ءوڭىر باسشىسى قانات بوزىمباەۆ باستاعان وبلىس دەلەگاتسياسى شەكارالاس ايماقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماقساتىندا رەسەيدىڭ التاي ولكەسىندە بولىپ قايتتى. گۋبەرناتور الەكساندر كارلينمەن كەزدەسىپ, كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى بارناۋلدا ۇيىمداستىرىلعان وندىرىستىك كورمەنى ارالادى. جالپى, بۇل ساپار عانا ەمەس, وبلىستىڭ شەكارالاس وتىرعان كورشىلەس وڭىرلەرىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بايلانىستارى بۇعان دەيىن دە ۇزىلگەن ەمەس.
بۇل بايلانىستار سوڭعى ون جىل ىشىندە ءارتۇرلى سالالاردا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وبلىستاعى ەرتىس, جەلەزين, ۋسپەن, شارباقتى اۋداندارى رەسەيدىڭ ومبى, التاي ولكەسى, ق ۇلىندى دالاسى, سلاۆگورود, بايعامۇت, كەرەي اۋىلدارى ءنوۆوسىبىردىڭ اۋداندارىمەن جاقىن ورنالاسقان, ارالارىن ەكى-ءۇش ساعاتتىق جول عانا ءبولىپ تۇر. ورمان ءورتى شىعا قالسا, ەكى ەلدىڭ ورمانشىلارى ءتىلسىز جاۋمەن بىرلەسە كۇرەسەدى.
– بيىل جاز شىعا التاي ولكەسىن سۋ باسقاندا پاۆلودارلىقتار كومەك قولىن سوزىپ, كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك جىبەردى. سىزدەرگە راحمەت, – دەپ الەكساندر كارلين العىسىن ءبىلدىردى.
2012 جىلى وبلىس ورتالىعىندا ەكى ەل باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءىح فورۋمدا پاۆلودار وبلىسى تاتارستان, باشقۇرتستان, التاي ولكەسى, ومبى, ءنوۆوسىبىر جانە تومسك وبلىستارىمەن, بەلارۋستىڭ مينسك وبلىسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويعان بولاتىن. بۇگىندە ونىڭ ناتيجەسىن يمپورت پەن ەكسپورت ۇلەسىنىڭ ارتۋىنان-اق بايقاۋعا بولادى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى دۇيسەنباي تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جالپى, ءبىزدىڭ وبلىستىڭ سىرتقى ساۋداسىندا رەسەي مەن بەلارۋستىڭ ۇلەسى 60 پايىزدان اسادى.
بىلتىرعى تاۋار اينالىمى 2,8 ملرد. دوللاردى قۇراپتى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 146 ميلليون دوللاردىڭ ساۋداسى جاسالعان ەكەن. جانە دە وبلىستىڭ رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىمەن اراداعى يمپورت كولەمى ەكسپورتتان الدەقايدا تومەن. ياعني, ءبىزدىڭ ونىمدەر بۇل ەلدەرگە كوپتەپ شىعارىلادى دەگەن ءسوز. رەسەيدەن وبلىسىمىزعا ماشينا جاساۋ, حيميا, مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس, ونەركاسىپ سالالارىنا قاجەتتى ونىمدەر جەتكىزىلەدى. سونداي-اق, ازىق-ت ۇلىك پەن حالىقتىق تۇتىنۋ تاۋارلارى يمپورتتالادى.
ال ءبىزدىڭ وبلىستان اليۋميني, گلينوزەم, ەلەكتر ەنەرگياسى جانە كومىر ەكسپورتتالادى. سوڭعى ءۇش جىلدا رەسەيگە تاسىمالداناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى ارتىپ وتىر. بىلتىر وبلىس ورتالىعىنداعى «ماشينا جاساۋ زاۋىتى» رەسەيگە 2,7 ميلليون دوللاردىڭ 9 جۇك كوتەرگىش كرانىن ەكسپورتقا جىبەرسە, «نەفتەحيم LTD» كاسىپورنى 30 مىڭ توننا پوليپروپيلەن مەن مەتيل-ترەت-بۋتيل ەفيرىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, «مۇناي-حيميا زاۋىتى» اق جىل سايىن باتىس ءسىبىر مۇنايىنىڭ 5 ميلليون تونناسىن قايتا وڭدەيدى. بۇگىندە زاۋىتتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
وبلىس ورتالىعىنداعى «رۋبيكوم», «اكوبا», «سماك» كاسىپورىندارى شۇجىق جانە ەت ونىمدەرىن جەتكىزسە, «كەممي» سەرىكتەستىگى ماكارون ونىمدەرىن ەكسپورتتايدى. سوڭعى ءۇش جىلدا ەكاتەرينبۋرگ, ومبى, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىندا «ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ», «Format Mach Company-سيبير» جانە «سۆاركو» كاسىپورىندارىنىڭ وكىلدىكتەرى اشىلعان, ەندى ماسكەۋدە «رومات» فارماتسەۆتيكالىق كومپانياسىنىڭ جانە «سۆەت» سەرىكتەستىگىنىڭ وكىلدىكتەرىن اشۋ جوسپارلانۋدا.
