كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ادامزات تاريحى كورسەتكەندەي, جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرگە ساي جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى دە كوتەرىلۋ كەرەك. ەندەشە, وسى ۇلكەن ەكى جاھاندىق قۇبىلىس قۇندىلىقتار مەن مادەنيەتتىڭ, رۋحاني تەمىرقازىق پەن تىرەكتىڭ ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى. اتالعان سىناقتارعا توتەپ بەرىپ, لايىقتى جاۋاپ ىزدەۋدە ءبىر جاعىنان ءبىلىم, عىلىم, ەكىنشى جاعىنان, ەڭبەك پەن يننوۆاتسيا دامۋعا مۇمكىندىكتەرىن تۋعىزادى. بىراق سول دامۋ ەلدىڭ بىلىگى مەن بىلىمىنە, جىگەرى مەن قايراتىنا ساي بولۋ ءۇشىن ورتاق ەرەجە جانە رۋحاني قۇندىلىقتار ماڭىزدى. تۇراقتى دامۋ وسى ەكى توپتىڭ ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇرۋىن قاجەت ەتەدى.
بىرنەشە مىسال.
نورۆەگيا. بۇل ءبىز سەكىلدى جەراستى بايلىعى مول ەل. بىراق دامۋ دەڭگەيى قارىشتاپ كەتكەن. دەگەنمەن سونشاما باي ەلدىڭ ءبىر الپاۋىتى تۋرالى, نە پاتشاسى, نە ۇكىمەت مۇشەلەرى تۋرالى ءبىر كەلەڭسىز اڭگىمە ەستىمەيسىڭ. ولاردىڭ كورسەقىزارلىققا, دۇنيەقوڭىزدىققا سالىنعانى تۋرالى دا ايتىلمايدى. سونشا مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرا, بريتانيادان, شۆەيتساريادان, تاعى ءبىر جەردەن ءزاۋلىم سارايلاردى ساتىپ المايدى. وسىنىڭ سەبەبىن سۇراعانىمدا, كەزىندە ەقىۇ-نىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى, نورۆەگيالىق ازامات: «بىزدە ەۆانگيالىق حريستيان ءىلىمى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن. وسىعان بايلانىستى, تومەنگى سىنىپتاردا بىزگە جۇماققا بارۋدىڭ جولى ادال ەڭبەكتە دەپ ايتادى. سول تاربيەمەن كەلگەن بالاعا جوعارعى سىنىپتارعا كەلگەندە, ادال ەڭبەكپەن كۇن كورىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە كورسەقىزارلىقپەن اينالىسپاي, مال شاشپاقپەن اينالىسپاعاندار جۇماققا بارۋى ىقتيمالدىعى جوعارى دەپ تۇسىندىرەدى», دەگەن ەدى. بۇل – ەڭبەكتىڭ جانە قاراپايىم ادامگەرشىلىكتى تاربيەلەۋ جولى.
ال بەس جىل بۇرىن قىتايدىڭ تسيۋانچجوۋ قالاسىندا بولدىم. سول تسيۋانچجوۋدىڭ تەڭىز مۇراجايىنا كىرەبەرىستە ء«بىلىمنىڭ كوزى قىتايدا بولسا, قىتايعا بارىپ وقى» دەگەن جازۋدى ءىلىپ قويىپتى. اۆتورىن جازباعان. مەن اۆتورىن بىلگەندىكتەن, سىزدەر نەگە ونى جازبادىڭىزدار دەسەم, «ونى قازىر ىشكە كىرگەندە تۇسىنەسىز» دەيدى. سويتسەم, ءبىرىنشى زالى يسلام-قىتاي قارىم-قاتىناسىنا ارنالعان ەكەن. سول ۋاقىتتا پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ءسوزىن ولاردىڭ قالاي دۇرىس پايدالانعانىنا كوزىم جەتتى. ال بىزدەگى ۋاعىزداردا وسى ايتىلا ما؟
XX عاسىردىڭ باسىنان باستاپ دامۋ مەن قۇندىلىقتاردىڭ بايلانىسىن زەرتتەگەن عالىمدار دا الدىنعى تۇجىرىمدى ناقتاپ وتىر. بىرنەشە مىسال. ماكس ۆەبەردىڭ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قوزعاعىش كۇشتەرىن زەرتتەۋدە ۇلكەن ۇلەس قوسقان اتاقتى ەڭبەگى – پروتەستانتتىق ەتيكانى زەردەلەۋ. شىن مانىندە, قاراساڭىز, ءبىز قازىر دامىعان دەپ اتالاتىن ەلدەردىڭ زاڭناماسى – اۋەلدە حريستيان مەن يسلام الەمىنە ورتاق ءىنجىل مەن قۇراندا بار قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ەرەجەلەر.
