كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«مۋزىكا – رۋح پەن سەزىم اراسىنداعى دەلدال», دەپتى نەمىس قالامگەرى بەتتينا ارنيم. نەمىس ءرومانتيزمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ايتقان ويماقتاي ويعا قوسىلماسقا لاجىڭ جوق. راسىندا دا, ەستى ءان كەيدە رۋحىڭدى اسپانداتسا, كەيدە سەزىم پەرنەلەرىن ءدوپ باسىپ, ادام جانىن الىستاعى ارالعا اپارىپ تاستايتىنى بار.
ءشامشى اندەرىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك شىعارمانىڭ ءبىرى – «دۇنگەن قىزى» ءانى. البەتتە, تالاي ءانشىنىڭ شىرقاۋى ارقىلى جۇرەككە قونعان تۋىندىنىڭ تاريحى ءشامشى تۇرعان جامبىل اۋدانىنداعى بۇرىنعى دۋنگانوۆكا, قازىرگى جالپاقتوبە اۋىلىمەن استاسىپ جاتىر. ۆالس كورولى جازعان كوڭىلدى ءاننىڭ ءماتىنى دە جان تەربەيدى.
«تۇندەي تۇنىق كوزدەرىڭنىڭ قاراسى,
قوسىلارداي قاستارىڭنىڭ اراسى.
جالت قاراسام, جالىن اتقان اق ءجۇزىڭ,
الاۋلايدى اتقان تاڭمەن تالاسىپ,
سىرعالىم»,
دەپ باستالاتىن ءاننىڭ العاشقى شۋماعىنداعى سوزبەن سالىنعان سۋرەت راسىندا دا بۇل شىعارما بەلگىلى ءبىر دۇنگەن قىزىنا ارنالعان با دەگەن ويعا شومدىراتىنى داۋسىز.
ءاننىڭ ماتىنىنە زەر سالساڭ, قايىرماداعى «وزگەنى ەمەس, ءوزىڭدى ويلاپ جۇدەدىم, تۇسىنەر دەپ ءبىر قازاقتىڭ جۇرەگىن» دەپ كەلەتىن تارماقتار دا ءشامشىنىڭ اتالعان ءاندى دۇنگەن سۇلۋىنا ارناپ جازعانىنا كۇمان تۋعىزبايتىنداي. ماتىندەگى وسى ەكى جول ادامدى راسىندا دا ءتۇرلى ويعا باتىرا تۇسەتىنى راس.
ء«شامشى سول ءانىن دۇنگەن سۇلۋىنا ارناپ جازىپتى, ول ادام ومىردە ءالى بار ەكەن» دەگەن سىڭايداعى اڭگىمەلەر تالاي مارتە ايتىلدى عوي. اقيقاتى قايسى؟ دەرەكتەر نە دەيدى؟ ايگىلى ءاننىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى سان ءتۇرلى نۇسقا تىلگە تيەك بولىپ جاتادى. ءبىر بەلگىلىسى, ءشامشى قالداياقوۆ بۇل شىعارماسىن اۋەلدە «سىرعالىم» دەپ اتاعان. تەك كەيىن «دۇنگەن قىزى» دەپ ءاننىڭ تاقىرىبىن وزگەرتىپتى.
اۋەلدە جەرگىلىكتى ءانشى عاني ماتەباەۆتىڭ ورىنداۋىندا شىرقالعان «دۇنگەن قىزى» ءانىن كەيىن ماقسات بازارباەۆ ءوز رەپەرتۋارىنا قوسىپ, كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەنى بەلگىلى. ودان كەيىن دە تالاي جاس ءانشى ورىندادى. ءتىپتى ايگىلى شىعارمانى بۇگىنگى تەحنولوگيامەن جاڭاشا وڭدەپ, كاۆەر تۇرىندە ورىنداعان جاستار دا بارشىلىق.
ءشامشى جالپاقتوبە اۋىلىندا تۇرعاندا اتالعان ءاننىڭ جازىلۋ تاريحىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ايتىپ كەتكەن. دۇنگەن ۇلتىنىڭ وكىلى ابۋحاليل مايۋفي ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە شىعارمانىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنى تۋرالى ويىمەن ءبولىسىپتى.
