءۇيدىڭ بالاسى – بەيباستاق», – دەگەندەي, اعا جازۋشىلار كەتىپ, باس كوتەرەر ءبىرازى پارتيادان شىعىپ قالعان سوڭ, ۇساق-تۇيەكتەرى سول كوكبازارعا جينالىپ الىپ, كەشكە دەيىن اراق-شاراپ, سىرا ءىشىپ, شىبىنداپ جۇرەتىن كورىنەدى. ىزدەيتىندەرى – پالە...» (گۇلباھرام). ءتورت تاراپتان توبەلەسكە شاقىرىپ, توبەمىزدەن قاراپ تۇر ءبىر ماق ۇلىق! و, گۇل-اپا! ۋا, مۇڭلىق, جان-انا! تاريح دەگەن – تاپ تارتىسى عانا ما؟ موتسارت پەنەن سالەريدىڭ شايقاسى ءجۇرىپ جاتىر قالادا دا, دالادا.   لاۋرەاتتار, لاۋازىمدار كىم ەدى – قارا تاس بوپ قاتىپ قالعان جۇرەگى؟! و, نە دەگەن جيىركەنىشتى سۇرەڭى: كوكتەي سولىپ جاتقان كەزدە گۇل-ەلى, كوكبازاردا شاراپ ءىشىپ جۇرەدى!   و,سۇمدىق-اي, قالشىلدايدى بوي دا ءالى, گومەرىڭدى ولار كىم دەپ ويلادى؟! ءولتىرىپ كەپ بالالارىن جامبىلدىڭ, جانازاسىن قارالى ۇيدە تويلادى!   و, گۇل-اپا! دەرتىڭ, قايتسەم, ەمدەلەر؟ و, انالار! قاسيەتتى جەڭگەلەر! وتانىنىڭ قانىن ءىشىپ العان سوڭ, شاراپ ءىشىپ جاتىر مىنا پەندەلەر!   ال, ىشىڭدەر, جوق الىپتار توبى الدا, ءماز-مەيرام بوپ بىلشىلىڭدى سوق وندا: كوڭىلدەرىڭ كوك بازار عوي, دانانى – دارىنسىزعا تالاتاتىن قوعامدا!   سۇمىرايدا كىم بار ساعان تەڭ كەلەر؟ قاراپ تۇرسىن قارالى اناۋ جەڭگەلەر: ءىلياسى, «قۇلاگەرى» بولماسا, ماستەگىنە ءماز بولادى پەندەلەر! ال, ىشىڭدەر, ەستەن تانىپ, ماس بولىپ, ەندى قالعان مىناۋ ەلگە باس بولىپ! سونداعى ىشكەن اراقتارىڭ, مىنە, ەندى كوزىمىزدەن اعىپ جاتىر جاس بولىپ! ...و, گۇل-اپا! قويشى, ايتپاشى سول جايدى, ولار سەندەي قاي تەرەڭگە بويلايدى؟ وشاعى مەن قۋ باسى ءۇشىن – وڭباعان وتانىنىڭ جانازاسىن تويلايدى! ارانى – اشىق, قان ىشسە دە تويمايدى! قۋ قۇلقىنى ءبارىن قۇرتپاي قويمايدى! كۇللى الەمنىڭ جەندەتتەرى وسىنداي – كوك بازاردىڭ داڭعويىنشا ويلايدى! جوق, گۇل-اپا! ايتا ءتۇسشى, جان-انا! تاريح دەگەن – تاپ تارتىسى عانا ما: تاسىرلارعا بەريالار جان تارتىپ, قاسىمدار دا قالىپ قويعان دالادا! ايتا بەرشى... ايتا بەرشى, جان-انا! تاريح دەگەن – تاپ تارتىسى عانا ما؟ جاس كەزىندە ولەڭ جازعان نالالى – ءستاليننىڭ ىزىنەن قان تامادى. تاققا ءمىنىپ, كيدى-داعى جىردان ءتاج, اقىنداردى اباقتىعا قامادى!   ءشايىر شىركىن كەۋدەدەگى كەپتەرمەن, كوزىن جۇمىپ, كوكتى كەزسەم دەپ كەلگەن. قۇراندى دا جازىپ ەدى ولەڭمەن , قۇداي ءبىزدى نەگە وسى جەك كورگەن؟! وزەگىنە ءورىپ وكسىك كەلەتىن, وركەۋدە بوپ بارام وسى نەگە تىم؟ «اقىنداردى ەركەلەتۋ كەرەك» دەپ, ماركس ايتتى دەسەم, كىم بار سەنەتىن؟!   سەنبەي مە ەشكىم؟! وعان-داعى كونەم مەن, كونە-كونە كونبىس بولعان ءتول ەم مەن. اۋليەنىڭ اۋليەسى – ياساۋي, ول دا جازعان حيكمەتىن – ولەڭمەن! ءوستىپ ءجۇرىپ وسى ولەڭمەن ولەم مەن!   «التى ارىس» دەپ, «قايران بەس بايتەرەك» – دەپ, ەگىلەمىز ەندى ەلدەن ەرەك كەپ; ...ماڭعاز ماركس كىمگە سەنىپ ايتتى ەكەن – «اقىنداردى ەركەلەتۋ كەرەك دەپ!».   ماركستەر جوق... ەندى كىممەن كەڭەسەم؟! مۇقاعالي – مۇزبالاعىڭ ەرەسەن, – كورىنبەيدى! ول دا ساكەن ەدى عوي, جەر بەتىندە قابىرى بار دەمەسەڭ؟! گۇلباھرام مەن ايان (ەسكەرتكىشتىڭ جوباسى) «پويىز كوكشەتاۋعا كەلدى. بالام قولىمدا ءماڭ­گىلىككە كوز جۇمدى... بۋىنىمنان ءال تايسا دا, ايا­نىم­نىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ, قالاعا تارتتىم...» (گۇلباھرام) جۇرەگىن وسى ويراندى جىلدار پىشاقتاپ, كوشەدە جۇرگەن ارۋاقتارعا ۇساپ قاپ: بارادى ءالى بۇل ايەل تالاي قالاعا, مارقۇم ۇلىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ! قۇلار ما ەكەن ءبىر اتتاپ, ەكى... ءۇش اتتاپ, مولادا جۇرگەن ارۋاقتارعا ۇساپ قاپ; جالاقورلاردىڭ ۇيىنە كىرىپ بارادى ول, مارقۇم ۇلىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ!!! مولادا جۇرگەن ارۋاقتارعا ۇساپ قاپ, جۇرەدى ول ءوستىپ ءبىر اتتاپ... ەكى... ءۇش اتتاپ... كىرەدى ول ءوستىپ كاگانوۆيچتىڭ تۇسىنە, مارقۇم ۇلىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ...   