الايدا بەكىتىلگەن رەفورما تولىق ورىندالماي, تاعى ءبىر جىلعا شەگەرىلدى. سونىمەن وسىعان دەيىن كەلىسىپ-پىشىلگەن «قولايلى» وزگەرىستەر نەگە كەشەۋىلدەدى؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋعا قاتىستى شارۋانى بايىپتى شەشۋگە شاقىردى.
– «تاعى ءبىر ماسەلە – قالالاردى اباتتاندىرۋ. بۇل شارۋامەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر اينالىسۋعا ءتيىس. وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلارمەن قاتار عيماراتتاردىڭ قاسبەتىمەن, ولاردىڭ سانيتارلىق نورمالارعا سايكەستىگىمەن, اۋماقتاردى كوگالداندىرۋمەن, توڭىرەكتىڭ جاي-كۇيىمەن, بالالار سپورت الاڭدارىنىڭ بولۋىمەن جانە باسقا دا ارتىقشىلىقتارىمەن انىقتالاتىنى بەلگىلى. بىزدە مۇنىڭ بارلىعى بار ما؟ مەنىڭ ويىمشا جوق. قوعامدا تۇرعىن ءۇي قورىن ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەسى دە ۇدايى تالقىلانۋدا. ميب-قا (مەنشىك يەلەرى بىرلەستىگى) قاتىستى رەفورما سوڭىنا دەيىن جەتكەن جوق. ميب پەن پيك (پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆى) قاتار جۇمىس ىستەيدى. ءبىز ميب رەفورماسىن ەنگىزۋ ارقىلى قاتەلەسىپپىز. بىراق قازىر اكىمدەر ۇكىمەتپەن بىرگە بۇل جاعدايدان شىعۋدىڭ تەتىگىن تابۋى كەرەك. ويتكەنى ماسەلە شىن مانىسىندە وزەكتى», دەپ تۇرعىنداردى ساپالى جانە اشىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ورىندالماعانىن ەسكەرتتى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت وسى رەفورما جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ باسپالداعىن قالاۋدى كوزدەگەنىن ەسكە سالىپ, «جالپى, تەكسەرىلگەن ينفراقۇرىلىمدىق ساياسات قاجەت. جۋىردا پارلامەنتتە ايتقانىمداي, بىزگە 2029 جىلعا دەيىنگى ناقتى ناتيجەلەرگە باعىتتالعان, قارجىلاندىرۋ جايى قامتىلعان, ىسكە اساتىن مەرزىمى ناقتىلانعان ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپار قاجەت», دەدى.
تاقىرىپتى تارقاتساق, 2019 جىلى 26 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرعىن ۇيكوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىلىپ, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىنىڭ ورنىنا جاڭا ۇيىم قۇرىلاتىنى بەلگىلى بولدى. نەگىزى, تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى زاڭ 1997 جىلى بەكىتىلگەندە, پيك قۇرۋ يدەياسى ۇسىنىلعان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ كەلدى. سونىڭ ىزىمەن 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتە كەرەگەسى كەڭەيىپ, وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭەسىپ قالعان مەملەكەت ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدىڭ بۇرىنعى ءتاسىلى ەسكىرگەنگە ۇقسايدى. سونىمەن, تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋدىڭ ء«بىر ءۇي – ءبىر بىرلەستىك – ءبىر ەسەپشوت» قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن تۇزەتۋلەر 2020 جىلى قاڭتاردا كۇشىنە ەندى.
