سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
قوعام بىرلىگى – قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىن جەدەلدەتۋدىڭ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىن نىعايتۋدىڭ قۋاتتى فاكتورى. ەگەر ءبىر ەلدە قوعام بىرلىگى بولماسا, ول ەلدىڭ كەز كەلگەن قيىندىقتاردان شىعۋ جولىندا ەلەۋلى كەدەرگىلەر كەزدەسە بەرمەك. «قوعام بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋال – الەۋمەتتىك عىلىمدارداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. قوعامنىڭ بىرلىگىن ءتۇسىنۋ ەڭ الدىمەن, قوعامدىق كەلىسىم تەورياسىمەن بايلانىستى. كەيىن قوعامدىق كەلىسىم تەورياسى قوعام بىرلىگىنە جەتۋ قۇرالى رەتىندە كونسەنسۋس يدەياسىمەن اۋىستى. جالپى, قوعام بىرلىگى دەپ ناقتى نەنى تۇسىنەمىز؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قوعام بىرلىگى ىنتىماقتاستىقپەن بايلانىستى. فرانتسۋز الەۋمەتتانۋشىسى ە.ديۋركگەيم ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ بىرىندە الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىقتى ولشەۋگە بولمايتىنىن ايتتى. دەمەك, ءبىز ءبىر قوعامنىڭ «ىنتىماقتاستىعى» جوعارى, ەكىنشىسى تومەن دەپ ايتا المايمىز.
قوعامنىڭ بىرلىگىن تەك ادامداردىڭ كونسەنسۋسى ەمەس, قوعامدا قالىپتاسقان قاعيدالاردىڭ بىرلىگى رەتىندە دە قاراۋعا بولادى. قوعام بىرلىگىن قۇرۋ ۇدەرىسىندە وسى قاعيدالار اراسىندا يەرارحيالىق تەپە-تەڭدىك ورنايدى. بۇل تەپە-تەڭدىك ءاربىر جاعدايدا «قوعامدىق كەلىسىمدى» كورسەتەدى. قوعامدىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ تۋىندايتىن قاقتىعىستاردى ەڭسەرۋ تەتىگى بولىپ تابىلادى. تەك مەملەكەت قانا ەمەس, بۇكىل ازاماتتار وسى قوعام بىرلىگى تەتىكتەرىن دامىتۋعا بىرلەسە اتسالىسۋى قاجەت.
عىلىمدا ادامدار قاۋىمداستىعىنىڭ ماڭىزدى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ ءبىر ۇعىم تۋرالى يدەيالارىنىڭ بىرلىگى تۋرالى كوپ ايتىلادى. ۇجىمدىق شىنايىلىققا كوزقاراستى بىلدىرەتىن تۇسىنىك ۇجىمدىق كوزقاراستاردىڭ قاۋىمداستىق نەگىزدەگەن قاعيدا بويىنشا ارەكەت ەتەدى. ۇجىمدىق كوزقاراستار قوعام بىرلىگىنىڭ مازمۇنىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ويتكەنى ۇجىمدىق كوزقاراستار كومەگىمەن كەز كەلگەن ادام ءوزىن قاي توپقا جاتاتىندىعىن تانيدى. قوعامنىڭ دامۋىمەن ورتاق مورالدىق سەزىمدەرگە نەگىزدەلگەن ىنتىماقتاستىق, ونىڭ ىشىندە مەحانيكالىق ىنتىماقتاستىق ءوز رەتىمەن ەڭبەك بولىنىسىنە نەگىزدەلگەن ورگانيكالىق ىنتىماقتاستىقپەن اۋىسادى. نورمالار مەن ەرەجەلەر ازايادى جانە ورگانيكالىق ىنتىماقتاستىق قوعامىنداعى ادامدار ءتۇرلى قىزمەتتەردى ورىندايدى.