ومبى مەن ءنوۆوسىبىر وڭىرلەرىندە «ازيمۋت» جيھاز فابريكاسىنىڭ جانە «گوفروتارا» كاسىپورنىنىڭ وكىلدىگى قۇرىلادى. بۇل «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق» اياسىندا ساۋدا-ساتتىقتى ودان ءارى ارتتىرۋعا, ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. مىسالى, بەلارۋستىك «موگيلەۆليفتماش» كاسىپورنى مەن پاۆلودارلىق «ەرتىس-ليفت» سەرىكتەستىگى اراسىنداعى بايلانىس ارقىلى پاۆلودارلىق كومپانيا 100 ليفت قۇراستىرىپ شىعاردى. ال, «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق بەلارۋس نارىعىنا جىل سايىن 6 مىڭ توننا اليۋميني ەكسپورتتايدى. مۇنىڭ وتاندىق ونىمدەرىمىزدىڭ باسقا ەلدەردە تانىمال بولۋىنا, ەكسپورت ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا ۇلەس قوساتىنى ءسوزسىز.
رەسەي ارقىلى ەكىباستۇزدان بەلارۋسكە ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋگە جول دا اشىلادى. ويتكەنى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرى 2016 جىلعا قاراي بىرىڭعاي ەنەرگەتيكالىق نارىق قۇرۋدى قولعا الماق. 2015 جىلى ەكىباستۇز گرەس-1 ستانساسى بەلارۋسكە 2,6 ملرد. كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزەدى دەگەن دە جوسپار-جوبالار بار. بۇگىندە ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. وكىنىشكە قاراي, رەسەي تاراپىنان سۇرانىستىڭ ازايۋىنا بايلانىستى كومىر ەكسپورتىنىڭ كورسەتكىشى تومەندەدى.
جالپى, ءبىزدىڭ وبلىستا رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن 118 كاسىپورىن جۇمىس جاسايدى. مىسالى, ەكاتەرينبۋرگتىڭ «رۋسسكايا مەدنايا كومپانياسى» باياناۋىلدىڭ مايقايىڭ كەنتىندەگى «مايقايىڭالتىن» كاسىپورنىن باسقارىپ وتىر. ياعني, مايقايىڭنان چەليابى وبلىسىنا, «كاراباشمەد» زاۋىتىنا مىس جانە قۇرامىندا التىنى بار كونتسەنتراتتار جەتكىزىلەدى.
وبلىستا 2009 جىلى شەتەل ينۆەستيتسياسى 8,5 ملرد. تەڭگە بولسا, 2013 جىلى 41 ملرد. تەڭگەدەن استى. نەگىزگى كاپيتالدا رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇلەسى باسىم. تەمىرجول, ماشينا جاساۋ سالالارىندا نوۆوسىبىر زاۋىتىمەن, نيجنەتاگيل مەتاللۋرگيا, ماگنيتوگور مەتيز-كاليبر كومبيناتتارىمەن ىسكەرلىك بايلانىستار ورناتىلۋدا.
وبلىس ورتالىعىنداعى «پاۆلودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا حيميا, مۇناي-حيميا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالالارى بويىنشا جاڭا وندىرىستەر اشىلسا, بۇل – رەسەيلىكتەر ءۇشىن ينۆەستيتسيا سالۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, ەرتىس وزەنى ارقىلى جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا قاجەت. بۇرىندارى ەرتىس وزەنى ارقىلى جىلىنا 2-3 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدانىپتى, كەيىن مۇلدە ازايىپ, 2008 جىلى نەبارى 17 مىڭ توننا عانا بولىپ قالعان. سۋ جولى ارقىلى وزەن قۇمى, قيىرشىق تاس ءتارىزدى قۇرىلىستىق زاتتار تاسىمالدانادى. جۇك تاسىمالداۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنى – وزەننىڭ كەيبىر تۇستارىنداعى تايازدىق. قازاقستان ۇكىمەتى جىل سايىن 80-100 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىپ, ەرتىس وزەنىن تازارتىپ كەلەدى. ال رەسەيدىڭ ومبى قالاسىنىڭ شەكارالاس اۋماقتارى تۇسىندا مۇنداي جۇمىستار جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, ەندى بۇل ماسەلە مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە قاراۋدى قاجەت ەتىپ وتىر.
– ەرتىس وزەنىن ساۋدا جولى رەتىندە پايدالانۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى. وسى تيىمدىلىكتى پايدالانۋ كەرەك, – دەيدى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ.
بۇل كۇندەرى ءبىزدىڭ وڭىردە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا جاڭا مۇناي جانە حيميا, فارماتسەۆتيكا, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارى سالىنۋدا. وسى ماقساتتا رەسەي, بەلارۋستەن, وزگە دە مەملەكەتتەردەن ماماندار كەلمەكشى.
پاۆلودار ءوندىرىستى ءوڭىر رەتىندە التاي ولكەسىنە قوڭىر كومىر, قارا مەتالدان جاسالعان ونىمدەر جىبەرەدى, ال ءبىزدىڭ وبلىسقا التاي جەرىنەن كوكس پەن جارتىلاي كوكس, اعاش ماتەريالدار, تەمىرجول شپالدارى جانە باسقا دا ءونىمدەر مەن قۇرال-جابدىقتار, سونداي-اق, پنەۆماتيكالىق رەزەڭكە شينالار ەكسپورتتالادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, كورشى وڭىرلەر اسىل تۇقىمدى مال جانە ونەركاسىپتىك, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, ورمان, اعاش, باعباندىق سالا بويىنشا جاقسى بايلانىس جاساپ كەلەدى. وتكەن جىلى وبلىس شارۋاشىلىقتارىنا التاي ولكەسىنەن اسىل تۇقىمدى «دالالىق كۇرەڭ سيىردان» 248 باس جەتكىزىلدى. وبلىستىڭ شارباقتى اۋدانىنداعى «پوبەدا» جشس, ۋسپەن اۋدانىنداعى «گاليتسكوە» جشس زاماناۋي جوعارى ءونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن, مال ازىعىنا قوسىمشا دارۋمەندەر, مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ماتەريالدار ساتىپ الۋ جونىندە بارناۋل قالاسىنداعى كاسىپورىندارمەن كەلىسىم جاساسقان. جالپى, ءبىزدىڭ اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى, «بوگاتىر كومىر» جشس, «قازاقستان اليۋمينيى» اق, «ەەك» اق, «AES مايكوبە» جشس, «قازەنەرگوكابەل» اق, «رۋبيكوم» جشس, «پاۆلودارتۇز» جشس سياقتى كاسىپورىندارىمىز رەسەيلىك كورشى وڭىرلەرمەن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ نەگىزگى تىرەكتەرى سانالادى.
بۇل جولعى كورشى وبلىستار اراسىنداعى كەزدەسۋلەر التاي ولكەسىنىڭ اكىمشىلىگى مەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىق تۋرالى 2012 جىلعى 19 قىركۇيەكتە قول قويىلعان كەلىسىمدەر اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. ياعني, شەكارا بويىندا كورشىلەس وتىرعان ەكى وبلىس الداعى ۋاقىتتاردا ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە گۋمانيتارلىق دامۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىققا بىرلەسىپ قول جەتكىزبەكشى. اتاپ ايتقاندا, «قازەنەرگوكابەل» اق پەن «اللەون» تد» ااق اليۋميني سوزبا سىمىن جەتكىزۋ جونىندە قۇنى 300 ميلليون تەڭگەنىڭ, «ستالمونتاج» جشس مەن «التايتال» كومپانياسى تالي ساتىپ الۋ جونىندە 25 ميلليون تەڭگەنىڭ ءوزارا كەلىسىمدەرىن جاساستى.
سونىمەن بىرگە, «گاليتسكوە» جشس مەن «انيتيم» كومپانياسى توپىراقتى وڭدەيتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن, «پوبەدا» جشس مەن «كيروۆ» كولحوزى» اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال تولدەرىن ساتىپ الماقشى.
ءسويتىپ, وبلىس باسشىلىعى التاي ولكەسىنە ساپارى بارىسىندا جالپى قۇنى 580 ميلليون تەڭگە تۇراتىن ەكىجاقتى 12 مەموراندۋم مەن كەلىسىمدەرگە قول قويدى. سونداي-اق, وبلىس دەلەگاتسياسى ەجەلدەن التاي ولكەسىندە تۇراتىن قانداستارىمىزبەن كەزدەسىپ, بارناۋلداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق اكادەميا جانىنان اشىلعان «قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى» ورتالىعىندا بولدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى.
