جۋرناليستيكا دا – تەاتر مەن كينو ءتارىزدى ۇلى ونەردىڭ ءبىر بۇتاعى. ولاي دەيتىنىم, ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن مەكتەپ, «سامورودوك سارى التىندار» – قاللەكي, ەلاعاڭ, سەراعاڭدار بولدى. جۋرناليستيكادا دا سولاي. ۇلى احمەت, ءاليحان, مىرجاقىپ, مۇحاڭدار, عابەڭدەر, سابەڭدەردەن بەرمەن قايتساق, ولاردىڭ دا العاشقى قادامى باسپاسوزدەن باستالعان. كوركەمسوزگە كوسەمسوزدەن كەلگەن دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءبىز بىلگەندە س.ماۋلەنوۆ, م.عابدۋللين, ا.بەيسەنباەۆ, ءا.قاراعۇلوۆ, ك.قازىباەۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, ش.مۇرتازا, ك.سمايىلوۆ, س.بەردىقۇلوۆتار بار ەدى. دەمەگىم, تەاتر ءتارىزدى, ۇلتتىق باسپاسوزدە دە سول ساباقتاستىق, ۇزدىك ءۇردىس, تۇلعالاردان قالعان تاعىلىم كۇنى كەشەگە دەيىن جالعاسىپ جاتتى. سونىڭ ءبىر ايقىن دالەلى جەتپىسىنشى جىلدار جۋرناليستيكاسىنىڭ اعىسى دا الابوتەن ەدى. بۇل كەزدەن «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن, بەردىقۇلوۆتىڭ بەشپەنتىنەن شىققاندار» دەگەن تەرمين-تۇسىنىك قالدى. مەنىڭ پايىمىمدا سول مەكتەپتەن شىققان مىقتىنىڭ ءبىرى, سەيداحمەتتىڭ ءبىر ساربازى – جانبولات اۋپباەۆ. قاي كەزدەن دە قاداعالاپ وقىپ جۇرەتىن جۋرناليستەرىم بار. سونىڭ ءبىرى جانبولاتتى جانىما جاقىن تارتىپ, جاقسى كورىپ كەتۋىم دە كەزدەيسوق بولدى. ەرتەرەكتە شاعىن عانا «ايبوليت» اتاي» دەگەن ماقالاسى ۇناپ قالىپ ەدى. سودان بەرى ونىڭ جازبالارىنان كوز جازعان جوقپىن دەسەم, بۇل شىنىم.
ومىردەگى سياقتى ونەردە دە اداسىپ جۇرەتىندەر بار. ونىڭ ءبىر سەبەبى, ماسەلەن, اكتەر جان دۇنيەسىنە ساي كەيىپكەرىن, ال جۋرناليست تاقىرىبىن تابا الماي جۇرەدى. جانبولات – تاقىرىبىن تاپقان قالامگەر. تاۋىپ قانا قويماي, سونى تانىپ, تالعاپ جازادى, ىندەتىپ زەرتتەيدى. وعان بەينەتقورلىقپەن قوسا, جانكەشتىلىكتى دە بەرگەن. شىركىن, وسى ءبىر دارا قاسيەت ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەرگە دە كەرەك-اق. جاقسى ماقالا جاقسى قويىلىم ءتارىزدى عوي. ونىڭ دا كەيىپكەرى, وقيعاسى, فابۋلاسى, قىزىقتى دەرەگى, دايەگى, مونولوگى, ديالوگى بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جانبولاتقا ءتانتىمىن. وقىرماننىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ دەگەن وسى.
اقسەلەۋ مەن ورالحان – مەنىڭ جان دوستارىم. بۇل ەكەۋىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – باسپاسوزدەگى ناۋقاندىق تاقىرىپتارعا جولاعان ەمەس. ەكەۋى دە ءباسپاسوزدىڭ تىزگىنىن ۇستادى. جۋرناليستيكاسىنىڭ وزىنەن جازۋشىلىقتىڭ لەبى ەسەتىن. سودان دا ءسوز ونەرىندە بيىك بولىپ, دارا دۇنيەلەر قالدىردى. ايتايىن دەگەنىم, جۋرناليستيكانىڭ قارا جۇمىسىنا جەگىلىپ, ءوزىن جوعالتىپ العان جىگىتتەردى بىلەمىن. كەيبىر دارىندى اكتەرلەردىڭ جاناما, ەپيزودتىق رولدەرمەن كوپ ءجۇرىپ قالاتىنى ءتارىزدى. بۇل جاعداي جانبولاتتى دا اينالىپ وتكەن جوق. بالكىم, ونىڭ بىرەۋلەردىڭ اتىنان جۇتىندىرىپ دايىنداعان ماقالالارى بىرنەشە كىتاپ بولار. بىلاي دەگەندە بۇل دا ءبىر وتۋگە ءتيىستى مەكتەپ. بىراق جانبولات وعان بوي الدىرمادى, ءوزىن جوعالتقان جوق. تاقىرىبىن تاپتى. وقىرمان ءۇشىن بۇدان ارتىق ولجا بولا ما؟!