قوعام بىرلىگىن زەرتتەۋدە امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى ت.پارسونس تەورياسىنىڭ تاسىلدەرى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ت.پارسونس قوعام نەمەسە الەۋمەتتىك توپ بىرلىگىنىڭ نەگىزىن «الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ قاجەتتى ءتيپى تۋرالى يدەيالار» رەتىندە انىقتايتىن جانە «ۇلگىنى ساقتاۋ جانە جاڭعىرتۋ قىزمەتتەرىن» ورىندايتىن قۇندىلىقتار دەپ اتايدى. قۇندىلىقتار قولداۋشىلاردىڭ ورتاق يدەيالارعا سايكەس ارەكەت ەتۋىن جانە بىرگە ارەكەت ەتەتىن جەكە تۇلعالار بىرلەستىكتەرىن – «قۇندىلىققا نەگىزدەلگەن بىرلەستىكتەردى» قۇرۋعا مىندەتتەيدى. ت.پارسونس پەن ە.ديۋركگەيم تۇجىرىمدامالارىندا قۇندىلىقتار مەن ۇجىمدىق قاعيدالار سايكەسىنشە قوعامنىڭ ينتەگراتسياسىنا, ونىڭ تەپە-تەڭدىك جاعدايىنا جەتۋىنە ىقپال ەتەدى.
فرانتسۋز الەۋمەتتانۋشىلارى ل.بولتانسكي جانە ل.تەۆەنو بىرلىك ۇعىمىن قالىپتاستىرۋدا التى الەمگە ءمان بەرۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەيدى. ءبىرىنشىسى – ادام شابىتى الەمى. شىعارماشىلىق, اعارتۋشىلىق نەگىزگى رەسۋرسى بولىپ تابىلاتىن شابىتتانعان تۋىندىگەر – ونىڭ سۋبەكتىسى. ەكىنشى, ءداستۇر, سەنىم, بەدەل, جەكە قارىم-قاتىناسقا نازار اۋدارۋمەن سيپاتتالاتىن ءۇي الەمى. ءۇشىنشى, ىنتىماق, تەڭدىك, ۇجىمدىق مۇددەنى جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلاتىن ازاماتتىق الەم. ءتورتىنشى, تيىمدىلىك پەن ونىمدىلىككە باعىتتالعان يندۋستريالدىق الەم. بەسىنشى, تانىمالدىلىق پەن قادىر-قاسيەت ەڭ ماڭىزدى كاتەگوريالار بولىپ سانالاتىن پىكىرلەر الەمى. التىنشى, باعا, ايىرباس, اقشا جانە ساتىپ الۋ قابىلەتىمەن ولشەنەتىن نارىق الەمى.
قوعامنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىقتىعىنىڭ نەگىزى ينديۆيد پەن ۇجىم اراسىندا ۇنەمى تەپە-تەڭدىك ورناتۋ ارقىلى ءوزارا ارەكەتتەستىككە ۇمتىلۋمەن بايلانىستى. بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق قالىپتاسقان قوعامدا جەكە ادامدار مەن ۇجىمداردىڭ باستامالارى قولداۋ تاۋىپ, مەملەكەت قوعامداعى ادىلدىك پەن ساباقتاستىقتىڭ, ۇجىمدىق تالقىلاۋدىڭ كەپىلى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. تالقىلاۋلار ارقىلى تۋىندايتىن ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك بولماسا, بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق جەكەشىلدىككە تولى قوعامداعى ولقىلىقتاردى جويۋى ىقتيمال. دەمەك, قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىقتا بولۋىمىز كەرەك.
ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز باعزى زامانداردان بەرى بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى جوعارى باعالادى. مۇنى «بىرلىك بولماي – تىرلىك بولماس», «ىرىس الدى – ىنتىماق» سەكىلدى كوپتەگەن ماقال-ماتەلىمىزدەن بىلۋگە بولادى. سوندىقتان بىرلىك مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەت.
مۇرات ناسيموۆ,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى
قىزىلوردا