جانارى – تۇمان, كورسوقىر جانعا ۇساپ قاپ, قارادى ەلگە ءبىر اتتاپ... ەكى... ءۇش اتتاپ... بارادى ول ءوستىپ ستالين تۋعان گوريگە, مارقۇم ۇلىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ!!!   ءوڭى ەمەس ونىڭ, كوز الدى – كۇڭگىرت ءتۇس اپپاق, قۇلار ما ەكەن ءبىر اتتاپ... ەكى... ءۇش... اتتاپ؟ ...ەلۋ جىل ءجۇردى وسى ايەل كەزىپ كوشەنى, مارقۇم ۇلىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ...   زامانى قۇرىپ ۇساق پەندەمەن – ۇساقتاپ, قارادى تۇرىپ ءبىر اتتاپ بىزگە... ءۇش اتتاپ... بارادى كىرىپ «تاريح» دەيتۇعىن كۇمبەزگە, مارقۇم ۇلىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇشاقتاپ... رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلگەندە, مەنىڭ كوز الدى­ما وسى كورىنىس ەلەستەدى. ءدال وسىنداي ەسكەرت­كىشتى ستاليننەن باستاپ, سول كەزدەگى ساياسي بيۋروداعىلاردىڭ ءبارىنىڭ تۋعان جەرىنە قويىپ شىقسا, ساۋاپ بولار ەدى. توپىراقتان ەندى قايتىپ مۇنداي قانىپەزەرلەر تۋماۋى ءۇشىن! كۇندەردىڭ كۇنى مۇسىنشىلەر ايان مەن گۇلباھ­رام­عا دا ەسكەرتكىش قويۋدى قولعا الار... ويتكەنى, ءوز شەجىرەسىندەگى ءاربىر تاعىلىمدى تاريحي وقيعانى ءتول كوركەمونەرىندە بەينەلەۋ – كورگەندى ەلدىڭ قاسيەتتى پارىزى. ءاربىر ادام ۇڭىرەيگەن كوشەلەر مەن اڭىرايعان الاڭدارعا قاراپ, كوزىن ساتپاي, ءوز حالقىنىڭ بوزداقتارىنا, ەڭ اۋەلى, ءوز جۇرەگىندە ءوزى ەسكەرتكىش تۇرعىزا الماسا, ادام بالاسىنىڭ جادى مەن بولمىسىندا, تاريحى مەن بولاشاعىندا قانداي ءمان, ماعىنا قالماق؟! مارينا تسۆەتاەۆا «مەنىڭ پۋشكينىم» دەگەن. ابايدىڭ پۋشكينى ودان بولەك ەدى... ءيا, اركىمنىڭ ءوز پۋشكينى, ءوز ساكەنى بولۋعا ءتيىس.  مەنىڭ ساكەنىم ءتىرى جان جوق مويىندايتىن كىنانى, كوزدەرىندە كۇماندى ويلار تۇنادى... وڭىڭدە سەن ساربازدارعا ىلەستىڭ. كوردىڭ تالاي تەپەرىشىن تىرەستىڭ. زىلزالامەن, قايران اقىن, سول كەزدە, تۇسىڭدە دە كەلىپ كەتتى كۇرەسكىڭ!   تۇلا بويىڭ – تۇنىپ تۇرعان كەلىسىم, كورگىڭ كەلمەي جەتەسىزدىڭ جەڭىسىن – تۇسىڭدە دە ار-ۇيات دەپ , الاش دەپ, ازاپ شەگۋ – ارمان ەدى سەن ءۇشىن!   قانداي عانا كىناڭ بار ەدى, جولداس, ءا؟ قۇدايىڭ دا قۇل-قۇتاندى قولداسا; ەل-جۇرتىڭ دا ەڭسەلى بوپ تۇرعان سوڭ, تاكاپپارلاۋ جۇرەتىنىڭ بولماسا؟! ءپىرىڭ ەدى – لەنين مەن دانا اباي. دالا ۇلى ەدىڭ. كوڭىلىڭ دە – دالاداي; تاپ جاۋىنا بولعانىڭمەن تاكاپپار, قايران اقىن, بالاداي ەڭ, بالاداي!   ءسابي ەدىڭ, كوزىڭە جاس تولا ما, جاتقان جەرىڭ بەسىك ەمەس – مولا ما؟! قارا ناردى قايدا سالساڭ – سوندا سال, بالالاردى ازاپتاۋعا بولا ما؟!   تۇلا بويىڭ – ساف سۇلۋلىق, ەركەلىك. ز ۇلىمدىقتان جۇرەگىڭدە دەرت ەنىپ; سۇمدى كورسەڭ – كۇكىرت تيگەن شي قۇساپ, لاپ ەتە قاپ... كەتۋشى ەدىڭ ورتەنىپ!   سوۆەتستان سىيىپ كەتكەن جىرىڭا, قىران ەدىڭ قانات قاققان شىڭىنا. سۇڭقار قۇساپ قارايتىنىڭ قياعا, قارعالاردىڭ ءتيدى مە ەكەن جىنىنا؟   