ەگەر ۇلتقا قارا تىرناعىنا دەيىن ادال قىزمەت ەتەتىن بىردەن ءبىر كاسىپ يەلەرى بولسا, ولار – جۋرناليستەر. ونىڭ ىشىندە جۋرناليستيكانى ونەر دەڭگەيىنە جەتكىزگەندەر. جانبولاتتى دا ءاردايىم وسى قاتاردان كورىپ, كوڭىلىم قۋانىپ وتىرادى. ول باسقاسىن بىلاي قويعاندا ءبىر عانا «اشىلماعان ارالدارى» ارقىلى قانشاما تاعدىرى قيىن, قىزىق قازاقتاردى تاۋىپ, حالقىمەن قاۋىشتىردى. ال ەندى سول اۋپباەۆتىڭ ءوزى دە ماعان ءبىر اشىلماي جاتقان ارال ءتارىزدى كورىنەدى. «جۋرناليست – ءومىر بارلاۋشىسى. جۋرناليستيكا – ءومىر مەكتەبى» دەپ ءوزى ايتقانداي, ەندىگى جەردە ءتيىستى وقۋ ورىندارىندا ونىڭ مەكتەبىن, شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن اشىپ, باي تاجىريبەسى مەن ەشكىمگە ۇقسامايتىن قولتاڭباسىن جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ قولعا الىنسا, بۇدان ۇلتتىڭ ۇتارى كوپ. شىنى كەرەك, بۇل كەيىنگى جىلدارى باسقا سالالار ءتارىزدى داعدارىستاعى جۋرناليستيكادا دا ارام شوپتەي قاپتاپ كەتكەن جولبيكەلەردىڭ جولىن كەسۋدىڭ تاپتىرماس تاعىلىم, تاربيە مەكتەبى بولار ەدى.
كىسىنىڭ ويىن وسىرەتىن, تانىمىن تەرەڭدەتەتىن, تاربيەسىن تۇزەي تۇسەتىن دە ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىنگى ۋنيۆەرسيتەتتەر. بۇل – سەنىڭ تۇلپارلىعىڭدى تاي كەزىنەن تاپ باسىپ تانىپ, ەڭبەگىڭدى باعالاعان, قادىرىڭدى بىلگەن جاقسى ادامدار, ۇلىق ۇستازدار ۋنيۆەرسيتەتى. بۇل جاعىنان جانبولات ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز بولعان. «جۋرناليست – ءومىر بارلاۋشىسى. جۋرناليستيكا – ءومىر مەكتەبى» اتتى سۇحبات كىتابى – بۇل جاي اڭگىمە عانا ەمەس, تاعىلىمعا تولى عۇمىربايان, جانبولاتتىڭ ونەگەگە تولى ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولى, جۇلدىزى جانعان جىلدارى. ادەتتە وزگە تۋرالى جازاتىن ءجۋرناليستىڭ ءوزى تۋرالى وقىرمان كوپ بىلە بەرمەيدى. مەن بۇل سۇحباتتاردان كوپ جايعا قانىقتىم, ءتىپتى جان دۇنيەمنىڭ جاڭعىرىپ, تازارىپ قالعانىن دا جاسىرمايمىن. ەلگە, جەرگە, تاريحقا, تۇلعاعا, رۋحاني مۇراتقا ادالدىقتىڭ بۇدان ارتىق ۇزدىك ۇلگىسى بولا بەرمەيدى. ءبىز باسپاسوزدەگى تۇلعالارىمىزدى, جۋرناليستەردىڭ ارالاسۋىمەن ەل تاريحىندا جاسالعان, ىقپالى تيگەن وزگەرىستەردى بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز. ءبىر بايقاعانىم, بولمىسى, ءبىتىمى بولەك سۇحباتتاردا ەستى كىسىگە وي سالار ەستى ءسوز, ءبىلىم-بىلىگىڭدى بايىتاتىن, وقىرماننىڭ وي وتاۋىنا ولجا سالاتىن دەرەك, دايەك جەتىپ ارتىلادى. ونى تەك وقىپ قانا قويماي, كوڭىلگە توقىپ الۋ كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, بۇل ءبىزدىڭ ورتاق جۇمىسىمىزعا سەرپىن بەرەتىن قوسىمشا ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق ءتارىزدى. سونىڭ ىشىندە مىنا ءبىر وي كوكەيىمە قونا كەتتى.
«تۇلعانىڭ اتى – تۇلعا. ول – «ليچنوست». بۇلار جۇرتقا و باستان-اق بەلگىلى بولىپ تۇرادى. ونى دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. سونىمەن قاتار ومىردە سۇلبالار دا بار. مۇندايلار «سيلۋەت» دەلىنەدى. ايتايىن دەگەنىم, مىنە, وسىلار تۋرالى. بۇلار ادەپ دەگەندى بىلمەيدى. وبال-ساۋاپقا قارامايدى. ۇيات تۋرالى ايتىپ وتىرىپ, ۇياتسىزدىق جاسايدى. ولاردىڭ ناسيحات تەحنولوگياسى – تەلەارنالارداعى جارق-جۇرق ەتكەن توكشوۋ, گازەت-جۋرنالدارداعى اقىلى نەگىزدە جازىلعان ماداق ماقالالار. ويلارى – جالعان جارناما ارقىلى ەلگە تانىلۋ, تاريحتا قالۋ. بىراق تاريحتىڭ ساحناسى تار عوي. وعان كوپ ەشكىم سيا بەرمەيدى دە. قاتارىنا كىمدى الىپ, كىمدى قويۋدى كارى تاريحتىڭ ءوزى عانا بىلەدى. وسىنى ۇمىتپايىق».
«جەتەسىزگە وق وتسە دە, ءسوز وتپەيدى», دەۋشى ەدى عابەڭ. جانبولات جەتەسىزگە جەتەتىندەي ەتىپ ايتىپتى. بۇگىننىڭ اتالى, باتالى ءسوزى دەۋگە تۇرارلىق.
ءبىزدىڭ سۇلتەكەڭ, سۇلتان قوجىقوۆ كىسى تانىعىش ەدى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا دا ەلگە تانىلدىق. بۇل كىسى جونىندە ايتا الماي جۇرگەن ءسوزىمدى بۇيىرتسا, الداعى ۋاقىتتا جارىق كورمەكشى «اكتەرمىن مەن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» اتتى كىتابىمدا كەڭىرەك جازدىم. كەزىندە اسەكەڭ, اسقار توقپانوۆ «ازار بولسا, ءبىر اگرونوم از بولار» دەپ مەنى سحي-دان سۋىرىپ الىپ ەدى. قايسىبىر جىلى نارىنقولعا «قىز جىبەكتىڭ» ءتۇسىرىلىم توبىمەن بارعاندا ءبىر توپ بالانىڭ ىشىنەن سۇلتەكەڭنىڭ جانبولاتقا نازارى ءتۇسىپ, الماتىدا ستسەناريستەر دايىندايتىن كۋرس اشىلسا الدىراتىنىن ايتىپ, بالا قيالىنا قانات بايلاپ كەتىپتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ۇلى رەجيسسەر ءاۋ باستا ماتەماتيكاعا بەيىمدەلىپ جۇرگەن بالانىڭ ءومىرىن باسقا ارناعا بۇرىپ كەتتى. اسەكەڭنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ازار بولسا, ءبىر ماتەماتيك كەم بولار بوپ تۇر عوي. سۇلتەكەڭنىڭ وسى كەزدەيسوق ساپارى ءاۋ باستا ءوزى دە قالام ۇستاي باستاعان بالانىڭ سەنىمىن ارتتىرىپ, ارمانىنا ءبىر تابان جاقىنداتىپ كەتكەن جوق پا؟ ءوزى دارىندى ادامنىڭ تۇبىندە ايتەۋىر ءبىر جەردەن جارىپ شىعاتىنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. جانبولات ستسەناريست نە رەجيسسەر بولعاندا دا ءبارىبىر بۇگىنگى بيىگىندە بولاتىنىنا كۇمانىم جوق. سۇلتەكەڭنىڭ نازارىن اۋدارعان سول قالاقتاي قارا بالا اقىرى تەگىن بولماي, ونەردەن الىستامادى. ونى سۇڭعىلا سۇلتەكەڭە كەزىكتىرگەن تاعدىرعا راقمەت!
«مىنەز بەن اقىل جاراسسا, ادامگەرشىلىك ۇتادى», دەپتى ءال-فارابي. ونىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك فورمۋلاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ىزگى قاسيەتتەر – جان, ار تازالىعى. مەن بىلەتىن اۋپباەۆ ءجالاڭتوس جۇرگەن كۇندەرىندە دە اتاقسىز-اق اتاقتى بولدى. اۋپباەۆ دەگەن اتىنىڭ ءوزى ات ۇركىتۋگە جاراپ جاتتى. ويتكەنى وتىرىك ءومىر سۇرمەدى, جالعان جازبادى, قيانات جاساۋ قولىنان كەلمەدى, ادال بولدى, ەڭ باستىسى وزىنە سەندى, ونەرىنە سەندى. اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارىن ۇستاپ تۇرعان ىرگەتاس – كىشىلىك پەن كىسىلىك. بۇل – ەندى بۇگىندە ءتۇرلى جولمەن بيىككە شىعىپ العان تالايلاردىڭ جوعالتىپ العان قاسيەتى.
سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ,
باۋىرىم!
نار بول, بار بول, باتىرىم!
ءاسانالى اشىم ۇلى,
كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
الماتى