«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى مارعۇلان ابدىكارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, 1997 جىلى تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى زاڭ ۇسىنىلعاندا پيك قۇرۋ تۋرالى يدەيا دۇرىس بولعان. سول زاڭعا سايكەس ءار كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيدە پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆى بولۋى كەرەك دەلىنگەن. الايدا جىلدار وتە سول پيك-تەر قاناتىن كەڭگە جايىپ, ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءۇيدى باسقارۋعا كوشىپتى. ءتىپتى سونىڭ ىشىندە 20-دان باستاپ 100 ءۇيدى باسقارۋعا بەكىنگەن پيك-تەر بولىپتى. مۇنداعى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى, پيك-تەر بىرنەشە تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋ ءۇشىن تەك ءبىر عانا ەسەپشوت اشقاندىعىندا. وسىلايشا, كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە ىسكە اسقان جۇمىستاردا اشىقتىق قاعيداتى ساقتالماعان. اشىقتىق جوق جەردە, تىندىرىمدى شارۋالار دا كوزگە كورىنبەيتىنى بەلگىلى. ءارى بىرنەشە ءۇيدىڭ تۇرعىنى جيعان قاراجات ءبىر شوتقا تۇسكەننەن كەيىن, كەيبىر ۇيدەگى شارۋالار كەلەر جىلعا شەگەرىلۋى مۇمكىن عوي. وسىنداي قايشىلىقتان كەيىن تۇرعىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇيدى كۇردەلى جوندەۋگە اقشا جيناۋعا ق ۇلىقسىز بولعان. سوندىقتان جوعارىدا جازعانداي, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردە ەڭ باستى قاعيدا ءبىر كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيدە ءبىر بىرلەستىك پەن ءبىر ەسەپشوتتىڭ بولۋى. تۇرعىندار كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋ ءۇشىن ميب-ءتى نەمەسە جاي سەرىكتەستىكتى تاڭداۋدى ۇيعارىپ, ەسەپشوت اشسا, سايكەسىنشە, سول ەسەپشوتتى تۇرعىنداردىڭ ءوزى باقىلايدى. وسىدان سوڭ تۇرعىندار ءۇيدىڭ سۇرىلگەن-ب ۇلىنگەن جەرىن رەتتەپ, تازالىق ساقتاۋ ماقساتىندا باسقارۋشى كومپانياعا نەمەسە تىكەلەي سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ كومەگىنە جۇگىنسە بولادى. اشىپ ايتار بولساق, كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ توراعاسى باسقارۋ فۋنكتسيالارىن ءوز قۇزىرىنا الۋدى ۇيعارسا, وندا ول مىندەتتى تۇردە سەرۆيستىك كومپانيامەن كەلىسىمشارت جاساسىپ ءارى سول سەرۆيستىك ۇجىمنىڭ قولعا العان جۇمىستارىن باقىلاپ وتىرادى. كەيىن, ميب توراعاسى تۇرعىن ۇيگە جۇمسالعان قارجىنىڭ ەسەپ-قيسابىن اي سايىن تۇرعىندارعا تاپسىرۋعا ءتيىس. بۇل تالاپ جاي سەرىكتەستىكتەرگە دە قاتىستى. مۇندا ەسكەرەتىن جاي, ميب زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلسە, جاي سەرىكتەستىك زاڭدى تۇلعا بولا المايدى. ياعني جاي سەرىكتەستىك ادىلەت مينيسترلىگىنە تىركەلمەيدى. سايكەسىنشە جاي سەرىكتەستىكتەر كەلىسىمشارت بويىنشا عانا جۇمىس ىستەيدى. جاي سەرىكتەستىككە ءوتۋدى كوزدەگەن تۇرعىندار اۋەلى جينالىس وتكىزىپ, جاي سەرىكتەستىك قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان سوڭ, سەنىمدى ادامدى انىقتايدى. كەيىن سول ازامات ادىلەت مينيسترلىگىنە ەمەس, تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىنا بارىپ تىركەلەدى. ميب پەن جاي سەرىكتەستىكتە ءبىر ەسەپشوت بولعان سوڭ تۇرعىنداردىڭ كۇردەلى جوندەۋگە بولەك اقشا جيناپ, الدىن الا قامدانۋىنا مۇمكىندىگى مول ەكەن. ەل ەگەمەندىگىن العان تۇستان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى ارالىقتى قامتىساق, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر نەكەن-ساياق. ناقتىراق ايتار بولساق, قازىر 17 مىڭنان استام كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
