سوعىس ارداگەرى, اعا لەيتەنانت, قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى ىزدەي مۇحامبەتجانوۆتىڭ جارى نۇرعانىم اپاي بىردە ماعان ۇستازدىڭ جاۋىنگەرلىك ەستەلىگىن ۇسىندى. كۇندەلىكتىڭ سارعايعان بەتتەرىن وقىپ وتىرىپ, «سوعىس» اتتى سۋىق ءسوزدىڭ ىزعارىن جان دۇنيەڭمەن سەزىنىپ, جۇرەك شىمىرلاتار شىندىق كوز الدىڭا كەلەدى.
سوعىستىڭ ىزعارلى جەلى ءار ءۇيدىڭ قاقپاسىن قاعا باستاعان كەز. 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا امانگەلدى اۋدانىنان ەل قورعاۋعا اتتانعان 369 جاستىڭ اراسىندا ىزدەي مۇحامبەتجانوۆ تا بار ەدى. ات, تۇيەگە جەگىلگەن ارباداعى ورىمدەي جاستاردى اۋدان حالقى جۇرەكتەرى ەزىلە, ەگىلە جىلاپ 25-30 شاقىرىمعا دەيىن شىعارىپ سالعان ەكەن. قوستانايدان سۆەرلوۆسك قالاسىنا جەتكىزىلگەن جاستار 167-اتقىشتار ديۆيزياسىندا اسكەري دايىندىقتان وتەدى. «-45 گرادۋس سۋىقتا 32 كەلى جۇك ارقالاپ, ورمان ىشىندە ابدەن شىنىققان بىزگە كومانديرلەر اتاقتى قولباسشى ا.ۆ.سۋۆوروۆتىڭ «وقۋدا قيىن بولعانىمەن – سوعىستا جەڭىل» دەگەن ءسوزىن ءجيى قايتالايتىن» دەيدى ول كۇندەلىگىندە. رافحات كارىموۆ, سماعزام اسحاتوۆ, ت.ب. اۋىلداستارىنان بولىنگەن ىزدەي مۇحامبەتجانوۆ اقپان ايىندا كىشى كومانديرلەر دايىندايتىن ارنايى 167-باتالونعا كۋرسانت بولىپ قابىلدانادى. ال 1942 جىلدىڭ ماۋسىمىندا 167-اتقىشتار ديۆيزياسى وڭتۇستىك-باتىس مايدانىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا كىرەدى. دون وزەنىنىڭ ماڭىندا, زادونسك اۋدانىندا بولعان قيان-كەسكى ۇرىستا 18-20 جاستاعى بوزداقتار وپات بولىپ جاتتى. امانگەلدى اۋدانىنان اتتانعان جاستار – سماعزام اسحاتوۆ, رافحات كارىموۆ, بوگەتباي يمانوۆ, تۇرعان اعاتانوۆ, اعايىندى دوسمۋرزيندەر, قازيندەر, وماروۆتار, قازگەلدين, قازانعاپوۆ, ت.ب. قازا تاۋىپ, ءبىرازى اۋىر جارالانادى. ءبىر اۋداننان بارعان 369 بوزداقتىڭ ەلگە امان-ساۋ ورالعاندارى شامامەن 50-60 شاقتى بولسا كەرەك. ۇستاز كۇندەلىگىندەگى جان بەرىپ, جان الىسقان جانتالاس جايلى وقي وتىرىپ, الاپات ءورت ورتاسىندا جۇرگەندەي كۇي كەشەسىڭ.
«...فاشيستەر ستالينگرادتى قورشاۋعا بار كۇشىن سالدى. بىرنەشە كۇنگى قيان-كەسكى سوعىستان كەيىن وكوپ قازىپ, ورنىعىپ جاتقان كەزىمىز. 26 ماۋسىم كۇنى تاڭعى ساعات 4-تەر كەزىندە جاۋ باسقىنشىلارى ۇلكەن ءبىر تانك اسكەرىن الىپ كەلىپ, ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ شەت جاعىنا شابۋىلعا شىقتى. جىلانداي ىسقىرعان وق, ىشقىنعان سنارياد, گۇرسىلدەگەن مينا. قارا تاجالداي قاپتاعان, تاپتاپ كەتەردەي ەكپىندەگەن تانك. دۇنيەنىڭ استان-كەستەڭى شىعىپ جاتقانداي. اۋىر سوعىس ءبىر ءسات تولاستامادى. تانكىگە قارسى روتا توقتاماستان اتىپ جاتىر. گراناتالار مەن جارىلعىش بوتەلكەلەر لاقتىرىلا باستادى. فاشيست تانكىلەرى جاقىنداپ قالدى. پولك كومانديرى وققا ۇشتى. ۇزاماي ورىنباسارى قازا تاپتى. بۇل حابار جاۋىنگەرلەردىڭ جانۇشىرا ايقايلاعان داۋىسى ارقىلى تاراپ جاتىر. ءبىر كەزدە قاسىما ۆزۆود كومانديرى ەۆولاح جۇگىرىپ كەلدى. ۋكراين جىگىتى ەدى. قول اۆتوماتپەن ءار جەردەن ادىمداپ اتىپ ءجۇر.