كوركىڭە ەگەر كوزى تۇسسە جان ادام – ءيسى ەركەكتى كورگەندەي بوپ جاڭادان – ادامزاتتىڭ سۇلۋى سەن ەكەنسىڭ اندا-ساندا تۋاتۇعىن انادان! ايەلدەرگە سەندەي سەرى جولىقسىن, جولىقسىن دا لاززاتقا مولىقسىن: الەمدەگى ەركەك بىتكەن – ءبىر توبە, ساكەن اعا, سەن – ءبىر توبە بولىپسىڭ! كوكشەتاۋدان بوتەن جەردى جەرسىنبەي, قويعاندايسىڭ باسقا ولكەگە سەن سىڭبەي. سەنى كورسە بۇزىلىپتى ءبىر كۇندە, ايەلدەر دە كۇيەۋلەرىن مەنسىنبەي!   اق پاتشانى تاقىتىنان ۇشىرىپ, قۇلدىق كۇيرەپ, كۇڭدىك كۇيرەپ, ءىشى ۇلىپ, اڭ-تاڭ بولدى بوساعادا قالعان باس, ءوز ۇيىندە ءتوردىڭ بارىن ءتۇسىنىپ.   ورگە قاراي كوش تۇزەدى ءور ەلىڭ, وڭەز زاتتان تەرىس قاراپ ورەنىڭ. كوردى سوندا باس كوتەرگەن تولەڭگىت, وزدەرىندەي پەندە ەكەنىن تورەنىڭ!   – اللا! قارا, تانيسىڭ با ءبىزدى؟! – دەپ, سول زاماندا توي-تاماشا قىزدى كەپ, بەردى مە ەكەن بەكەجانداي جاۋ تاۋىپ, قايدا بارساڭ – سوندا بارعان قىز جىبەك؟ تاپ جاۋىنا قاباعىڭدى سۋىتىپ, قاعىپ ءوتتىڭ كىسى كورمەي مۇنى تۇك. ۇلەستىردىڭ اققۋلارعا جىر-شاشۋ, قارقىلداعان قارعا بارىن ۇمىتىپ!   كۇل-كومەشكە ءتيىپ ەدىڭ ب ۇلىكتەي, ءور تالعامىڭ وڭەزبەنەن كىرىكپەي. ايناكولدە جاتىپ الدى مامىرلاپ, سەن كەلگەندە – اققۋلار دا ۇرىكپەي!   سەن جاھاننىڭ جاسىنى ەدىڭ جات ءۇشىن, ءبىر بولسا دا شىعىسىڭ مەن باتىسىڭ. عالامنىڭ بار قارعالارى جينالىپ, اڭدىپ ءجۇرىپ تاپتى ما ەكەن قاپىسىن؟!   ساۋالىم بار ستالينگە – اتاڭا, ەل قۇلاعى – ەلۋ, وسەك جاتا ما: قارعا بىتكەن قارقىلدادى ەكەن دەپ, ايناكولدىڭ اققۋلارىن اتا ما؟! تار جول, تايعاق كەشۋ ءتىرى جان جوق مويىندايتىن كىنانى, كوزدەرىندە كۇماندى ويلار تۇنادى... ساكەن اعا! ساردار اعا! قىرانىم! جوقتاۋ بولىپ سەنى ىزدەيدى جىر-ءانىم; سەيىلتە الماي قارا ءتۇننىڭ تۇمانىن, بوزداپ تۇرىپ كەلەدى ءبىر جىلاعىم!   جوق قوي جەردە سەنەن قالعان مولا دا! و, سۇمدىق-اي, مولاسىز جان بولا ما؟! ەگىلەيىن! ەڭىرەيىن, ال, ودان ۇڭىرەيگەن سەنىڭ ورنىڭ تولا ما؟   بار باۋىرىڭ كوزدەن مونشاق توگەدى: «باۋىرىم...» – داعان جوقتاۋ بولىپ ولەڭى. كوز جاسىنان جەر كوگەرسە, ەندىگى جەرۇيىقتا جۇرەتىن كەز بوپ ەدى...   جالا بولىپ جابىسارىن كۇنانىڭ, قايدان بىلەم؟ كوزدىڭ جاسىن بۇلادىم; «حالىق جاۋى!» دەگەن سوزدەن, تارس ءبىتىپ, ءالى, مىنە, شۋىلداپ تۇر قۇلاعىم! عازيز جان! قابىرىڭ قايدا قازىلعان؟! ءوز ۇلدارىن ءوزى ءولتىرىپ ەندى كەپ – ءومىر باقي جوقتاۋ سالۋ, ەڭىرەۋ, – ادامزاتتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان!   جوق قوي سەندە مولا تۇگىل, تابىت تا. رۋحىڭ ۇشىپ, ءتانىڭ عانا قالىپ پا؟ تۇسىنبەيمىن – حالىقتىڭ ءوز بالاسى, قالاي عانا جاۋ بولادى حالىققا؟!   رۋحىڭ – ءتىرى! اسپانىمدا ۇشىپ ءجۇر! قاس قاعىمدا... كورگەن دەرتتى ءتۇسىڭ – بۇل. تۇسىڭدە نە سۇمدىق كوردىڭ, ايتشى, اعا, ءتۇسىندىرشى! ءتۇسىندىرشى! ءتۇسىندىر!   اساۋ رۋح – ارقاۋ اسقاق داستانعا, سولقىل بولار سوڭعى تولقىن – جاس جانعا. اينالادى ادام ءتانى مايىتكە, رۋحى ۇشىپ كەتكەن كەزدە – اسپانعا! تاڭسىق ەمەس جۇلدىزداردىڭ ءسونۋى, ادامداردىڭ اجال سۇمعا كونۋى: رۋحى ەدىڭ قاسيەتتى حالقىمنىڭ, رۋحتاردىڭ مۇمكىن ەمەس ءولۋى!   بەسىك جىرى – ول, تارك ەتەتىن مولانى, حالىقتاردىڭ, الىپتاردىڭ سول – ءانى! «ارۋاق!» دەپ ايقايلاسا ەل-جۇرتىڭ, ارقامىزعا اتوي بولىپ قونادى!   پەندە قۇساپ... سۋىپ بوزعىلت ءتۇس-ءوڭى – ولگەن جوقسىڭ. زاتىڭ – سۇڭقار قۇس ەدى. بار بولعانى شارشاپ, ۇيىقتاپ, ءتۇس كوردىڭ, بىراق, نەتكەن قورقىنىشتى ءتۇس ەدى!   سۇڭقار-رۋحىڭ اسپانىمدا ۇشىپ ءجۇر. قاس قاعىمدا كورگەن دەرتتى ءتۇسىڭ – بۇل. تۇسىڭدە نە سۇمدىق كوردىڭ, جوريىن, ءتۇسىندىرشى! ءتۇسىندىرشى! ءتۇسىندىر!   ءتىل قاتپايسىڭ كونىپ تاعدىر تەزىنە. ءتىرى پەندە تۇسپەدى مە كوزىڭە؟ مەكەر ەلدەن قايتىپ ابدەن مەسەلىڭ, مەنىڭ دە ەندى سەنبەيسىڭ بە سوزىمە؟!   نەگە ءۇنسىزسىڭ؟! ءتىل قاتساڭشى بالاڭا, باۋىرىڭا, سارىارقاڭا, دالاڭا! ءتانىڭ ءولىپ كەتكەنىمەن, سانادا – رۋحىڭ ماڭگى ءتىرى ەدى عوي, جان-اعا؟!   مىنە, مەنىڭ جان سىرىم – جىر-ولەڭىم, بار بولعانى – كوز جاس ەدىم, كول ەدىم... قارا داق جوق ويىمدا ءھام سوزىمدە, مەن جوق ەدىم ەسسىزدىكتىڭ كەزىندە, ەلۋىنشى جىلى تۋعان ءتول ەدىم. سەرىك ەتىپ سەنىڭ مۋزا – قۇسىڭدى, كوزىمدى اشىپ, كوردىم سۇلۋ ءمۇسىندى. وشاعىما, وتانىما ماڭگى يە – ۇرپاق ەكەم, ۇرپاق دەگەن – اۋليە, ايتايىن با سوندا كورگەن ءتۇسىڭدى؟ ءتۇس ...تار جول, تايعاق كەشۋلەردىڭ ىشىندە, شارشاپ, ۇيىقتاپ كەتىپ ەدىڭ قالجىراعان پىشىندە. 1937. قورقىنىشتى ءتۇس كوردىڭ. تۇسىڭدە – ءجۇر ەكەنسىڭ ورشىگەن ءورت-جالىندا, اننەنكوۆتىڭ ازاپ ۆاگوندارىندا!   ۇيىقتاپ جاتىپ وزىڭە-ءوزىڭ تاڭ قالدىڭ. سەن شامداندىڭ, نەمەنەگە شامداندىڭ؟ سوڭىڭنان سول شىراق ۇستاپ قالماي قويعان جانداردىڭ ءابجىلاننان اۋمايتىنىن اڭعاردىڭ!   قايران جانىڭ قاشان تابار مياتتى, كەۋدەڭنەن ءبىر كۇڭىرەنگەن كۇي اقتى. 1918-ءدىڭ قاسىرەتىن – تۇسىڭدە قايتا كورگەن سياقتى!   تاعى كەلىپ تاپ بولدىڭ با جاسىنعا؟ نەشە ءتۇرلى كۇدىكتى وي بار باسىڭدا. كوزىڭدى اشساڭ, كوكىرەگى قايعى-شەر بەيىمبەت پەن ءىلياس ءجۇر قاسىڭدا! كورگەن سىندى ادام ەمەس – ءبۇيىنى, ولاردىڭ دا ءتۇسىپ كەتكەن ءيىنى. اڭ-تاڭ قالدىڭ, اننەنكوۆتىڭ ۇستىندە – ميليتسيا كيىمى!!! تۇرىپ قالدىڭ سوندا تۇكتى تۇسىنبەي, جانى كەتىپ, ءتانى قالعان مۇسىندەي. ءتۇسىم دەيىن دەسەڭ – ءوڭىڭ سىقىلدى, ءوڭىم دەيىن دەسەڭ – تۋرا تۇسىڭدەي! سوندا اتامان سويلەپ كەتتى قۇتىرىپ: – 18-دە كەتىپ ەدىڭ قۇتىلىپ... 37 ويران بولىپ, سورىڭا – ءوزىڭ كەلىپ ءتۇستىڭ مەنىڭ قولىما! قازىنا نە – ۇرى-قارى ۇلەسكەن؟ بۇكىل تاريح ءوتتى تەكەتىرەسپەن. قول-اياقتان شەگەندەلگەن عايسا دا قاراقۇرىم حالىق ءۇشىن كۇرەسكەن... «بوستاندىق» دەپ – تۇرمە بولدى جەتكەنىڭ. ماڭگى باقي تۇتقىنىمسىڭ تەك مەنىڭ! ادامزاتقا ازاتتىقتى ساعىنعان, سەن... نەمەنە... عايسا بولام دەپ پە ەدىڭ؟!. ال, نە شىقتى پايعامباردىڭ جولىنان؟ ول – ەسسىزدىك, ول – شەر-ازاپ, ول – لاڭ! ەندى سەنىڭ مەن جەتەرمىن تۇبىڭە, عايسا دا ولگەن پونتي پيلات قولىنان! سۇيىكتى ۇلىن سوققىلاتقان سودىرعا, حالىق دەگەن كىم, ال, سوندا؟ توبىر ما!؟ – جاپ اۋزىڭدى! ءتىل تيگىزبە حالقىما! جەتە المايسىڭ سەن حالقىمنىڭ پارقىنا! – ەسسىزدەردىڭ ءبارى دە وسى – ەل دەسە, ءتۇس اسپاننان! سويلەسەڭشى پەندەشە! نادان نەمە, سۇيەسىڭ سول توبىردى, ساعان نەگە جالا جاپتى ەندەشە؟! … وسىنى ايتىپ ساق-ساق كۇلدى اتامان, تۇسىڭدە دە ۇيىقتاتپايدى جات ادام. نەشە ءتۇرلى ويلار ءتۇيدىڭ ىشىڭە, كوز جەتكەندەي ءزىلزالانىڭ كۇشىنە, ەندى, مىنە... وڭىڭدەگى ءازازىل مازاقتايدى كىرىپ الىپ تۇسىڭە! قىراندار مەن قارعالار ...ءتىرى جان جوق مويىندايتىن كىنانى, كوزدەرىندە كۇماندى ويلار تۇنادى... تالاق قىلىپ تارپاڭ سۇمنىڭ جىرقىلىن, ەسكە الايىق سول كەزەڭنىڭ زىركىلىن: ءبىر جاعى – ماي, ءبىر جاعى – ۋ ۇرتىنىڭ پەندەلەردىڭ بىلەدى الەم قۇلقىنىن; جىلان ولار – ادامزاتتى ارباعان, تۇبىنە دە جەتكەن سولار ۇلتىنىڭ! ىزگىلىكتى ءىشىپ-جەگەن كوزدەرى, اباي ايتقان: «شوشقا تۋار سوزدەرى». ءناسىل دە جوق, ۇلت, حالىق تا جوق وندا, وزدەرى بار, تەك – وزدەرى! وزدەرى! قاراڭ قالسىن, قايتەدى ولار وزگەنى؟ ەسى-دەرتى – ءوز قارىنى, ءوز دەمى. قۇلقىنى ءۇشىن ق ۇلىندارىن سويىپ-جەپ, ءوڭى كىرىپ جۇرە بەرمەك – وزدەرى! جۇرگەنمەنەن ماڭگۇرت قۇساپ ماڭگىرىپ, جاماندىقتا تىرىلەدى جان كىرىپ. قۇدايعا دا سەنبەيدى ولار عۇمىرى, ماركسكە دە سەنبەيدى ولار ماڭگىلىك! ابايدىڭ دا «وسالدىعىن» اڭعارىپ, ءىلياستىڭ شابىتىنا شامدانىپ – جاھان جىلاپ جاتسا-داعى – ءماز-مەيرام, جۇرەدى ولار تاسباقاشا جان باعىپ! ادامزاتقا اراندارىن تۇر اشىپ, بايەك بولىپ, جانكۇيەر بوپ, جىلاسىپ; 30-ىنشى جىلدارداعى بەلسەندى – ول. سول – 40-ىنشى جىلدارداعى ۆلاسوۆ! تاريح – اتا ول جايلى, نەشە ءتۇرلى حيكايانى تولعايدى. توعىشاردىڭ كوزىن اشىپ كورگەنى – وشاق قانا – وتان دەگەن بولمايدى! ءبىر جاعى – ماي, ءبىر جاعى ۋ ۇرتى, ءانى, تاقسىرەتىن تارتادى ونىڭ جۇرتى ءالى. كەزى كەلسە مۇحتاردى دا مۇقاتىپ, «ءساتىن» تاۋىپ ساكەندى دە قۇرتادى!.. مىنبەلەرگە شىعىپ الىپ, امالداپ, سول شەشەندەر قىزىل ءتىلى جالاڭداپ, – بەت-اۋىزى شىمىرىكپەي ءجۇر ءالى, ولجاستى دا جامانداپ! كۇلكىلى عوي, كۇلكىلى عوي, كۇلكىلى! كۇلەمىز دەپ جىلايمىز-اۋ ءبىر ءتۇبى! كىم كورىپتى مۇنداي سايقال تۇلكىنى: ەسىمدەرىن ءوزى قۇرتقان ەردى ايتىپ, ەستەلىك تە جازا الادى ءبىر كۇنى! كەشىر, اعا, كەشە كورشى, ارداعىم! وتانى جوق وپاسىزدا بار ما مۇڭ: جەڭدەرىمەن كوزىن ءسۇرتىپ سوعىپ تۇر – «جەكە ادامعا تابىنۋدىڭ زاردابىن!». كورگەن ەمەس تىعىرىققا تىرەلىپ, ىشتەرىنەن ءبىر ءتىرىلىپ, ءبىر ءولىپ. قاباقتارىن ءتۇيىپ العان قارس جاۋىپ, قاسىمدى دا قابىلداماي جىبەرىپ! قاشان, بىراق سوعان ءىشى نالىدى؟ جاسىنعا كەپ جانىن قاشان جانىدى. «ماسكۇنەم» ەدى مۇقاعالي كەشە وعان – اقىن ەكەن... ەندى عانا تانىدى! ىزگىلىكتى ءىشىپ-جەگەن كوزدەرى, اباي ايتقان: «شوشقا تۋار سوزدەرى». ءناسىل دە جوق, ۇلت, حالىق تا جوق وندا – وزدەرى بار, تەك – وزدەرى! وزدەرى!.. جازۋشىلار اراسىندا ءجۇر ولار, ايتماتوۆ «بورانىندا» ءجۇر ولار. توقسان جولدىڭ تورابىندا ءجۇر ولار! وزدەرى – امان. وزگەلەر جوق – كۋالار! قالادا دا, دالادا دا ءجۇر ولار; و, سۇمدىق-اي, قايتا قۇرۋ حاقىندا, قالاي-قالاي قاقسايدى, ەي, مىنالار؟! ءازازىلدىڭ الەگى ەندى جەتتى, اعا! كەۋدەم تولى كەك-نالا عوي, كەك-نالا! كەۋدەسىندە جۇرەك تە جوق ولاردىڭ, شىرماتىلعان ىشەك-قارىن بار تەك قانا! كەل, مۋزاڭا قانات بايلاپ, سامعاشى! كوزىڭمەنەن كورمەي تۇرىپ, نانباشى: دۇنيەنىڭ بەتىندەگى قارا داق – سول سۇمداردىڭ سالىپ كەتكەن تاڭباسى! جەر تۇكپىرىن كەزىپ سونىڭ ەلەسى توگىلەتىن قان ىزدەيدى كەلەسى; بوققا تولى ىشەك-قارىننان تۇرادى – ەجوۆ پەنەن بەريانىڭ دەنەسى! زۋ-زۋ ەتىپ توبەمىزدەن وق ۇشىپ, قايران جەرىڭ – قان مايداننىڭ قونىسى! سەن جىرلاعان – رەۆوليۋتسيا, جان-اعا, جۇرەك پەنەن ىشەك-قارىن سوعىسى!!! جىلان بولىپ قاستىق جاسار ۇياعا, قىران بولىپ قارامايتىن قياعا – دۇنيەنىڭ كۇللى كۇيكى-كومەشى اينالادى انتي-پوەزياعا! اداستىرىپ الدايتۇعىن نە ءبىزدى؟ اڭقاۋ كوڭىل تالاي تاياق جەگىزدى. ابدىراپ قاپ ىشەك-قارىنعا ايتتىق-اۋ, جۇرەككە ارناپ ايتاتۇعىن لەبىزدى؟!   ساعان ماڭگى راقىم نۇرى جاۋادى, رۋحىڭمەنەن تازالاتىپ اۋانى. نەگە ۇلىنا جالا جاپتى – دەگەن سول – تۇسىڭدەگى اننەنكوۆتىڭ ساۋالى – ىزگىلىكتى ءىشىپ-جەگەن كوزدەرى, – ءازازىلدىڭ شوشقا تۋار سوزدەرى; نالا جاتقان جۇرەگىمدى شانشيدى. جالا جاپقان – سول سۇمداردىڭ وزدەرى! سەن كونبەيسىڭ جازمىشىنا تاعدىردىڭ اتا جاۋدى اقىرى ەستەن تاندىردىڭ: ىشەك-قارىننان قۇلان-تازا قۇتىلىپ, جەر بەتىنە رۋحىڭدى قالدىردىڭ! بىراق, ءالى ءىشىم دەرتتى, جان-اعا, قالاي سەنى قۇربان قىلدىق جالاعا؟ نەتكەن شەرلى قاسىرەتتى وتانىڭ! وراق-بالعا, جۇزىمەنەن سوقانىڭ – جەرگە سەۋىپ ىزگىلىكتىڭ تۇقىمىن, قۇرتسام دەدىڭ توعىشارلىق توپانىن! ودان باسقا كىناڭ بار ما, جازىعىڭ, قاقسام دەدىڭ قازاقستان قازىعىن! كوندى مە وعان نادانىڭ مەن پاسىعىڭ, ابدىراپ-اق كەتكەنىڭ بە, اسىلىم؟ وردالى ءبىر وداق قىلعىڭ كەپ ەدى – روبينزوننىڭ لاشىعىن! ولە-ولگەنشە اقيقاتقا دىلگىرسىڭ, ۇستاتا ما, بىراق, بىزگە بىلگىر سۇم؟ حريستوستى ساتىپ كەتكەن يۋدا, سەنى-داعى كورسەتتى مە؟ كىم ءبىلسىن... ساتسا – ساتار! قايتەم قۋىپ ەلەستى, ەر ءىسىڭدى ەكشەپ جاتىر ەل ەستى. حالىق سۇيگەن ساكەن دەيتىن ءور تۇلعاڭ, قازاق دەيتىن حالىقتان كەم ەمەس-ءتى! ەسكى تاريح ەلەسى ءالى ميىمدا, ەسسىزدىكتى بولماي ما ەش تىيۋعا؟ وڭىمىزدان, سولىمىزدان ءبىر شىعىپ, سوڭىمىزدان قالماي قويدى-اۋ, يۋدا؟! تار جول, تايعاق كەشۋلەردى نە ءتۇرلى, كەشىپ ءوتىپ, كەرىم ۇرپاق جەتىلدى. ادامزاتتىڭ ازاسى ءبىر, شاتتىعى, ءازازىل دە – بىرەۋ عانا سەكىلدى! اسقاق ءومىر اتپاي قويماس تاڭداي-دى, ءناسىلىڭدى ناسىلىڭە جالعايدى. قىران داۋسىڭ قايتا كوكتەن ەستىلدى, ءبىز سەن ءۇشىن سوتتامايمىز ەشكىمدى! بىراق, ەشكىم اقتالا دا المايدى!!! قۇسا جۇتىپ, سۋىپ بوزعىلت ءتۇس-ءوڭى ولگەن جوقسىڭ. زاتىڭ – سۇڭقار قۇس ەدى. بار بولعانى شارشاپ, ۇيىقتاپ – ءتۇس كوردىڭ. بىراق, نەتكەن قورقىنىشتى ءتۇس ەدى! ...ءتىرى جان جوق مويىندايتىن كۇنانى, كوزدەرىندە كۇدىكتى ويلار تۇنادى... ارايلانىپ اتتى, مىنە, نۇر تاڭىڭ. تۇعىرىڭا قونشى, قىران, سۇڭقارىم! ويان, اعا, ويان, قانە, ۇيقىڭنان, ەندى مۇنداي ءتۇس كورمەسىن ۇرپاعىڭ! نەگە ءۇنسىزسىڭ؟! ءتىل قاتساڭشى بالاڭا, باۋىرىڭا, سارىارقاڭا دالاڭا! ءتانىڭ ءولىپ كەتكەنىمەن, سانادا – رۋحىڭ ماڭگى ءتىرى ەدى عوي, جان- اعا؟! ءستاليننىڭ بالالارى رەپرەسسيا جىلدارى الجيردە (اكمولينسكي لاگەر جەن يزمەننيكوۆ رودينى) بالالار باقشاسى دا بولعانى انىقتالىپ وتىر. شەشەلەرى بەلگىلى, اكەلەرى بەلگىسىز ءتىرى جەتىمدەردىڭ باسىن قوسقان وسى بالالالار باقشاسىنىڭ ماڭدايىندا: «باقىتتى بالالىق شاعىمىز ءۇشىن ستالينگە راحمەت!» دەگەن ۇران ءىلۋلى تۇرعان! قايدا ەكەن سول قىزىل ماتا كونەرگەن, قايدا ەكەن سول ۇرانشىلار ولەرمەن؟ ...ستالين جوق! بىراق, كۇندە كوشەدەن, ءستاليننىڭ بالالارىن كورەم مەن! جۇرەدى ولار ءوز-وزىنەن كۇيىنىپ, حالقىن كورسە قامشىسىن ءيىرىپ! تاستادى دا سۇر كيتەلدى سىپىرىپ, ەۋروپاشا شىعا كەلدى كيىنىپ... ەسى-دەرتى – كرەسلو, باق قانا. جان-جاعىنا كوز تاستايدى ساقتانا; گالستۋگى, اق كويلەگى بولعانمەن, جۇرەكتەرى باياعىداي – قاپ-قارا! ءبىر كەزدەرى بەيىمبەتتى قاماعان, بەرگگولتستى ىشتەن تەۋىپ, ساباعان! يەسىنىڭ ايتاعىمەن جۇرەتىن, يت ىزدەيدى ەل ىشىنەن قاباعان! ساكەندەرگە: «تۇبىڭە مەن جەتەم!» – دەپ – جەتتى اقىرى! ايتا المايسىڭ بەكەر دەپ; اسىلدارعا ءتىسىن قايراپ ءجۇر ەندى, 37 قاشان كەلەر ەكەن دەپ! وعان ادام – ادام ەمەس – ءتىرى ولىك! ءبىرى نەگە قالمايدى ونىڭ, ءبىرى – ءولىپ! اقىندارىن اباقتىدا ۇستايدى, الباستىسىن بەتىمەنەن جىبەرىپ! كەرەگى وعان – كەرەڭ ۇرپاق, جەتەسىز! قۇل بوپ كورشى – مايداي جاعا