سول سەكىلدى نيال فەرگيۋسوننىڭ, ادجەموگلۋ مەن روبينسوننىڭ الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ۇلتتاردىڭ دامۋ دەڭگەيى نەگە ءارتۇرلى بولعانىن زەرتتەيتىن ەڭبەكتەرىن, نەمەسە فرەدەريك ستارردىڭ ورتالىق ازيا, ياعني ءوزىمىزدىڭ ايماعىمىز, نە سەبەپتەن مىڭ جىل بۇرىن الەمدەگى ەڭ وزىق عىلىم ورتالىعى بولىپ, شىن مانىندە رۋحاني قۇندىلىقتار – ءبىلىم, عىلىممەن ۇشتاسىپ تۇرعاندا پروگرەسس بايقالعان. ءبىزدىڭ ايماققا كەلسەك, ءبىر جاعىنان, جىبەك جولىنىڭ قۇلدىراۋى, ەكىنشى جاعىنان, شولەيتتەنۋ, ۇشىنشىدەن, اسكەري-ساياسي تۇرعىدا مىقتى بولعانمەن, مادەني وركەنيەت جولىنان ارتتا قالعان كۇشتەردىڭ جاۋلاپ الۋىمەن قاتار ىقپالدى ءدىنباسىلاردىڭ عىلىم مەن ءبىلىمدى قاتەر دەپ باعالاۋى پروگرەستى تەجەدى.
بۇل جالپى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋ تۋرالى قاراعاندا. ال دەموكراتيا تۇرعىسىنان الساق, مادلەن ولبرايتتىڭ ء«دىن جانە الەمدىك ساياسات» دەگەن كىتابىنىڭ العى سوزىندە بيلل كلينتون امەريكانىڭ ۇلى اقىنى ۋولت ۋيتمەننىڭ ءحىح عاسىرداعى ءسوزىن كەلتىرەدى. ۋولت ۋيتمەن دەموكراتيانىڭ باستاۋى دىندە جاتىر دەپ ايتادى. كلينتون وسى سوزدەردى كەيبىرەۋلەر كەلتىرگەندە ەكىنشى سويلەمدى ۇمىتىپ كەتەدى دەيدى. كەز كەلگەن دىندە دەگەندى. ياعني ءدىننىڭ تەڭدىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەنىن العا تارتادى.
جوعارىدا دامىعان ەلدەر زاڭناماسىنا كەزىندە حريستيان ەتيكاسىنىڭ ىقپالىن ايتساق, بىزدە دە سولاي بولدى. بىرنەشە جىل بۇرىن استاناداعى زاڭگەرلەرمەن كونفەرەنتسيادا قازاق زاڭناماسىنىڭ ءتۇپ تامىرىن زەردەلەگەن ءبىر جاس عالىم ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولىن», قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولىن» جانە تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىن» اتاپ ءوتتى. مەن وعان ءۋاج ايتتىم. جانىبەك پەن كەرەي مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تۋىن جاڭادان جاڭعىرتىپ كوتەرگەنگە دەيىن قازاق قوعامىنىڭ ورتاق ەرەجەلەرىنە قاتتى اسەر ەتكەن ءۇش فاكتور بولدى.
بىرەۋى ءسوزسىز, ۇلتتىڭ ادەت-عۇرىپى, ەكىنشىسى – يسلام زاڭناماسى, ءۇشىنشىسى – شىڭعىسحاننىڭ ياسىلارى. وسىنىڭ ىشىندە, ارينە, ەگجەي-تەگجەي جەتىلگەن يسلام زاڭناماسى بولدى. مىسال رەتىندە, XII عاسىردا ورتا ازيالىق ۇلكەن عۇلاما بۋرحانۋددين مارگيناني جازعان «حيدويا» كىتابىن الايىق. ونىڭ مازمۇنىنىڭ وزىنەن تاڭعالارلىق اكتسيونەر مەن مەنەدجمەنتتىڭ قارىم-قاتىناسى, جەر قازبالارى بايلىعىن العاندا ۇلەستەردىڭ ءبولۋى, ايەلدەردىڭ م ۇلىكتىك قۇقىعى, تاعى باسقا زاماناۋي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن ەرەجەلەر يسلام زاڭناماسىندا VII-VIII عاسىرلاردىڭ وزىندە جازىلعان ەكەن.
