وسىدان ءبىراز بۇرىن تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ءتورتىنشى ءسامميتى وتكەنى ءمالىم. وعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. ءسامميتتىڭ باستى تاقىرىبى تۋريزم بولدى.
ءسامميتتىڭ سوڭىندا قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە بەرگەن شاعىن سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى تۇركيانىڭ تۋريزم سالاسىندا جاقسى ءىلگەرىلەگەنىن, وسىعان وراي ونىڭ ءتاجىريبەسىن الۋ, قاجەتتى مامانداردى تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دايارلاۋ جونىندە ۋاعدا جاسالعاندىعىن ءمالىمدەدى.
راسىندا دا, قولىمىزعا تۇسكەن مالىمەتتەرگە كوز سالاتىن بولساق, تۋريزم سالاسىندا باۋىرلاس تۇرىك ەلىنىڭ ەداۋىر تاجىريبە جيناقتاعاندىعىن, سونىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپاداعى تۋريستەردى نەعۇرلىم كوبىرەك تارتاتىن ەلگە اينالعاندىعىن بايقاۋعا بولادى. ءتىپتى, مۇنى وزىمىزدە كوزىمىزبەن كورىپ, كوز جەتكىزىپ قايتتىق.
ءبىز بارعان بودرۋم قالاسىنىڭ بيۋدجەتىنە نەگىزگى كىرىس وسى تۋريزم سالاسىنان تۇسەدى ەكەن. قالانى ارالاپ قاراساڭىز, مۇندا جۇرگەن ەكى ادامنىڭ ءبىرى تۋريست. ءسويتىپ, جاز ايلارىندا بار-جوعى 30 مىڭنان استام تۇراقتى تۇرعىنى بار بودرۋمعا جۇزدەگەن مىڭ ادام جينالادى. سەبەبى, تۋريستەرگە قولايلى جاعداي جاسالعان. جول دەگەنىڭىز تەپ-تەگىس بولىپ, جالتىراپ جاتىر. قالا جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعالاۋلارىندا ورنالاسقاندىقتان ادامداردىڭ سۋعا ءتۇسىپ, شومىلۋىنا, كۇنگە قىزدىرىنۋلارىنا جاقسى مۇمكىندىكتەر بار. ءبىز ارالاپ كورىپ جۇمىسىمەن تانىسقان «قىلىش» اتتى قوناقۇي بىرنەشە شاعىن كوتتەدجدەردەن تۇرادى ەكەن. ءاربىر كوتتەدج تەڭىز جاعالاۋىنان بار بولعانى 15-20 مەتر قاشىقتىقتا تۇر. ونىڭ ۇستىنە شەڭبەر جاساي دوڭگەلەنە ورنالاسقان كوتتەدجدەردىڭ ورتاسىندا ۇلكەن باسسەيىن تاعى بار. باسسەيىننىڭ جىلى سۋىنا تۇسكىڭىز كەلە مە, جوق الدە تەڭىزدىڭ سالقىن سۋىنا شومىلعاندى قالايسىز با, ءوز ەركىڭىز. كوتتەدجدەر مەن تەڭىز ارالىعىندا «قىلىش» قوناقۇيىنىڭ ۇلكەن مەيرامحاناسى ورنالاسقان. تاعامدارىنىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەدى. كوتتەدجدەردىڭ بولمەلەرى دەمالۋشىلار ءۇشىن وتە جايلى. تەلەديدار, توڭازىتقىش, تەلەفون, كونديتسيونەر, ۆاننا مەن دۋش ءبارى بار. سوعان قاراماستان, باعالارى بىزدەگى دەمالىس ورىنداعىلاردان الدەقايدا ارزان. ايتپاقشى, مۇندا دا قاتىپ قالعان باعا جوق. كۇن بارىنشا قىزىپ, سۋعا شومىلۋ ماۋسىمى مارەسىنە جەتكەن, ياعني دەمالىسقا كەلگەن