كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تۇركياداعى جاعداي بىزگە عانا ەمەس, سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماق سانالاتىن بىرنەشە ەلگە ساباق بولعانداي. ايتەۋىر جەلىدە ىرگەسى قالانعان كوپپاتەرلى ءۇيدى ارنايى اپپاراتتار ارقىلى توزىمدىلىگىن تەكسەرىپ, سىناپ جاتقان بەينەجازبالار دا كوبەيدى. قىسقاسى, سول وقيعادان كەيىن جەر سىلكىنىسى تۋرالى جىلت ەتكەن جاڭالىقتار وتىمدىرەك بولدى. الايدا رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك, قازىر ەلدە, ونىڭ ىشىندە سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماق سانالاتىن الماتى وبلىسىندا احۋال تۇراقتى. سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى عىلىمي دەرەكتەرمەن راستالماعان, ەل اراسىندا ۇرەي تۋعىزعان قاۋەسەتكە نەگىزسىز سەنىپ, دۇرلىگۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ وتىر.
راس, الماتى قالاسىنداعى ىلە الاتاۋ ءوڭىرى ورتا ازياداعى سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتاردىڭ ءبىرى سانالادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنان باستاپ, تۇركىستان وبلىسىنا دەيىن جەراستى دۇمپۋلەرى جەتى-توعىز بالعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال اۋماقتار بار. الماتىداعى ىلە-كۇنگەيدە 1887 جىلدان 1911 جىلعا دەيىن جويقىن جەر سىلكىنىستەرى ءجيى تىركەلگەن. كەيىنىرەك شەگىنسەك, الماتى وبلىسىندا 1887 جىلى 9-10 بالدىق ۆەرنىي جەر سىلكىنىسى, 1889 جىلى 10 بالدىق شەلەك جەر سىلكىنىسى, 1911 جىلى 10-11 بالدىق كەمىن جەر سىلكىنىسى جويقىن بولىپتى. ۆەرنىي قالاسى (الماتى) تاريحىندا جەر سىلكىنىسىنەن ەكى رەت قيراعان. مۇندا قازىر دە سەيسميكالىق بەلسەندىلىك جوعارى. سوزىمىزگە كەيىنگى جىلدارى قايتالانعان 7-8 بالدىق جەر سىلكىنىسى دالەل (جالاڭاش 1978 جىلى, باقاناس 1979 جىلى, بايسورۋن 1990 جىلى جانە ت.ب.). سونىمەن قاتار شىعىس قازاقستان وبلىسىنان قىزىلوردا وبلىسىنا دەيىن جەراستى دۇمپۋلەرى 7-9 بالعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال سەيسميكالىق قاۋىپتى جەرلەر بار.
ارينە, ەلدەگى سەيسمولوگ عالىمدار دا قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. ولار قازىر سەيسميكالىق ايماقتاردىڭ كارتاسىن ازىرلەۋدە. كارتادا قاۋىپتى ايماقتاردىڭ سەيسميكالىق الەۋەتى كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەر ءۇشىن جاسالعان كارتالار دا بار. مىسالى, الماتى قالاسىندا سەيسميكالىق ميكروايماقتاندىرۋ كارتاسى ازىرلەنگەن. سەيسمولوگيالىق جاعدايدى باعالاۋ ءۇشىن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى سەيسمولوگيا ينستيتۋتى ايماقتارداعى احۋالدى ۇنەمى بولجاپ, باقىلاپ وتىرادى. بۇل ورتا جانە قىسقامەرزىمدى بولجامدار دەپ ەكىگە ءبولىنىپ قارالادى ەكەن. ناقتىراق ايتار بولساق, ورتامەرزىمدى جوسپار جىلىنا ەكى مارتە ازىرلەنەدى. سەيسمولوگيا ينستيتۋتى بىرەر اپتا بۇرىن عانا الماتى پوليگونىنىڭ اۋماعىنداعى جەر سىلكىنىسىنىڭ ورتا مەرزىمدى بولجامى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەپ, ۋاكىلەتتى ورگاندارعا تاپسىرعان. سونىمەن ينستيتۋتتىڭ تۇجىرىمىنا سايكەس, بيىل الماتى پوليگونىنىڭ اۋماعىندا 7 بالدىق جانە ودان جوعارى جەر سىلكىنىسى كۇتىلمەيدى. «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەگەن. قازىر الماتى مەن ونىڭ ماڭىنداعى اۋماقتاردا جەر استىنداعى قۇبىلىستى باقىلايتىن 52 ستانسا جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ جارتىسى كەشەندى زەرتتەۋلەرگە بەيىمدەلگەن. ال قالعانى باقىلاۋدىڭ ءبىر عانا تۇرىمەن قامتىلىپتى. وسى تۇستا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2025 جىلعا دەيىن الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنا 28 سەيسميكالىق داتچيكتى ورناتۋدى ۇسىنعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءلازىم. سونداي-اق سەيسميكالىق قۇرىلعىلاردى قىرعىزستاننىڭ حابارلاۋ جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى جاڭاشىلدىقتار سەيسمولوگيالىق مالىمەتتەردى كەشەندى تالداۋعا, ەپيتسەنتردىڭ كوورديناتتارىن, كۇشىن, ماگنيتۋداسىن ناقتىراق ءارى دۇرىس انىقتاۋعا جانە تولقىننىڭ كەلۋ ۋاقىتىن ەسەپتەۋگە كومەكتەسەدى دەپ كۇتىلۋدە.