وسى زاڭداردىڭ بولۋى, مەنشىكتىڭ قورعالۋى, ءسوزسىز, وسىدان مىڭ جىل بۇرىن ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشعاري, يبن سينا, ۇلىقبەككە دەيىنگى دامۋدا ۇلكەن جاعداي تۋعىزدى. ال باسىندا ايتقانداي, كەيىن ونى كەيبىر فاكتور تەجەدى.
سونىمەن قاتار ءبىز كەزىندە بوداندىقتىڭ قامىتىن كيگەن ەل رەتىندە ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ۇلكەن يمپەريالار باسىپ العان كەزدە مەتروپوليالاردىڭ ۇستانعان دىنىنە پاراپار ءدىني جۇيەسى بولماعان ۇلتتار مادەني تۇرعىدان جۇتىلىپ كەتتى. ونىڭ مىسالىن ءبىز وزىمىزبەن كورشىلەس بولعان سولتۇستىك حالىقتارىنان كورە الامىز. سەبەبى ۇلكەن دۇنيەتانىمدىق جۇيە, ءدىن كەلگەن كەزدە نانىم دەڭگەيىندە قالعاندار مادەنيەت رەتىندە تەز جۇتىلىپ كەتەدى. سول سەبەپتەن ءدىن يسلامنىڭ ءبىزدىڭ بودان حالىق رەتىندە يمپەريا قۇرامىندا ءومىر سۇرگەندە زاماندا قازاقي بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋدا ۇلكەن ماڭىزى بولعانىن ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك.
سونىمەن بىرگە كەزىندە XVI عاسىردا ءىنجىلدى نەمىس تىلىنە اۋدارعان مارتين ليۋتەر نەمىستىڭ ادەبي ءتىلىنىڭ جەتىلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن بىلەمىز. سەبەبى ءىنجىلدىڭ ءتىلى, قۇراننىڭ ءتىلى ول قاي ۇلتتىڭ بولسىن مەتافيزيكالىق, دۇنيەتانىمدىق سوزدىك قورىن بايىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. بۇل دا ءاردايىم ءبىزدىڭ جادىمىزدا بولۋى كەرەك.
تۇپتەپ كەلگەندە, قازىر كۇردەلى كەزەڭدەرى باسىنان وتكەرىپ جاتقان جاڭا سىناقتارعا دايىن بولۋ ءۇشىن وسى وركەنيەتتىڭ وزەگى – ءدىننىڭ الەۋەتى قوعامدا سەنىمدى نىعايتىپ, مودەرنيزاتسياعا جۇمىس جاساۋى قاجەت. بۇل ءدىنباسىلاردىڭ, عالىمداردىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ ورتاق جۇمىسىن قاجەت ەتەدى. ءدىن مەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋ, ءبىزدىڭ ءدىن يسلامداعى ەڭبەكتى ناسيحاتتاۋ جولدارىن ءدىنباسىلار دا ءوز ۋاعىزدارىندا كوبىرەك ايتقانى دۇرىس.
قازىر ۇلتتىق ءداستۇردىڭ جاڭعىرۋىمەن قاتار جاستاردىڭ اتا دىنىمىزگە بەت بۇرىسى بايقالادى. وسىعان وراي ۇلى بابالارىمىز ءال-فارابي مەن قوجا احمەت ياساۋي, اباي مەن شاكارىم ءداستۇر, ءدىن, عىلىم, ءبىلىم, ەڭبەك اراسىنداعى ۇيلەسىمدى تابۋ جولىن اماناتتاپ كەتكەنىن ەسكەرىپ, ادىلەتتى قازاقستاندا وسى ۇلگىنى زاماناۋي تاسىلدەرمەن جۇزەگە اسىرعانىمىز ءجون.
ءاليحان بايمەنوۆ, قوعام قايراتكەرى