– مەنى نەمىس مەرگەنى قايتا-قايتا كوزدەۋدە. اۆتومات ديسكاسىنداعى وق ءبىتتى. سەن مىلتىق اتۋدى توقتات تا, مەنىڭ بىرنەشە ديسكىمدى وقتاپ بەر دەدى. مەن بۇيرىقتى ورىندادىم. ول اۆتوماتىمەن بۇرقىلداتۋدا. ءبىر كەزدە سول جاققا قاراي اۆتوماتتىڭ ەكى وعى ءتۇسىپ قالدى. مەن ەكى وقتى الامىن دەپ ەڭكەيە بەرگەندە, وڭ قولىما وق ءتيدى. ەۆولاح جالما-جان قالتامنان بينت الىپ, قولىمدى تاڭدى. ول بايلاپ جاتقان كەزدە روتا كومانديرى قازا تاپتى دەگەن حابار جەتتى. پوليترۋك قازا بولدى. پولك كومانديرىنەن ءبىر-بىرلەپ سوعىسىپ, كەيىن شەگىنۋگە رۇقسات حابار كەلدى. «سەن شەگىنە بەر, مەن سول قاناتتاعى جاۋىنگەرلەردى تەكسەرەيىن», دەپ كوماندير جۇگىرە باسىپ, ەڭكەيىپ كەتە بەرگەندە مەن دە بۇرىلدىم. وسى ساتتە وڭ جاق بالتىرىم دىز ەتە قالدى. قان سۋداي اقتى. بار كۇشىمدى جيناپ, ەڭبەكتەپ, كەيىن شەگىنە باستادىم. جاۋ كۇشى باسىم. ءبىزدى وسى ايقاستا امان ساقتاپ قالعان سول زادونسك اۋدانىنداعى قالىڭ وسكەن قارا بيداي ساباعى ەدى. شامامەن 100 مەتردەي ەڭبەكتەدىم. كۇن ىستىق, جانتالاس. الدەن ۋاقىتتا قولىندا نوسيلكاسى بار جاۋىنگەر ورازىمبەت قوسپاقباەۆ كەزدەستى. ونىڭ قاسىندا امىربەك, قاناپيا مولداحمەتوۆ, سەيتقاسىم بورانقۇلوۆ بار. بۇلار دا اتىسا ءجۇرىپ شەگىنىپ كەلە جاتىر ەكەن. نوسيلكانى جوعارى كوتەرۋگە بولمايدى. جاۋ ءار قيمىلدى اڭدىپ وتىرىپ, وقپەن جايپاپ جاتىر. مەن «نەمىستىڭ تانكىسىنىڭ استىنا نەمەسە تۇتقىنعا تۇسكەنشە مەنى وسى جەردە اتىپ كەتىڭدەر», دەدىم. جەرلەستەرىم مەنى قيمادى. امىربەك ەتبەتىنەن جاتا قالدى دا «ارقاما ءمىن!» دەدى. سولاردىڭ كومەگىمەن مەدسانباتقا جەتكىزىلدىم. كەيىن 1946 جىلى ەلگە كەلسەم, تورتەۋى دە امان-ەسەن ورالىپتى. تۋعان جەردە قاۋىشتىق...».
ىزدەي اعايدىڭ قولجازباسىندا مايدانعا بىرگە اتتانعان جەرلەستەرى عازەز ءامىرحامزين, نۇراحان الماعانبەتوۆ, سىزدىق سارعالداقوۆ, ابدىعامال ءاشىروۆ, ايداربەك اۋەلبەكوۆ, ءساتجان جۇباتقانوۆ, ءامىر وتەەۆ, ابدىك ماقاتوۆ, ت.ب. جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن كەزدەستىردىم. ولاردىڭ ءبارىن دە كەيىن كوزىمىز كوردى. قايسىبىرىنىڭ بالالارىمەن ءبىر مەكتەپتە ءبىلىم الدىق. ۇستاز كۇندەلىگىندەگى ءبىر كىتاپقا ارقاۋ بولار مايدان وقيعاسى جالعاسا بەرەدى. جوعارىداعىسى – ءبىر عانا ءسات. اۋىر جارالانعان ىزدەي اعاي تامبوۆ قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالعا تۇسەدى. جازىلعان سوڭ ورىنبور قالاسىنداعى توعىز ايلىق اسكەري ۋچيليششەگە جىبەرىلىپ, كىشى لەيتەنانت شەنىمەن 2313-ارتيللەريا پولكىنا پولك كومسورگى بولىپ تاعايىندالادى. قاندى مايدان ساپارىندا رەسەي, ۋكراينا, سلوۆاكيا, پولشا جەرلەرىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, 1946 جىلدىڭ تامىز ايىندا كەۋدەسى اسكەري ماراپاتتارعا تولى اعا لەيتەنانت ىزدەي مۇحامبەتجانوۆ تۋعان توپىراعىنا ورالادى.