«ۋاقىتىندا جالپاقتوبە اۋىلىنا قاراستى «وكتيابر» كولحوزىنىڭ حالقى اۋىل ماڭىنا سارىمساق ەككەن ەكەن. شىلىڭگىر شىلدە ايىندا توپتاسقان دۇنگەن ۇلتىنىڭ ارۋلارى ءارامشوپتى جۇلۋعا جۇمىسقا شىعادى. اق كويلەك كيىپ, باسىنا ورامال بايلاپ, سىرعا تاققان سۇلۋلاردىڭ شەرۋىن ءشامشى قالت جىبەرمەي قاراپ وتىرادى. ونىڭ ۇستىنە سارىمساق القابى شاكەڭنىڭ ۇيىنە جاقىن تۇستا بولاتىن. ءشوپ جۇلۋدان شارشاعان ارۋلار قايتار جولدا ءشامشىنىڭ قاسىنا كەلىپ, شاعىن ۇستەلىنەن شاي ءىشىپ كەتەتىن كورىنەدى. اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە كولحوز باسشىسى ماحمۋد اشيروۆ ەكەۋمىز سامالداپ وتىرعاندا ءشامشى كەلدى. جاڭا ءان جازعانىن, ونىڭ اتىن «سىرعالىم» دەپ قويعانىن ايتتى. ءوز سوزىندە اق كويلەك كيىپ, ورامال تارتىپ, سىرعا تاققان سۇلۋلار كورىنىسى اتالعان ءاندى جازۋىنا سەبەپ بولعانىن ءسوز ەتتى. قىسقاسى, اۋەلدە «سىرعالىم» دەپ اتالعان ءانىن كەيىن «دۇنگەن قىزى» دەپ وزگەرتتى. ءبىر انىعى, بۇل ءان بەلگىلى ءبىر سۇلۋعا ارنالىپ جازىلماعان. ونى ءشامشىنىڭ ءوزى اشىپ ايتقان», دەيدى ول ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە.
ءاننىڭ قايىرماسىن تىڭداعان ادام ايگىلى تۋىندىنىڭ جيىنتىق وبرازعا ارنالعانىنا كۇمانمەن قارايتىنى دا بار.
«كىمگە بولسىن سۇيكىمدى ءبىر بالاسىڭ,
كوڭىلىمدى باۋراپ الىپ باراسىڭ.
كۇنگە ورايسىڭ, گۇلگە ورايسىڭ جىلدا سەن,
ەلگە ءجاننات ەركە تالاس دالاسىن
سىرعالىم.
سەنى ويلاۋمەن ارتتا سۋىق قىس قالدى,
سەنى ويلاۋمەن جازعى ۇزاق كۇن قىسقاردى.
باقىت جايلى ءاندى بىرگە شىرقايسىڭ,
قوناقتاتىپ قويىپ باۋعا قۇستاردى,
سىرعالىم!»
دەپ باستالاتىن شۋماققا زەر سالساڭىز, راسىندا دا ءشامشىنىڭ انىندەگى ءماتىن جالقى ادامعا ايتىلىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. قايسىبىر سۇلۋعا سىرىن اشىپ وتىرعانداي كوڭىل كۇي اۋانىن سەزىنە تۇسەسىڭ. ال ونىڭ شۋماق سوڭىنداعى «سىرعالىم» ءسوزى ءبىرىنشى جاقتا ايتىلعاندىقتان, ءاننىڭ ءبىر ادامعا عانا ارنالعانىنا عانا كۇمانىڭ قالمايدى. ارينە, بۇنىڭ ءبارى تەك قيسىن عوي.
ء«سوز مۋزىكاعا ءزارۋ بولعانىمەن, مۋزىكا سوزگە ءزارۋ ەمەس» دەگەن ايگىلى كومپوزيتور ەدۆارد گريگتىڭ پايىمىن سابىرحان اسانوۆ ءماتىنىن جازعان «دۇنگەن قىزى» ءانى تەرىسكە شىعارىپ تۇرعانداي. اقىن جانىن جارىپ شىققان ءماتىن ارقىلى ايگىلى ءاننىڭ تاريحى تۋرالى ءتۇرلى اڭگىمە ايتقاندار از ەمەس قوي.
ءبىر انىعى, «دۇنگەن قىزىنىڭ» سازىنا ءسوزى ۇيلەسە كەتكەنى ايداي انىق. سودان دا بولسا كەرەك, ونەرسۇيەر قاۋىم كەز كەلگەن جەردە ايگىلى تۋىندىنى قوسىلا شىرقاۋعا بەيىل تۇرادى. ال ءان جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي الدەكىمگە ارنايى جازىلماعان. شىعارمانىڭ وزەگى – دۇنگەن سۇلۋلارىنان قۇرالعان جيىنتىق وبراز نەمەسە سيمۆوليكالىق بەينە.