كەيىنگى بەس جىلدا ەل اۋماعىندا سەيسميكالىق قۇرالداردىڭ كومەگىمەن 40 مىڭعا جۋىق جەر سىلكىنىسى تىركەلىپتى. اتاپ ايتار بولساق, 2018 جىلى – 8500, 2019 جىلى – 7800, 2020 – 9500, 2021 جىلى – 6700, ال 2022 جىلى 6900 رەت جەر سىلكىنىسى بولىپتى. نەگە كوپ؟ ويتكەنى بۇل ارنايى قۇرىلعىلار بولماسا, ەكىنىڭ ءبىرى سەزە بەرمەيتىن وتە «نازىك» جەر سىلكىنىستەرى كورىنەدى.
تۇركياداعى جاعدايدان كەيىن جەر سىلكىنىسىن بولجاۋ استە وڭاي شارۋا ەمەس دەگەن وي الاڭداتادى. ورايى كەلگەندە جەر سىلكىنىسىن انىقتاۋ نەگە كۇردەلى دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ول بىلاي, جەردىڭ استىڭعى قاباتىندا وزىنە ءتان تابيعي قۇبىلىستار بار كورىنەدى. جەر قويناۋىندا باياۋ گەولوگيالىق ۇدەرىس جۇرەدى. سوندىقتان جەر سىلكىنىسىن بولجاۋدا ماماندار بىرقاتار قيىندىقتارعا تاپ كەلەدى. بىرىنشىدەن, جەر سىلكىنىسىن تۋدىراتىن فيزيكا-حيميالىق ۇدەرىستەر جەردىڭ تەرەڭىندە جۇرسە, بۇل تاۋ جىنىستارىن باقىلاۋدان جاڭىلدىرادى. ەكىنشىدەن, جەر سىلكىنىسىنە اسەر ەتەتىن گەولوگيالىق ۇدەرىستەر وتە باياۋ جۇرەدى. سالدارىنان جەر استىنداعى مۇنداي قۇبىلىستار جۇزدەگەن جانە مىڭداعان جىلدار بويى «دەمىن بۇگىپ», جەر بەتىنە ۇلكەن كۇشپەن شىققانشا جۇزدەگەن, مىڭداعان شاقىرىمدىق كەڭىستىكتى قامتۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى بىزگە سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى داۋلەت سارسەنباەۆ تالداپ ايتىپ بەرگەن ەدى.
– ارينە, تۇركياداعى جەر سىلكىنىسى جەر قىرتىسىنداعى ۇدەرىستەرگە اسەر ەتتى. ءبىز بۇل وزگەرىستەردى باقىلاپ, ەسكەرۋدى جالعاستىرامىز. الەمدە سەيسمولوگياعا قاتىستى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر بار. ءبىزدىڭ ينستيتۋت جەردىڭ قۇرىلىمىن عىلىمي ىزدەنىس سيپاتىندا زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. جەر سىلكىنىسى قاي جەردە, قالاي جانە قانداي كۇشپەن بولاتىنى ماڭىزدى ەمەس. سەبەبى جەر سىلكىنىسىنىڭ شەگى جوق. سوندىقتان سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتاردىڭ حالقى بارلىق قاۋىپتەر تۋرالى ءبىلىپ, وعان دايىن بولۋى كەرەك. قازىر تۇركيادا ماماندار سىلكىنىسىنىڭ سالدارىن زەرتتەپ جاتىر. سەيسمولوگيادا قىسقا مەرزىمگە بولجام جاساۋ قيىن. ماسەلەن, جەر سىلكىنىسىن جاقىن بەرىدە قىسقا مەرزىمگە قىتايلىقتار عانا بولجاي الدى. الايدا بۇل بۇكىل الەمدە ءالى شەشىلمەگەن ماسەلە. بىزدە ءالسىز جەر سىلكىنىستەرى كۇن سايىن پايدا بولىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل كىشىگىرىم وقيعالار بىزگە جاقىن ارادا جويقىن, اپاتتى جەر سىلكىنىسى بولمايدى دەپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ءالسىز جەر سىلكىنىستەرىنىڭ ارقاسىندا جەر قىرتىسىندا جيناقتالعان كەرنەۋلەر سىرتقا شىعىپ تۇرادى,– دەيدى ينستيتۋت ديرەكتورى.
الەم تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, جەر سىلكىنىسى كەزىندە تۇرعىندار كوبىنە ءزىلزالادان ەمەس, ءزىلزالا سالدارىندا قۇلاپ, قيراعان عيماراتتاردان جاپا شەگەدى. سوندىقتان سەيسميكالىق اۋماقتاردى ناقتىلاپ, سەيسميكالىق قاعيدالارمەن جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا مەزگىلسىز اپاتتىڭ قاۋپىن مەيلىنشە سەيىلتۋگە بولادى ەكەن. ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس, وكىنىشكە قاراي, سەيسمولوگيا ينستيتۋتى ەلدەگى قۇرىلىس ساپاسىن قاداعالاي المايدى. بۇل شارۋا قازاق قۇرىلىس جانە ساۋلەت عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇزىرىندا. قوش, بۇل ينستيتۋتتىڭ دا باسشىلىعى باۋىرلاس ەلدەگى جاعدايدى كورىپ, بىلۋمەن شەكتەلىپ قالماسى انىق. بۇل – ارينە, بولەك تاقىرىپ. سوندىقتان ازىرگە تەك سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە نازار اۋدارعانىمىز ابزالىراق. ويتكەنى ينستيتۋتتىڭ ماماندارى حابارلاعانداي بىلىنەر-بىلىنبەس جەر سىلكىنىستەرى – سەيسميكالىق ايماقتاردا ءجيى بايقالاتىن قۇبىلىس. ءارى مۇنداي جاعدايلار عىلىمي تۇرعىدا جۋىقتا جويقىن جەر سىلكىنىستەرى بولا قويمايدى دەگەندى بىلدىرەدى.