كەتەسىز! انانى دا اباقتىعا قاماپ اپ, بالانى دا تۋعىزادى – نەكەسىز! قايدا ەكەن سول قىزىل ماتا كونەرگەن, قايدا ەكەن سول ۇرانشىلدار ولەرمەن؟! ستالين جوق, بىراق, كۇندە كوشەدەن, ءستاليننىڭ بالالارىن كورەم مەن... قارلاگ قاراكەسەك, قۋاندىق, قارجاستىڭ تابىن-تابىن جىلقىسى جايلاعان جەر ەدى. وڭباعاندار ورداسى قىلدى كارلاگتىڭ, اباقتى كورمەگەن اردا ەلگە وبال بولار دەمەدى!.. كاۋىردىڭ ساسىق اراعى قىمىزدان ءتاتتى بال سىندى. ق ۇلىندارىم – جاساۋراعان جانارى, قۇراۋلاسام, ەستىمەيدى داۋىسىمدى! ايازدان شەمەن وڭمەنى, الاي دا دۇلەي قار بورار; كوزىن اشىپ ەلدىڭ كورگەنى – جانسىز بەن تۇرمە, جاندارال! وسى دەپ ەلدە اي ماڭدايلى ۇل, كۇش بولسا كىمنىڭ قولىندا, – جاندارال كورمەگەن جانداي ءبىر قازەكەڭ – سونىڭ سوڭىندا. ۋازىرگە لايىق وسى دەپ, توپىراقتى ويلاپ, وبالدى, – ءبىر شالدىڭ ۇلىن قوسىپ ەك, قۇلقىننىڭ ق ۇلى بوپ الدى! كىم تۋار ەندى بەلىمنەن؟ ادام جوق اۋزى دۋالى. التىن ايدارلى ۇلدار تۋماسا ەلىڭنەن, ...قۇلدار تۋادى! الماتى. كوممۋنيستىك پروسپەكت, 105 بەسىكتەن ءبىز دە بەلىمىز شىقپاي باتىر ەك, كەلەمىن مۇندا كەرەمەت ازاپ كەشىپ مەن; الجەكە, مەنى, عافۋ ەت, ءبىزدى عافۋ ەت! بىزدەر دە كىردىك سىزدەر كىرەتىن ەسىكتەن. پاتشالار وسى – تۇسپەيتىن التىن تاقتان دا, ۇلىستارىنىڭ ۇلان دا عايىر كولەمى. تۇرعىندار شۋلاپ, وسەككە تاڭىپ جاتقاندا, تۋعان ەل ونى جۇرەكتەرىنە بولەدى! قارالى كوشتەي قارا بۇلت تورلاپ اسپانىن, قاسقايىپ تۇردى قاتال تاڭىرگە قاراپ پاڭ: ستالين – ساكەن, بەيىمبەت, ءىلياستارىن ادەبيەتتەگى ادەبي يتتەرگە تالاتقان...   كۇڭىرەنىپ تالاي كوز جاسىن ول دا كوردى ءۇزىپ, قاسارىپ بىردە, جاسارىپ, ەلمەن تەل ءوستى. ەشكىم دە ونى: «ايت!» – دەسە, – قويشا ورگىزىپ, «شايت!» – دەسە – قويشا جۋساتا العان ەمەس-ءتى...   كەلەمىن مەن دە ءبىر ويلار جاندى مازالاپ, ەركەلەپ شىقتىم سول ۇيدەن ەڭسەم ءتۇسىپ كەپ. حالىقتان عانا تۋادى ەكەن ازامات, تۇرعىننان كىلەڭ پەندەلەر عانا كۇشىكتەپ... بەسىكتەن ءبىز دە بەلىمىز شىقپاي اقىن ەك, كەلەمىن مۇندا كەرەمەت ازاپ كەشىپ مەن: الجەكە, مەنى عافۋ ەت, ءبىزدى عافۋ ەت! بىزدەر دە كىردىك سىزدەر كىرەتىن ەسىكتەن... كەتكەن جوق ءالى, كەپكەن جوق ءالى سور تابى. ەلىمنىڭ داۋسى شىڭعىرىپ, شىقپاي  جۇر مەندە. ءالى دە قورقام... ەل-جۇرتىڭ ءالى قورقادى – ادەبيەتتەگى ادەبي يتتەر ۇرگەندە... «قوي!» – دەشى سوعان! عارىشقا تۇرعان ۇشقالى, اقىندى كورسەك بوي دا ءوسىپ قالار, وي دا ءوسىپ; ءجۇر مۇندا, مىنە, قازاقتىڭ قىزعىش قۇستارى – الاشتىڭ اسقاق رۋحىمەنەن سويلەسىپ!  ماعجانعا حات ءزىلزالالى عاسىر ءوتتى سونىمەن. وپ-وڭاي-اق جونەر دەپ ەم ونى مەن؟ سەن اڭساعان ازاتتىقتى الاشقا اللا ءوزى بەرە سالدى قولىمەن.   قۇل-قۇتاننان كىل بەكزاتىم قۇرالىپ, اللا جازسا ەل بولارمىز ءبىر الىپ؟ سەن تۇرمەدەن تۇركى رۋحىن شىعارساڭ, ءبىز دە ءمازبىز – ىشەك-قارىندى شىعارىپ... ەل دە تىنىش: ازاتتىق دەپ قاقساماي, باس – ءزىلماۋىر, شاش – بۋرىل, اق – ساماي. يتاياقتان سارى سۋ ىشكەن مىنا جۇرت, – حرۋستالدان شاراپ ىشكەن پاتشاداي! كەر زامانىم كەتتى الىپ زىقىمدى. بۇل زاماننىڭ دەرەگى جوق سىقىلدى, بۇدان باسقا بەرەرى جوق سىقىلدى. پۋشكين – كەتتى... كەلمەستەي بوپ كەتتى مە ول؟! ابايدىڭ دا كەرەگى جوق سىقىلدى...   جاھانداعى ەل مە ەكەنبىز ەڭ ۇلى, ەسەرى دە باسقا جۇرتپەن تەڭ, ءىرى؟ كورىم بولدى قۇتىلعانىم كولبيننەن, ەلدە قالعان ەلتايعا جەر كەڭىدى!   