حالىق سانى كوبەيگەن كەزدە مۇنداعى دەمالىس ورىندارىنىڭ باعالارى دا كوتەرىلەدى ەكەن. بىراق, سوعان قاراماستان قاپتاپ كەلىپ جاتقان حالىق. ويتكەنى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جوعارى. ەكىنشىدەن, دالاعا شىقساڭىز تامىلجىپ تۇرعان تابيعاتقا كەز بولاسىز. قىسقاسىن ايتقاندا, بودرۋمدا ادام جانىنا قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. ەگەر ساۋدا جاساعىڭىز كەلىپ, قالا ورتالىعىنا بارساڭىز قاپتاعان بازارلار مەن شايحانالار, كافەلەر, ونداعى كوڭىلدى دە ادامنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ تۇراتىن تۇرىك باۋىرلار ءسىزدى ەسكى تانىستارىنداي قارسى الادى. ارينە, ساۋدا دۇكەندەرىندەگى كيىم-كەشەك باعالارى دا بىزدەگىدەن الدەقايدا ارزان. سوندا بودرۋمعا بارعان ءاربىر تۋريست ءبىرىنشىدەن جاقسى دەمالىپ, ەكىنشىدەن ساۋدا دۇكەندەرى مەن بازارلاردان ءوز قاجەتىن تاۋىپ, بارعان ساپارىنان كوڭىلدى قايتاتىندىعى انىق. شاماسى, بۇل قالانىڭ تارتىمدىلىعىنىڭ ءوزى وسىنداي بىرنەشە فاكتوردان قۇرالاتىن بولسا كەرەك.
ارينە, تۋريستەر ءۇشىن مۇنداي قولايلى جاعداي تەك بودرۋمعا عانا ەمەس, بۇكىل تۇركيا ەلىنە ءتان ارتىقشىلىق دەۋگە بولادى. سوندىقتاندا مۇندا جىلىنا 30 ميلليون تۋريست كەلىپ كەتەدى ەكەن. ءاربىر كەلگەن تۋريست تۇركيا ەلىنە كورسەتكەن قىزمەتى ءۇشىن 1 مىڭ دوللاردان قالدىردى دەگەننىڭ وزىندە 30 ميلليارد دوللاردىڭ قارجىسىنىڭ شەتى كورىنەدى. ارينە, بۇل از اقشا ەمەس. بىراق, تۇركيانىڭ تۋريزم سالاسىنان تاباتىن جىلدىق كىرىسى بۇدان الدەقايدا كوپ ەكەندىگى انىق.
ءبىزدىڭ وسى بولجامىمىزدى الماتىدا شىعاتىن «زامان – قازاقستان» گازەتىنىڭ ديرەكتورى احمەت الياز باۋىرىمىز قۋاتتادى. «مەن ءبىراز جىلداردان بەرى الماتىدا تۇرىپ كەلە جاتقانىممەن تۇركيا ازاماتى بولعان سوڭ ونداعى ءتۋريزمنىڭ دامۋ جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. مەنىڭ قولىمداعى دەرەكتەر بويىنشا وتكەن جىلى تۇركياعا 32 ميلليون تۋريست كەلىپ, ولاردان 33 ميلليارد دوللاردىڭ كىرىسى كىرگەن. بۇل – رەسمي دەرەكتەر. ال, تۋريزم سالاسىنداعى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە تۇسكەن قارجى بۇدان ەكى ەسەدەي ارتىق. تۇركيادا تۋريزم قالاي دامىدى؟ وعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن كەشەگى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ زامانىنا قايتا ورالۋىمىز كەرەك. قوس تەڭىزدىڭ سۋىن قاتار ەمگەن تۇركيانىڭ تاماشا تابيعاتى مەن باي تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن كادەگە جاراتۋدى كوزدەگەن اتاتۇرىك وتانداستارىنا «مەن سەندەرگە ءتۇتىنسىز فابريكا سالىپ بەرەمىن» دەيتىن كورىنەدى. سونداعى ايتىپ وتىرعانى – تۋريزم. ونى قالىپتاستىرىپ دامىتۋ ءۇشىن بۇرىن پاتشالار مەن پاتشايىمداردىڭ مەنشىگىندە بولىپ كەلگەن جاعالاۋلارداعى تاماشا جەرلەردى مەملەكەت يەلىگىنە الىپ, ولاردى قولدارىنان ءىس كەلەتىن كاسىپكەرلەرگە تاپسىرا باستايدى. باستابىندا مەملەكەت ەكى ماسەلەگە ۇلكەن كوڭىل بولەدى. ءبىرىنشى, تۋريستىك قىزمەت باعالارىنىڭ قول جەتىمدى بولۋى. ەكىنشى, الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن تۋريستەر تارتاتىن ينفراقۇرىلىمداردىڭ قالىپتاسۋى. مۇنىمەن قاتار, شەتەلدەردەن ينۆەستورلار تارتۋعا كوپ ءمان بەرەدى. وسىلاردى ءبىر رەتكە كەلتىرىپ العاننان كەيىن تۋريزم سالاسىندا ماماندار دايىنداۋ ىسىنە بەل شەشە كىرىسەدى. سوڭعى ۋاقىتتارى تۇركيا تۋريزم سالاسىندا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ءۇشىن ۆيزالىق رەجىمدى كوپ جەڭىلدەتتى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنىڭ ادامدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1 ايدان 3 ايعا دەيىن ۆيزاسىز جۇرە الادى. 90 مەملەكەتتىڭ ادامدارىنا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە 1 اي مەرزىمگە دەيىن تۋريست بولىپ كەلىپ كەتۋىنە رۇقسات بەرىلگەن. تۇركياداعى تۋريزم مىنە, وسىنداي شارالاردىڭ ءناتيجەسىندە دامىپ وتىر» دەيدى احمەت الياز.
تۇركيا قوناقۇيلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى وسمان ايىك مىرزانىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى قوناقۇيلەردىڭ كۇنىنە 1 ميلليون ادامدى قابىلداپ وتىرۋعا جاعدايى بار. ەندى وسى ءمۇمكىندىكتى ەسەلەي ءتۇسۋ, ول ءۇشىن تۋريستىك ينفراقۇرىلىمداردى بارىنشا جەتىلدىرۋ ماقساتى العا قويىلعان. وسىعان وراي 2023 جىلعا دەيىنگى ارالىق ۋاقىتتى قامتيتىن ارنايى باعدارلاما جاسالعان. وسى باعدارلاما بويىنشا 2015 جىلعا قاراي تۇركيا 60 ميلليون ءتۋريستى قابىلداۋدى مەجەلەپ وتىر. ال تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولاتىن 2023 جىلعا تامان 100 ميلليون ءتۋريستى قارسى الىپ, كۇتۋگە ازىرلىك جوسپارى جاسالعان. تۇركيا مۇنداي جوسپاردى جۇزەگە اسىرا الاتىندىقتارىنا سەنىمدى. ويتكەنى, سوڭعى 10 جىلدىڭ ءاربىر جىلىندا تۇركياعا دەمالۋعا كەلۋشىلەر سانى 10 پايىزعا ءوسىپ وتىرعان.
«ءبىزدىڭ مۇنايىمىز جوق. تابىستىڭ نەگىزگى بولىگى وسى تۋريزمنەن تۇسەدى. تۇركيا ءتۋريزمى دەگەنىمىز – قوناقۇيلەر, تۋراگەنتتىكتەر, قىزمەت كورسەتۋشىلەر. مىنە, وسى ءۇش باعىتتى كەشەندى تۇردە دامىتۋ ارقىلى تابىسقا جەتە الامىز», دەيدى و. ايىك.
تۇركيانىڭ تۋريزم سالاسىنداعى وسى جەتىستىكتەرىن قازاقستان تارابى دا زەرتتەپ, ءوز ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس يگەرۋدى ءجون كورىپ وتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىزدا تۋريزم سالاسىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنە باستاعاندىعىن ايتۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ ءتۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, قازاقستاننان تۇركياعا باراتىن تۋريستەر سانى جىلدان-جىلعا 25-30 پايىزعا ارتىپ وتىرادى ەكەن. ماسەلەن, قازاقستاننان باراتىن تۋريستەر سانى وسىدان 3-4 جىل بۇرىن 200-250 مىڭ ادامدى قۇراسا, قازىر ەندى بۇل سان 500 مىڭ ادامعا جاقىنداعان. «سوندىقتان ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان مىندەت ەندى تۇركيانىڭ 77 ميلليون حالقىن قازاقستانعا قالاي تارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ. وسى ماقساتتا ءبىز تۇركيادا وتەتىن تۋريستىك باعىتتاعى فورۋمدار مەن كورمەلەرگە تۇراقتى قاتىسىپ وتىرامىز. سونىمەن قاتار, تۇرىك ەلىنىڭ وسى سالاداعى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن مۇنداي باسقوسۋدى ءوز ەلىمىزدە دە ۇيىمداستىردىق. تۇركيانىڭ 81 وبلىسى بار. حالقى مول. بۇكىل تۇرىكتەر كەزىندە انادولى جەرىنە ورتالىق ازيادان كەلگەنىن جاقسى بىلەدى. وسىنداي تاريحي جادى, ەستەلىكتى پايدالانا وتىرىپ, ءبىر عانا تۇركيانىڭ وزىنەن قازاقستانعا قانشاما تۋريستەردى تارتۋعا بولار ەدى. قازىر وسى ماقساتتا «انامەكەننەن اتامەكەنگە» دەگەن ارنايى باعدارلامانى ويلاستىرۋ ۇستىندەمىز», دەيدى جانسەيىت قانسەيىت ۇلى.
اتالعان باعىتتا تۇركياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ءوز باستاماشىلدىعى بويىنشا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى دا بار سەكىلدى. ەلشىلىكتىڭ كۇشىمەن قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىندە باسىلىپ شىققان «قازاقستان – تۇركيا: جوعارى دەڭگەيلى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق» اتتى قوماقتى كىتاپپەن تانىسا كەلە, ونىڭ تۇركيادان قازاقستانعا ينۆەستيتسيا مەن تۋريستەر تارتۋعا جاقسى قىزمەت كورسەتە الاتىندىعىن اڭعاردىق. بۇل كىتاپتا ءسوز بولعان وقيعالار مەن جاريالانعان قۇجاتتار 2010-2013 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. كىتاپتا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى, سونداي-اق, باۋىرلاس تۇركيامەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتكەن 2011 جانە 2013 جىلدارى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن ەكىجاقتى قاتىناستار سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان ءىس-شارالار ءسوز بولادى. مۇندا, قازاق ەلىنە ينۆەستيتسيا سالامىن دەگەن ينۆەستورلار ءۇشىن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى ايگىلەيتىن كوپتەگەن ماڭىزدى قۇجاتتار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇرىك ەلىنە, سونداي-اق, تۇرىك ەلى باسشىلارىنىڭ قازاقستان جەرىنە جاساعان ساپارلارىندا قول قويىلعان قۇجاتتار بەرىلگەن.
«قازاقستاندا 2017 جىلى وتەتىن ەكسپو كورمەسى تۋريستەر تارتۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىنى انىق. ءتىپتى, ناسيحاتتاي بىلسەك, ەلىمىزدەگى كوپتەگەن تاريحي ورىندار مەن قازىرگى استانا كەلبەتىنىڭ ءوزى, ونىڭ ىرگەسىندەگى بۋراباي كۋرورتى, التاي مەن الاتاۋدىڭ تاماشا تابيعاتى قانشاما تۋريستەردىڭ كوزايىمىنا اينالعان بولار ەدى. ارينە, تۇرىك اعايىندار سەكىلدى تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدارىمىزدى بارىنشا جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قازاقستانعا ينۆەستيتسيا مەن تۋريستەر تارتۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەيدى جانسەيىت تۇيمەباەۆ.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا–بودرۋم–استانا.