بيىل 15 ناۋرىزدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپتى. وسى زاڭنىڭ شەڭبەرىندە جاڭا باسقارۋ نىساندارىنا كوشپەگەن ۇيلەرگە تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى ۋاقىتشا باسقارۋشى كومپانيا تاعايىنداۋى مۇمكىن. پيك-ءتى جابۋدىڭ باستى ماقساتى نارىقتان ءبىرجولا شىعارىپ تاستاۋ ەمەس ەكەن. سەبەبى پيك-تە ۇيلەردى باسقارىپ كوزگە كورىنگەن جانە جۇمىسىن جاقسى بىلەتىن بىلىكتى ماماندار بار. دەمەك ولاردىڭ سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيا قۇرۋعا نەمەسە باسقارۋشى قىزمەتكە بارۋعا مۇمكىندىگى بار. ياعني ولار قايتا قۇرىلىپ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋىنە ابدەن بولادى. وسى تۇستا 13 ساۋىرگە دەيىن ميب پەن جاي سەرىكتەستىككە اۋىسقان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ستاتيستيكاسىنا زەر سالساق, ەل بويىنشا 46 714 تۇرعىن ءۇيدىڭ 45 436-سى جاڭا ەرەجە-تالاپتى ورىنداعان (97,3%). ولاردىڭ ىشىندە باسىم كوپشىلىگى جاي سەرىكتەستىك. الايدا استانا مەن الماتى قالاسىندا 1000-نان استام تۇرعىن ءۇي ءالى باسقارۋدىڭ تىڭ تەتىگىن تاڭداماعان. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭناماعا بيىل تاعى دا وزگەرىس ەنگىزىلۋىنە بالكىم وسى جاعداي دا تۇرتكى بولعان شىعار دەپ توپشىلادىق. بۇل دا بولسا تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋ ءىسىن ءبىراز شيراتادى دەپ سەنەيىك. «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى م.ابدىكارىموۆ تە وسى باعىتتا العا قويعان جوسپارلى شارۋالار توقتاماعانىن ايتتى.
ء«بىز ميب پەن جاي سەرىكتەستىككە كوشۋ تۋرالى بارلىق اقپاراتتى سايتقا جۇكتەدىك. زاڭ, قاۋلى, بۇيرىقتار تۇگەل سوندا تۇر. ءبىز استانا قالاسىنداعى پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىمەن كۇنارا كەزدەسىپ جاتىرمىز. بۇل جۇمىستارعا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر, تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى, جەرگىلىكتى ادىلەت باسقارماسىنىڭ ماماندارى ارالاسسا, ەندى سالىق باسقارماسىنىڭ ماماندارىن دا وسىعان تارتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىر وبلىستارعا حات جولداپ, ەلدە ءالى نەشە پيك جۇمىس ىستەپ تۇرعانى جايىندا اقپاراتتى تۇگەندەپ جاتىرمىز. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان كەيىن وسى باعىتتا تاعى تىڭ وزگەرىستەر بولادى دەپ ويلايمىز. بۇل ماسەلە قارالىپ جاتقان دا بولار, بىراق ازىرگە بىزگە جەتە قويعان جوق. مۇنى ۇكىمەت شەشەدى. قولدانىستاعى زاڭنامانى وزگەرتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان سوڭ, ءبىز ورىنداۋعا دايىنبىز. ارينە, رەفورمانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تۋىنداعان سۇراقتار بولدى. دەگەنمەن ول ماسەلەلەر بيىل 15 ناۋرىزدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر شەڭبەرىندە رەتتەلدى دەپ ويلايمىن», دەيدى ول.
