كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مۇددەلى تاراپتاردىڭ كەزدەسۋى باستالدى
كومپانيا باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى داۋلەتجان حاسانوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن كوميسسيا قۇرامىنا 33 مامان كىرگەن. ولار 1 اي بويى كاسىپورىنداردىڭ بۇگىنگى احۋالى, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك ەتۋ جاعدايلارى, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن جان-جاقتى تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەك. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارى ازىرلەنەدى.
جاڭاوزەندە بولعان العاشقى ءۇش كۇننىڭ ىشىندە كوميسسيا مۇشەلەرى «وزەنمۇنايگازعا» قاراستى مەكەمەلەردەگى 43 نىساننىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسىپ ۇلگەردى.
– ءار نىساندا جۇمىسشىلاردان ساۋالداما الىپ جاتىرمىز. ولاردىڭ ايتقان پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارى نەگىزىندە مۇددەلى تاراپتارمەن كەزدەسىپ, قولعا الىنۋعا ءتيىس ءىس-شارالار تىزبەگىن بەرەمىز. مەردىگەر مەكەمەلەرمەن ۇزاق مەرزىمدى شارت جاساۋ جاعىن ويلاستىرىپ جاتىرمىز. جۇمىسشىلاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا, ۇزاق مەرزىمدى جۇمىستاردى تاۋىپ بەرۋگە ءبىز كەپىلدىك بەرەمىز. ولاردىڭ بۇدان باسقا دا تالاپتارى بار, – دەدى داۋلەتجان حاسانوۆ.
«وزەنمۇنايگاز» اق مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ سلەسار-جوندەۋشىسى بالجان ورازباەۆا دا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءار جۇمىسشىدان ساۋالداما الۋى ناتيجەسىندە وسى نىساندارداعى شىنايى ەڭبەك جاعدايى ايقىندالىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداناتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
– ولار مۇنايشىلار كوتەرىپ وتىرعان باستى پروبلەمالاردىڭ ءبارىن جازىپ الدى. وعان قوسا ساۋالداما جۇرگىزىپ, جۇمىس جوسپارىن ازىرلەۋگە قاجەت اقپارات جينادى. ەگەر كومپانيا تاراپىنان الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر تولىق ورىندالاتىن بولسا, ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز دە جالپى ەڭبەك جاعدايىنا كوڭىلدەرى تولاتىنىن جەتكىزدى. كوميسسيا مۇشەلەرى مۇنايشىلاردىڭ تالاپتارى بويىنشا جاقىن ارادا ءتيىستى شەشىمدەر شىعارىلىپ, ورىندالاتىنىن ايتتى, – دەدى ول.
ءار مۇنايشىنىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلەدى
جالپى, الداعى ءبىر اي ىشىندە استانادان كەلگەن ماماندار 67 مەكەمەگە بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ جۇمىستارىن تەكسەرۋ 2 باعىتتا جۇرمەك: بىرىنشىدەن كاسىپورىندارعا اۋديت جۇرگىزىلسە, ەكىنشىدەن تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنا باعا بەرىلەدى.
مۇناي كومپانياسىنا قاراستى حيميالاندىرۋ جانە ەكولوگيا, سونداي-اق مۇناي ايداۋ باسقارمالارىندا وتكەن كەزدەسۋدەن كەيىن جەرگىلىكتى جۇمىسشى قوبىلان قاراشاەۆ كوميسسيا مۇشەلەرىنە وزدەرىندەگى قوردالانعان پروبلەمالاردى تولىق جەتكىزگەندەرىن ايتتى.
– بىزدە بۇگىندە تەحنيكالار مەن ولاردىڭ جابدىقتارىنا جاۋاپتى اۆتوسلەسارلار جەتىسپەيدى. دانەكەرلەۋشىلەردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن دە ارنايى بوكس جوق. بۇدان وزگە دە جەتىسپەي تۇرعان جەرلەرىمىزدى ماماندارعا تۇگەل ايتتىق. ولار ءبىزدىڭ تالاپ-تىلەكتەرىمىزدى جازىپ الىپ, مىندەتتى تۇردە شەشىمىن تاباتىنىنا ۋادە بەردى, – دەدى جەرگىلىكتى تۇرعىن.
ەلوردالىق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر مۇناي مەكەمەلەرىندە كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەر كۇن تارتىبىندە تۇرسا, كەيبىرىندە ادامداردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جاعدايلار جاسالعان. ماسەلەن, جۇمىس توبى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ابات قۇتجانوۆ 80 ادام ەڭبەك ەتەتىن اۆتوكولوننا مەكەمەسىنىڭ تەحنيكالارى 70-80 پايىزعا جاڭارتىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– ءبىز اتالعان مەكەمەگە باس سۇققانىمىزدا جۇمىسقا قاجەتتى تەحنيكالاردىڭ باسىم بولىگى تالاپقا ساي ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ارينە, كوڭىل بولەتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. ەندىگى كەزەكتە ول جەردىڭ تسەحتارى جوندەۋدى قاجەت ەتىپ تۇر. ودان بولەك, جۇمىسشىلار ءوز ماماندىقتارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ساۋالدارىن قويدى. ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز, نەگىزىنەن جۇمىس جاعدايىنا ولاردىڭ كوڭىلدەرى تولادى, – دەدى ول.
جەرگىلىكتى مۇناي كومپانيالارىنىڭ جۇمىسى دەمالىس كۇندەرى دە توقتاماي جۇرەتىندىكتەن, كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ دە نىساندارداعى كەزدەسۋلەرى دەمالىسقا قاراماي ۇزدىكسىز ءوتىپ جاتىر. ماسەلەن, وتكەن سەنبىدە ولار 400-دەن اسا ادام ەڭبەك ەتەتىن ءوندىرىس ورنىن ارالاپ, جۇمىسشىلاردىڭ تالاپ-تىلەگىنە قۇلاق ءتۇردى. بۇل كاسىپورىن ۇجىمى مۇناي ءوندىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان قۇبىرلاردى جوندەۋمەن اينالىسادى. ولار تاۋلىگىنە 1000 قۇبىر مەن 25-30 سورعىنى قالىپقا كەلتىرەدى. 10 جىل بۇرىن اشىلعان مەكەمەدە قۇرال-جابدىقتاردىڭ باسىم بولىگى ەسكىرگەن. سونداي-اق مەديتسينالىق كارتاعا كەيبىر ەمدىك شارالار ەنگىزىلمەي قالعان. جۇمىسشىلار كەيدە ءدارى-دارمەك پەن ەمدىك شارالاردى ءوز قالتالارىنان اقشا شىعارىپ الاتىندارىن ايتتى. ويتكەنى مەكەمەنىڭ مەدپۋنكتىندە ول قىزمەتتەر كورسەتىلمەيتىن بولعاسىن, اقىلى ەمحانالارعا بارۋعا ءماجبۇر.
ال سلەسار-جوندەۋشى التىن يمانباەۆا كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەيتىن ستانوكتار ەسكىرگەنىن, اۋىستىراتىن ۋاقىتى كەلگەنىن ايتادى.
– ءبىز كوميسسيا مۇشەلەرىنە سول ستانوكتاردى اۋىستىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدىك. ولار ءبىزدىڭ ءاربىر ۇسىنىسىمىزدى مۇقيات تىڭداپ, ماسەلەنى شەشۋگە ۋادە بەردى. بيىل جانە كەلەسى جىلى نىساندارعا مودەرنيزاتسيا جاسالاتىنىن, الداعى مامىر ايىندا ستانوكتاردى اۋىستىرۋ باستالاتىنىن ايتتى, – دەدى ول.
ەلدىڭ تىلەگى – ەڭبەك داۋىنىڭ وڭ شەشىمى
ەلوردالىق ماماندار جەرگىلىكتى مۇنايشىلاردىڭ ءاربىر ۇسىنىسى مەن تىلەگى نازاردان تىس قالمايتىنىن ايتىپ وتىر. ولاردى نەگىزىنەن جالاقى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايدى جاقسارتۋ, مەدساقتاندىرۋ جانە ءوندىرىس ورىندارىن مودەرنيزاتسيالاۋ ماسەلەلەرى كوپ تولعاندىراتىنىنا كوز جەتكىزدى. تالداۋ جۇمىستارى ناتيجەسى بويىنشا جاساقتالاتىن ءىس-قيمىل جوسپارىنا ەڭبەك ۇجىمدارى كوتەرگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبارى ەنگىزىلمەك. كوميسسيا جۇمىسى 31 مامىرعا دەيىن سوزىلادى.
سوڭعى 2 جىلدا جاڭاوزەندەگى مۇناي كاسىپورىندارىندا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ باستى سەبەبى – ەڭبەك داۋى ەكەنىن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇربەرگەن حۋديباەۆ دا جاسارمادى. جۇمىسشىلاردىڭ تالابى – ءتاريفتى كوتەرۋ, الەۋمەتتىك پاكەتتەردى قاراستىرۋ. بۇل ەڭ الدىمەن «وزەنمۇنايگاز» اق مەكەمەسىنە قاتىستى. «بۇل مەكەمە – قالامىزدىڭ باستى كاسىپورنى. دەگەنمەن اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. جۇمىسشىلارعا جاعدايلار قاراستىرىلىپ جاتىر. مەكەمە جانىنان ەڭبەك داۋلارىن قارايتىن ارنايى دەپارتامەنت قۇرىلدى. مەيرام كۇندەرى, وزگە دە داتالاردا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك قولداۋلار سانى ارتتى», دەيدى ول.
قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايماقتا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ وتكىر تۇرعانىن, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمبات ەكەنىن دە العا تارتتى. «قازىر استانادان ارنايى كوميسسيا كەلىپ, كاسىپورىن ۇجىمدارىمەن كەزدەسىپ جاتىر. ولار نەگىزىنەن ەڭبەك ەتىپ جاتقان ادامدارمەن جۇزدەسەتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن جۇمىسسىزدارمەن دە كەزدەسىپ, سولاردىڭ تالاپ-تىلەگىن بىلسە دە بولادى.
قالامىزداعى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىنە تاماقتىڭ قىمباتتاۋى دا سەبەپ بولعانىن ايتۋ كەرەك. جاڭاوزەن قالاسى لوگيستيكا تۇرعىسىنان قاراساق, كۇرە جولدىڭ بويىنداعى ەرسىلى-قارسىلى كولىك اعىلىپ جاتقان مەكەن ەمەس. شەتتە تۇرعان قالا. سوندىقتان بىزگە تاعام, باسقا دا ونىمدەردى جەتكىزۋ قۇنى قىمبات. وسىنىڭ ءوزى جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايىنا اسەر ەتەدى», دەدى نۇربەرگەن حۋديباەۆ.
ء«بىر ايتا كەتەر ماسەلە, «وزەنمۇنايگاز» جىلىنا 5 ملن توننا مۇناي وندىرەدى. ول جەردە 9300-دەي ادام ەڭبەك ەتەدى. ال ەلىمىزدەگى باسقا مۇناي كاسىپورىندارىندا ودان دا كوپ مۇناي وندىرگەنىمەن, ادام سانى از. نەگە؟ ويتكەنى جاڭاوزەندىكتەردىڭ كوبى تەك مۇناي مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. اكىمدىك تاراپىنان باسقا جۇمىس ورىندارىن جانە سولتۇستىككە كوشۋ باعدارلاماسىن ۇسىنىپ جاتىرمىز. بىراق وعان ەشكىم بارعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان مۇناي مەكەمەلەرىندە وسىنداي پروبلەما تۋىنداپ وتىر.
كەشەندى جوسپار تۋرالى ايتار بولسام, بىزدە جاڭاوزەن قالاسى بويىنشا ەمەس, ماڭعىستاۋ وبلىسىن دامىتۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار جاسالعان. سونىڭ ىشىندە 37 پۋنكتى جاڭاوزەن قالاسىنا قاتىستى. تاعى 16-سى جالپى وبلىس بويىنشا بارلىق ەلدى مەكەندەرگە قاتىستى تاراۋ. اتالعان كەشەن تالاپتارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى», دەدى ماسەلەنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلگەن سپيكەر.
ال مۇناي جانە گازدى باسقارۋ سالاسى بويىنشا ساراپشى ابزال نارىمبەتوۆ مۇنايشىلاردىڭ ءجيى نارازىلىققا شىعۋىنىڭ ءۇش باستى سەبەبىن اتاپ كورسەتتى. بىرىنشىدەن, ءبىر كومپانيادا جۇمىس ىستەۋگە تۇراقتى شتاتتىق ورىننىڭ نەمەسە ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتىڭ (كەمىندە 3 جىل) بولماۋى, ەكىنشىدەن, تەك جۇمىسسىز قالماس ءۇشىن كەز كەلگەن جالاقىعا كەلىسۋگە ءماجبۇر ەتەتىن تۇراقسىز تابىس; ۇشىنشىدەن, دەمالىس پەن الەۋمەتتىك پاكەتتىڭ بولماۋى. «وسى ولقىلىقتىڭ بارلىعىن كومپانيالار ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ وتىر, ال بۇل ەڭبەك جاعدايىنا كەرى اسەر ەتەدى», دەيدى ول.
«ماسەلە كومپانيادا ەمەس, جۇيەدە. بىرىنشىدەن, «قازمۇنايگاز» ءاردايىم نارازىلىق بىلدىرۋشىلەرگە جۇيەلى ەمەس قىسقامەرزىمدى شەشىمدەر ۇسىنىپ كەلەدى. 2015 جىلى دا جاڭاوزەندەگى ەرەۋىلشىلەر استاناداعى «قازمۇنايگاز» قىزمەتكەرلەرىمەن بىردەي جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدى سۇرادى. ءبىر جىلدان كەيىن تالاپ ورىندالدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن وقيعا تاعى قايتالاندى. بۇل جولى بىراق جاڭاوزەندەگى مەردىگەرلەر دە شتاتقا تۇراقتى جالاقى سۇراي باستادى. ءبىر بولىگى بۇل تالاپقا قول جەتكىزدى. جۇمىسشىلاردىڭ قمگ-عا قاتىستى «جىلاماعان بالاعا» قاعيداسىن تۇسىنگەنىن كورىپ وتىرمىز.
بۇل رەتتە, سوڭعى 10 جىلدا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا حالىق سانىنىڭ ءوسۋى 77%-عا جەتكەنىن دە ەسكەرۋ قاجەت. «قازمۇنايگاز» بيۋدجەتى شەكسىز ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى, ارقاشان جۇمىسشىلاردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ورايدا جۇمىسسىز حالىقتى قايتا دايارلاۋ جانە كاسىبىن مۇلدە باسقا سالاعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى», دەيدى ساراپشى.
جەمقورلىققا قاتىستى تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋدە
جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردەن بولەك, جاڭاوزەندەگى «وزەنمۇنايگاز» اق مەن «بەرالي مانگيستاۋ Company» جشس سەكىلدى مەكەمەلەردە سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. قوس كاسىپورىننىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى اسا ءىرى كولەمدە قاراجات جىمقىردى دەگەن كۇدىككە ءىلىنىپ, تەرگەۋ امالدارى ءجۇرىپ جاتىر.
قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا تەرگەپ-تەكسەرۋ دەپارتامەنتى بەرگەن مالىمەتكە قاراعاندا, ءىستىڭ قوزعالۋىنا جاڭاوزەن قالاسى تۇرعىندارىنىڭ «قازمۇنايگاز» اق (وزەنمۇنايگاز) جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىق جانە جىمقىرۋ فاكتىلەرى ورىن الىپ جاتىر دەگەن كوپتەگەن وتىنىشتەرى تۇرتكى بولعان. «وزەنمۇنايگاز» اق لاۋازىمدى تۇلعالارى جاڭا سورعى-كومپرەسسورلىق قۇبىرلاردى ورناتامىز دەگەن جەلەۋمەن كاسىپورىننىڭ بۋحگالتەرلىك جانە وزگە دە رەسمي قۇجاتتارىندا بۇرمالانعان مالىمەتتەردى كورسەتە وتىرىپ, قاراجات جىمقىرعان.
سونداي-اق «وزەنمۇنايگاز» اق لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن «بەرالي مانگيستاۋ Company» جشس باسشىلىعى 2022 جىلى مۇناي ءوندىرۋ ۇڭعىمالارىن جوندەۋگە ارنالعان اسا ءىرى كولەمدەگى قاراجاتتى قالتالارىنا باستى دەگەن كۇدىك بويىنشا تەرگەلىپ جاتىر. ماسەلەن, اتالعان سەرىكتەستىك باسشىسى ءوزىنىڭ جاقىن تۋىستارىمەن ارنايى تەحنيكانى جالعا الۋ تۋرالى شارتتار جاساسىپ, سول ارقىلى بولىنگەن 248 ملن تەڭگەنى قولما-قول اقشاعا اينالدىرىپ العان. بۇل جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ كەسىرىنەن تەك مەملەكەتكە عانا ەمەس, كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنە دە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرىلگەن. ويتكەنى سول قاراجاتتى كومپانيانى دامىتۋعا, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, سونىڭ ىشىندە جالاقىنى كوتەرۋگە جۇمساۋعا بولار ەدى. كومپانيا قىزمەتكەرلەرى ورتاق ىسكە پايداسى تيەتىن قارجىنىڭ الدەكىمدەردىڭ قالتاسىندا كەتىپ جاتقانىنا نارازى.
قازىر تەرگەۋ امالدارى ارقىلى اتالعان فاكتىلەر تەكسەرىلىپ جاتىر. قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ «سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ دەرەكتەرiن جاريا ەتۋگە جول بەرمەۋ» 201-بابىنا سايكەس بۇدان وزگە اقپاراتتار جاريا ەتىلمەيدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ءساۋىردىڭ 10-11 كۇندەرى استاناعا كەلىپ, ادىلدىك تالاپ ەتىپ, نارازىلىق ەرەۋىلىن ۇيىمداستىرعاندار وسى كومپانيانىڭ جۇمىسشىلارى بولاتىن. «وزەنمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ مەردىگەرلەرى اراسىنداعى اۋىس-تۇيىستەن شىققان شۋ كەيىن پارلامەنت مىنبەرلەرىندە دە وتكىر كوتەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا ساۋال جولداپ, ماڭعىستاۋداعى مۇنايشىلاردىڭ جۇمىسسىزدىعى مەن ەڭبەك داۋلارىنا قاتىستى ۇكىمەت, «سامۇرىق-قازىنا», «قازمۇنايگاز» كومپانياسى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇيەلى جۇمىس اتقارماعانىن سىنعا العان ەدى.