الاي-تۇلەي, الاساپىران القىمعا اپ, كوڭىل كۇپتى, كوشكەن جۇرتتان حالقىڭ قاپ. ازاتتىقتى اللا بەردى الاشقا. (وعان, بىراق, كەرەك ەكەن التىن تاق!)   رۋح قايدا؟! تاس جۇرەك پەن مەس دەنە, – كورەتىنىڭ بوزالا تاڭ, كەشتە دە. تۇران كەرەك. قۇران كەرەك قازاققا. اباي كەرەك ! ودان باسقا – ەشتەڭە!!!   جۇرەگىڭدە – كوك ءبورى. ۇليدى كەپ تاڭىرىنە كوكتەگى. قايران جۇرتىڭ قازاعىڭا, ويتكەنى, مەن تۇگىلى, سەنىڭ ءسوزىڭ وتپەدى. كوككە قاراپ ءالى ۇلىپ تۇر كوك ءبورى. اقىن مەن توبىر (پۋشكيننىڭ اۋەنىمەن. ءححى عاسىر) انتيپوەزيا دەيتىن ءبىر جەكسۇرىن بار مىنا جارىق دۇنيەدە. ادامزاتتىڭ العاشقى اقىنى گومەرمەن ىلەسە تۋعان. اتامزاماننان تايراڭداپ كەلەدى. تاريحقا قاراپ وتىرساڭىز, وسى وڭباعاننىڭ ەڭ تەجەۋسىز, بەتىمەن كەتىپ, سايران سالعان كەزەڭى سوۆەت وكىمەتىنىڭ تۇسى ەكەن. تەكسىز قۇل , بەتسىز كۇڭمەن قوسا قۇتىرعان پالە! لەنين شالا ساۋاتتى, دارىنسىز دەميان بەدنىيدى مەملەكەتتىڭ باس اقىنى دەپ جاريالايدى. ءوزى تۇرعان كرەملدەن پاتەر بەرەدى. بۇل كەزدە الەكساندر بلوك تا, وسيپ ماندەلشتام, اننا احماتوۆا دا ءتىرى. بلوك اشتان ولەدى. ماندەلشتام ايدالىپ كەتەدى. احماتوۆا ولە-ولگەنشە ءۇيسىز-كۇيسىز وتەدى. ال, ودان كەيىنگى «اقىن ءولتىرۋ ويىنىن» جۇماتاي جاقىپباەۆ بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ەر بىلەكسىز بايعۇستى, زەڭبىرەكسىز بايعۇستى, قۋ اراق تويدا, مۇندا دا, قۋالاپ ويعا, قىرعا دا, وينايدى زامان سويىلى – اقىن ءولتىرۋ ويىنى! زاڭىن دا سالىپ سوڭىنا, جارىن دا سالىپ سوڭىنا, قويمايدى جانىن, ۇندەمە, وينايدى كۇندىز, تۇندە دە. قامشى باس, زامان سويىلى – اقىن ءولتىرۋ ويىنى! كورىنە داۋسىن جەتكىزبەي, ەلىنە داۋسىن جەتكىزبەي, اۋزى مەن مۇرنىن تىعىنداپ, سىرتىنان سۇمدار سىبىرلاپ; وينايدى كەلىپ توي ۇلى, اقىن ءولتىرۋ ويىنى! جاس بالا دەمەي قاربىتىپ, باسپانا بەرمەي قاڭعىتىپ, تويلاسىن سوڭعى جەڭىسىن, سولاردىڭ جەرى كەڭىسىن; ولتىرمەي قۇداي جونىمەن, ويناپ ءجۇر ەندى مەنىمەن...». مەن – ۇلىعان كوك ءبورىسى دالانىڭ. ۇلىماۋعا امالىم جوق, امالىم: كۇپتى – سايران سالعان, قايران, كوڭىلىم! ءبىتتى... ويران – زامانىم!   اقىنداردىڭ سورى – قالىڭ, باعى – از دا, قارا تاعدىرىم – قاسىرەتتى قاعازدا. ءىش تارتپاسىن كوردىم ساپپاس توبىردىڭ, ساپپاستىعىن سەزىپ قويعان سابازعا.   كوردىك بىزدەر نە ءبىر قارا بەتتەردى. كەۋدەمىزدى كەرەمەت ءبىر كەك كەردى. زامانداستىڭ ءبارى ءيىلدى زامانعا. ءبىز تىك تۇردىق. ء(بىزدى ول, سونسوڭ, جەك كوردى!)   سودان كەيىن سوتتالعانبىز سان رەت. سوتتالا ساپ, اقتالعانبىز سان رەت. اقتالا ساپ, تاعى دا ءبىر سۇممەنەن, سۇمىرايعا تاپ بولعانبىز سان رەت.   ەندى اقىندار جەكپە-جەككە قاتىسىپ, مەرت بولمايدى اتىسىپ! سوتتالمايدى سورى قايناپ بوستان-بوس, اقتالمايدى قارا بەت بوپ, شاتىسىپ...   كوزگە ەشكىمدى ىلمەي, قىرت – جەردىڭ بەتىن جاۋلاپ العان پىلدەي قۇرت, اقىنداردى ۇستايدى ەندى وزىندەي – ولىمتىكپەن بىردەي عىپ!!!   مەن – ۇلىعان كوك ءبورىسى دالانىڭ. ۇلىماۋعا امالىم جوق, امالىم. قۇلدار ءسۇيدى – قۇل يەلەنۋ زامانىن! سۇمدار ءسۇيدى – سۇم يەلەنۋ زامانىن!   قايتەم ەندى قۇلعا كەتكەن ەسەمدى, قايتەم ەندى سۇمعا كەتكەن ەسەمدى؟! قايداسىڭ, قايران موتسارت؟ كوتەر باستى! سەن بولماساڭ سالەريلەر وسەر-ءدى. اسىلىڭدى ارداقتاساڭ, الاشىم, جارقىن كۇنگە جەتكىزەرسىڭ وسى ەلدى! قىزىلاراي-اقتوعاي-قارقارالى-قاراعاندى-اقمولا-دۋبوۆكا-جاڭارقا. قاراعاندى. 1987-2014 ج.ج.