كەيىنگى جىلدارى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى باسقارۋ ءىسىن تسيفرلاندىرۋعا دا باسىمدىق بەرىلىپ جاتقان كورىنەدى. ارينە, تۇرعىندار وسى وزگەرىستى ءتيىمدى دەپ ساناسا, وندا ولاردىڭ شەشىمدى جىلدام قابىلداۋىنا مۇمكىندىگى بولادى. قازىردىڭ وزىندە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرىنە قاتىستى 15-كە جۋىق تسيفرلىق قوسىمشا بار ەكەن. وندا قاشىقتان جينالىس وتكىزۋ ءتارتىبى دە قاراستىرىلىپتى. دەگەنمەن وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن دە ءار ۇيدەن باستاماشى ءبىر ادام شىعىپ, ءىستى قولعا الۋى كەرەك بولادى. بىراق الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەر ينتەگراتسيالانىپ, ءبىر جەرگە شوعىرلانۋى قاجەت. بۇل ەندى كەلەر كۇننىڭ ەنشىسىندە.
«تاعى ءبىر جايعا توقتالساق, ميب توراعاسى اي سايىن جالاقى الىپ, سونىڭ ەسەسىنە تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋعا قاتىستى جۇمىستاردى ۇيلەستىرىپ وتىرۋى كەرەك. ياعني توراعا جۇمىستى ءۇي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ۇيىمداستىرادى. ال توراعانىڭ قولى تيمەسە نەمەسە باسقا دا جاعدايلارمەن باسقارۋدان باس تارتسا, جينالىس جاساپ, ول ۇيگە باسقارۋشى كومپانيانى تارتۋعا مۇمكىندىك بار. باسقارۋشى كومپانيا ۇلكەن بولسا, ءبىر ءۇيدى ەمەس, ونشاقتى ءۇيدى باسقارۋعا مۇمكىندىگى بار. ياعني ءبىر تۇرعىن ءۇي القابىنداعى ۇيلەردى باسقارۋىنا بولادى. قىسقاسى, قانشا ءۇيدى باسقارسا دا شەكتەۋ جوق. ەسكەرەتىن جايت, ولار تەك باسقارۋ فۋنكتسيالارىمەن عانا اينالىسادى. ينجەنەرلىك جۇمىستارعا ارالاسپايدى. ونىمەن سەرۆيستىك ۇيىمدار اينالىسادى. دەمەك مۇنداي جاعدايدا باسقارۋشى كومپانيا مەن سەرۆيستىك ۇيىمدار ءوزارا كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى», دەيدى م.ابدىكارىموۆ.
بىزدىڭشە, كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدا باسقارۋشى كومپانيانىڭ كومەگىنە جۇگىنگەننەن سەرۆيستىك كومپانيامەن توتە بايلانىسقان تيىمدىرەك سەكىلدى. سەبەبى بەلگىلى, ورتادا باسقارۋشى كومپانيا بولماسا, قىزمەت كورسەتۋ قۇنى ارزان تۇسەدى. ءارى تۇرعىن ءۇيدىڭ قانداي دا ءبىر جۇمىسىنا جىلدام تاپسىرىس بەرىپ, شارۋانى ەرتەرەك تىندىرۋعا بولادى. قالاي دەسەك تە بيىل زاڭ بويىنشا پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىنىڭ 1 شىلدەگە دەيىن عانا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگى بار. ال ەگەر كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ تۇرعىندارى بەلگىلەنگەن مەرزىمگە دەيىن ۇيىمداسىپ, ءبىر توقتامعا كەلمەسە, وندا مۇنداي كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى ۋاقىتشا باسقارۋشى كومپانيالار باسقارماق. وسىعان قاراعاندا, تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋ بويىنشا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر قالاي دا بيىلدان قالماي ورىندالاتىن ءتارىزدى. ال پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە ەسكەرتكەن ماسەلەلەرى, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپار تۋراسىندا ۇكىمەت قانداي ۇيعارىمعا كەلەتىنىن كەزى كەلگەندە بىلە جاتارمىز.