ءۇش جىلداي امانگەلدى اۋدانىندا باس اگرونومدىقتى ابىرويمەن اتقارعان ىزدەي مۇحامبەتجانوۆ 1949 جىلى ن.ك.كرۋپسكايا اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. جوعارى ءبىلىمدى مامان ول كەزدەرى اۋاداي قاجەت ەدى. 1953-1960 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا بولىمىندە, كەيىن قاسكەلەڭ اۋدانىندا ەكىنشى حاتشى قىزمەتىن اتقارعان. ىسكەرلىگى, شەشىم قابىلداۋداعى شەبەرلىگى مەن ءبىلىمى ونى ءوز ورتاسىندا سىيلى ەتتى. ارنايى جولدامامەن قوستاناي وبلىسىنىڭ ارقالىق قالاسىنا كەلەدى. قالالىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتىپ, قالانى كوگالداندىرۋعا ۇلەس قوسقانى دا ءبىر اڭگىمە. الايدا تۋعان جەرى – مولدىرەي اققان تۇنىق تورعايى وزىنە قاراي تارتادى دا تۇرادى. ەلگە جاقىندايىن دەگەن ىشكى تىلەك-ارمانى اقىرى جەڭدى. 1965 جىلى امانگەلدى اۋدانىنا قونىس اۋدارىپ, ۇرپەك اۋىلىنداعى جاڭاۋىل ورتا مەكتەبىندە مۇعالىمدىك قىزمەتىن جالعاستىرادى. تەرەڭ ءبىلىمدى ۇستاز, كوكىرەگى سىر ساندىق, دومبىرادا شەبەر وينايتىن, داۋسى ەرەكشە ىزدەي اعاي ەل تاريحىن, تورعاي توپىراعىنان شىققان تۇلعالار تۋرالى دا كوپ زەرتتەگەن. 70-جىلداردىڭ باسىندا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باس ساردارى, اتى اڭىزعا اينالعان امانگەلدى يمانوۆ جايلى جازعان «تورعاي كوميسسارى» اتتى دەرەكتى كىتابى جارىققا شىقتى. باتىر تۇلعاسىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋدە بۇل ەڭبەكتىڭ الار ورنى ەرەكشە. تورعاي وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى امانگەلدى ۇدەرباي ۇلىنىڭ سوعىس شتابى بولعان ەسكى ءۇيدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, مۇراجاي اشۋدى دا سول جىلى قولعا العان ەدى. ساربازدار جايلى ماعلۇماتتاردى, ولاردىڭ قارۋ-جاراقتارىن, باتىر پايدالانعان دۇنيە-م ۇلىكتەردى ەل ىشىنەن جيناستىرۋدا ۇستازىم كوپ جۇمىس اتقاردى. ۇرپەك اۋىلىنداعى مۋزەي الدىندا ورناتىلعان باتىردىڭ تاس تۇلعاسى مەن ساربازدار بەينەلەنگەن ەسكەرتكىشتى ورناتۋدا دا ىزدەي مۇحامبەتجانوۆتىڭ ەڭبەگى ۇرپاققا ۇلگى. پاتشانىڭ جازالاۋشى جاساعىنا قارسى جۇرگىزىلگەن دوعال-ۇرپەك سوعىسى, باسقا دا شايقاستار وتكەن سەگىز ەلدى مەكەنگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعانى ەلگە ايان.
جاۋىنگەر-ۇستاز اياۋلى جارى نۇرعانىم عابدولعىلىمقىزىمەن سەگىز بالا تاربيەلەپ وسىرگەن ونەگەلى وتباسى. بالالارىنىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى, ءبىرى – اكە جولىن قۋعان ۇستاز, ءبىرى – دارىگەر, ەندى ءبىرى – ەسەپ قىزمەتكەرى. قاي-قايسىسى دا اكە ابىرويىنا داق تۇسىرمەي, وعان دەگەن قۇرمەت پەن ماقتانىشقا مارقايىپ جۇرگەن جاندار. سۇراپىل سوعىستا قان مايداننان ءوتىپ, بەيبىت ومىردە حالقى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتكەن, اۋىلدىڭ كوركەيۋى, تۇلعالاردىڭ تانىلۋى جولىندا تىنىم تاپپاعان ىزدەي مۇحامبەتجانوۆتىڭ ىزگى ىستەرى ۇرپاق ساناسىندا قالسا دەگەن تىلەك بار. ونەگەلى ءومىر ءسۇرىپ, بيىك پاراسات پەن باتىلدىقتىڭ, ناعىز ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن تانىتقان ۇستاز ەسىمىن ۇلىقتاۋ – پارىز. ءبىر كەزدەرى ءوزى گۇلدەنۋىنە كوپ ۇلەس قوسىپ, تاريحي ەسكەرتكىش پەن تاس مۇسىندەر تۇرعىزعان تۋعان اۋىلى – ۇرپەكتەگى ءبىر كوشەگە ىزدەي مۇحامبەتجانوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ دە بۇگىنگى ۇرپاق موينىنداعى مىندەت.
بازاركۇل احمەت,
اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى
