باققانىمىز – بازالىق مولشەرلەمە

ۇلتتىق بانك ۇستانىمى

ساراپشىلاردىڭ ويى باسقا. ولار مونەتارلىق ساياساتتىڭ نارىق زاڭىنان الشاقتىعى ۇلتتىق بانككە بازالىق مول­شەر­لەمەنى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىرعانىن ايتادى. نەسيە پايىزىنا اسەر ەتەتىن ءبىرىنشى فاكتور – بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيى ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت بيۋدجەتتەن مولشەرلەمەلەردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى نەسيەنىڭ سالماعىن جەڭىلدەتەدى, بىراق بۇل شەشىم تۇراقتى ەمەس ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى ايتادى. جان-جاعىمىز بازالىق مولشەرلەمە دەڭگەيىن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن تومەندەتسە, ءبىزدىڭ ەلدە ونىڭ مۇمكىندىگىن ينفلياتسيا دەڭگەيىن ۇستاپ تۇ­رۋعا عانا باعىتتاپ كەلدى. تۇتى­نۋ سەبەتىندە يمپورتتىڭ ۇلەسى باسىم جاع­دايدا باسقاشا مۇمكىندىكتىڭ شەك­تەلىپ قالعانىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مول­شەر­لەمەنى كوتەرۋ ارقىلى اقشا ماسساسىن باسقارعىسى كەلەتىنىن وسىعان دەيىن تالاي رەت بايقاعان ەدىك. نەسيە پايىزىنىڭ جوعارى بولۋى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ دەنەسىن قىزدىرىپ جىبەرەتىنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان. مى­سالى, قىمبات پايىز نەسيە العان شوب نەسيەنىڭ ۇستەمەسىن تاۋار قۇنىن كوتەرىپ, تۇتىنۋشىدان ءوندىرىپ الۋعا تىرىساتىنى ەسكەرىلمەدى. الەم ساراپشىلارى اراسىندا ەڭ ساۋاتسىز جانە جابايى دەپ قاراستىرىلاتىن بۇل ءتاسىلدىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى ءباسى جوعارى بولىپ تۇر.

نەگىزىندە ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزى مول­شەر­­لە­مەنى تومەندەتۋگە دايىن ەكەنىن وتكەن كۇزدە ايتقان. ناقتىلاساق, 2022 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلتتىق بانك تورا­عا­سى عالىمجان ءپىرماتوۆ ءبىزدىڭ ەلدە بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ تسيكلىنىڭ اياقتالۋعا جاقىن ەكەنىن جانە 16,75 پايىزدىق مولشەرلەمە جەتكىلىكتى دەپ باعالانعانىن ايتتى. سودان كەيىن اقشا نەسيە ساياساتى كوميتەتىنىڭ اقپان ايىنداعى كەڭەسىنىڭ ناتيجەسى جەلتوقسان ايىندا ايتىلعان بولجام شارتتارىن ناقتىلادى. ازىرگە 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا مولشەرلەمە اعىمداعى دەڭگەيدە قالادى, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بىرتىندەپ تومەندەيدى دەگەن پىكىردىڭ ءباسى باسىم بولىپ تۇر.

ۇلتتىق بانكتىڭ باستى مىندەتى – باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ. قاڭتار ايىندا جىلدىق ينفلياتسيا 20,7 پايىزعا دەيىن ءوستى. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2022 جىلعى جەلتوقساندا ينفلياتسيا 20,3 پايىز بولاتىن. دەمەك جاڭا جىلدىڭ باسىنداعى جاعداي وسىعان دەيىنگى جوعارى كورسەتكىش دەپ تانىلعان ەكى تاڭبالى كورسەتكىشتەن 3 پايىزعا اسىپ كەتتى.

ەكىنشى رەت وزگەرىسسىز قالدى

ۇلتتىق بانك ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى ينفلياتسيانىڭ درايۆەرى وسى كور­سەت­كىشكە قاراپ انىقتالاتىنىن ايتىپ وتىر. اي سايىنعى ينفلياتسيا ازىرگە جوعارعى دالىزدە قاتىپ تۇر. ساراپ­شىلار بۇل جاعداي ۇلتتىق بانك نەمەسە ۇكىمەتتىڭ جانكەشتى ارەكەتىنىڭ جە­مى­سى ەمەس ەكەنىن, ىشكى نارىقتىڭ جاع­دا­يى سىرتقى جاعدايعا بەيىمدەلۋگە مويىنسىنا باستاعاندىعىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن العا تارتادى.

ينفلياتسيا شارىقتاۋ شەگىنەن تومەن­دەدى. بىراق بۇل كورسەتكىشتەن تومەن­دە­تۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن العىشارت قا­لىپتاسقان جوق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ينفلياتسيا دەڭ­گە­يىن كەمى 2-3 ەسە تومەندەتۋدى تاپسىردى. ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا بولجامىن تومەندەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. بازالىق ستسەناري وسى جىلعى ينفلياتسيا دەڭگەيىن 9-12 پايىز, 2024 جىلى – 6-8 پايىزعا دەيىن, 2025 جىلى بۇدان دا كوبىرەك تومەندەتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا بولجامىنىڭ جاقسارۋىنا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى استىق يندەكسىن تومەندەتۋى سەبەپ بولا ما دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر. ودان بولەك بيىل ەلدە استىق ءتۇسىمى جاقسى بولادى دەگەن ءۇمىت بار. بىراق ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيا تۋرالى بولجامى ول 11-13 پايىز, 2024 جىلى 7-9 پايىز ارالىعىندا بولۋعا ءتيىس ەدى. بىراق جىل باسىندا بۇل بولجامنىڭ نارىقتى دا, ساراپشىلاردى دا ينفلياتسيا دالىزىندە اداستىرىپ كەتكەنىنە ءبارىمىز كۋا بولدىق. باسقاشا ايتقاندا, ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامىنان نارىق زاڭى ۇستەم بولىپ شىقتى. كەيىن جىل اياعىندا ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى جاعداي, بەنزين جانە ديزەلدى وتىن اينالاسىنداعى قوردالانىپ قالعان پروبلەما, نارىقتاعى باعانى سۋبسيديا ارقىلى جەڭىلدەتپەك بولعان ءجونسىز ارەكەتتەر كەدەرگى كەلتىرگەنى ۇب تاراپىنان ايتىلدى. وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قالىپتاسقان جايتتاردىڭ جاڭعىرىعى 2023 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا دا سەزىلىپ تۇردى. جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ينفلياتسيا كەرى شەگىنبەسە دە, جوعارى دالىزدە قاتىپ تۇرعانىن ءبارىمىز كوردىك.

قازىرگى دەڭگەيى ينفلياتسيانى تەجەي الادى

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ۇلتتىق بانكتىڭ اقپان ايىنداعى شەشىمى الداعى جاعدايدىڭ قاي جاققا قۇبىلاتىنىن انىقتاپ بەردى. بىراق ازىرگى جاعدايدى ات اۋىستىرۋعا بولمايتىن وتكەل دەپ باعا بەرۋگە بولادى. ازىرگە اقشا-نەسيە سايا­ساتىن وزگەرتۋگە سەبەپ جوق. ەگەر ىشكى نارىق شوب ارقىلى نارىققا دەم بەرسە, ەكونوميكالىق وسىمگە جول اشاتىن جاعداي قالىپتاسىپ تۇر.

Tengri Partners باسقارۋشى سەرىكتەسى ءانۋار ۇشباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە مەملەكەتتىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋداعى باسىم ءرولى بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ نارىعىنىڭ ەرەكشەلىگى ەكەنىن ايتىپ بەردى. دەمەك ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ونى ءوزى قالاعان مولشەرلەمە بويىنشا قارجىلاندىرادى. مەملەكەت پەن ۇلتتىق بانك تاراپىنان سۋبسيديالانعان, كەپىلدەندىرىلگەن نەسيە نارىعىنا بازالىق مولشەرلەمە اسا كۇشتى اسەر ەتپەيدى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى جاعدايدا بازالىق مولشەرلەمەنى كۇرت تومەندەتۋدىڭ قاجەتى جوق, بىراق بىر­تىندەپ تومەندەۋ ءۇردىسى ءوزىن-ءوزى اق­­­­تاي­تىنى وسىعان دەيىن بايقالعان, تولىعىمەن اقتالعان. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بازالىق مولشەرلەمەنى رەتتەۋ باعانى تومەندەتپەيدى. «ەكونوميكاداعى ينۆەستيتسيالىق سۇرانىستىڭ باسەڭدەۋى جانە تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاۋى اقشامىزدىڭ قۇنىنا اسەر ەتپەيدى. ەگەر سىرتتان اكەلىنگەن قىزاناق قىمبات بولسا, ونى ۇلتتىق بانك قولىنداعى تەتىكتەر ارقىلى تومەندەتە المايدى», دەيدى ساراپشى.

Freedom Finance Global ساراپشىلا­رى­نىڭ سوزىنشە, ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن 4-5 پايىزدىق ينفلياتسيا كورسەتكىشىنە جەتۋ ءۇشىن ەڭ جاقسى جاعدايدا ەكى جىل قاجەت. «ازىرگە 4-5 پايىزدىق ينفلياتسيا تۋرالى ايتۋ ەرتە. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كەمىندە 2-2,5 جىل قاجەت. بىزگە ينفلياتسيانىڭ پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە تومەندەۋى قاجەت, ال دوللار باعامى تۇراقتى بولۋى ءۇشىن مۇناي باعاسى جەتكىلىكتى جوعارى بولۋى كەرەك. ەگەر بيۋدجەت شىعىستارى وسەتىن بولسا, ينفلياتسيا كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ كەيىنگە شەگەرىلەدى.

Halyk Finance ساراپشىلارىنىڭ اي­تۋىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شى­عىس بولىگى بيىل دا وسەدى. مۇنىڭ ءبارى جوعارى سىرتقى بەلگىسىزدىكپەن قاتار, ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي پرو-ينفلياتسيالىق قىسىم جاسايتىن كورىنەدى. سىرتقى ساۋدا كانالدارى ارقىلى جەتەتىن ينفلياتسيا دەڭگەيى وتكەن جىل­دارمەن سالىستىرعاندا تومەن بولاتىنى جىل باسىندا-اق بايقالىپ قالدى. سەبەبى رف-دەن وزگە ساۋدا سەرىكتەس ەلدەردە ينفلياتسيا دەڭگەيى وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا تومەن ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر.

Jusan Analytics ساراپشىلارىنىڭ بول­جامى دا ۇلتتىق بانكتىڭ سوڭعى شەشى­مىنەن الىستاپ كەتكەن جوق. بىراق باعا قىسىمىنىڭ جوعارى بولۋى ينفلياتسيانى باقىلاۋدى قيىنداتىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا تەڭگەنىڭ تارتىمدىلىعىن ساقتاۋ ينفلياتسيانىڭ ديناميكاسىنا يمپورتتىڭ اسەرىن شەكتەۋگە جول اشادى. سونىمەن قاتار «بازالىق مولشەرلەمەنى ساقتاۋ حالىقتىڭ نومينالدى كىرىستەرىن ساقتاۋعا جانە ينفلياتسيانىڭ باعاعا اسەرىنىڭ «تەمپەراتۋراسىن» تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ تۇر.

Jusan Analytics باسشىسى, ەكونوميست ۆلاديسلاۆ تۋركين ءوزىنىڭ Telegram-ارناسىندا مولشەرلەمەنى سول دەڭ­گەي­دە قالدىرۋ تۋرالى شەشىمدى وڭ دەپ باعالاسا دا نارىققا اسەرى جۋىق ارادا سەزىلە قويمايتىنىن ايتىپتى. تۋر­كيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاڭالىق نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ شەشىمى مەن ۆاليۋتا مەن تەڭگە وبليگاتسيالارىنا اسەر ەتەدى. بازالىق مول­شەر­لەمەنىڭ جوعارىلاۋى, ادەتتە نەسيەلىك شارت­تا­رىنىڭ قاباعىنا تەرىس اسەر ەتەتىن. سوعان قاراماستان, 2022 جىلعى قاڭتار – 2023 جىلعى قاڭتار اراسىندا بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جيىنتىق 6,5 پايىزعا ءوسۋى نەسيە نارىعىنا كەرى اسەر ەتە المادى. دەمەك بۇل جولعى وزگە­رىس بانك نەسيەسى مولشەرلەمەسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەدى. تۇتىنۋ نەسيەلەرى بويىنشا تەڭگەلىك نەسيەنىڭ ورتاشا مولشەرلەمەسى 17 پايىزدان 15,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى, ال بازالىق مولشەرلەمە 16 پايىز توڭىرەگىندە توقتادى.

باعدارلامالار بانك مۇمكىندىگىن شەكتەي مە؟

تاۋەلسىز ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ مەملەكەت كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ مۇمكىندىگىمەن جاعدايىن ۋىسىندا ويناتىپ وتىرعانىن ايتادى. ەدب ەكونوميكانى قارجىلاندىرمايدى دەگەن وكپە ايتۋعا عانا وڭاي. بىراق مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى باعدارلاماسى ارقىلى نارىققا ارا­لاسۋى ەدب نارىقپەن ينتەگراتسيا­لانۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. ءدال قازىر نەسيە مولشەرلەمەسىن 7-8 پا­يىزعا دەيىن ءماجبۇرلى تۇردە تو­مەن­دەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار قارجى جۇ­­يەسىن ولتىرۋمەن بىردەي. بازالىق مول­شەر­لەمەنىڭ تومەندەۋى ەكونوميكالىق وسىمگە قىسقامەرزىمدى عانا اسەر ەتەدى. نەسيەگە بەرىلگەن ارزان نەسيە ءوز قۇنىن جوعالتادى.

بازالىق مولشەرلەمەنىڭ قازىرگى دەڭگەيى بانك دەپوزيتتەرىنە ينفليا­تسياعا جۇتىلىپ كەتپەۋىنە مۇم­كىن­دىك بەرىپ تۇر. بانك دەپوزيتتەرى ەدب-نىڭ نەگىزگى قارجىلاندىرۋ كوزى ەكەنىن, قارجىلاندىرۋ ۇلەسىنىڭ 78,3 پايىزى دەپوزيتپەن بايلانىستىراتىنىن ۇمىتپايىق. ەگەر دەپوزيتتىڭ ۇلەسى تومەندەسە, ۇكىمەت بانكتەردى قارجى­لان­دىرۋعا تۋرا كەلەدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىن­شا, ۇكىمەت نارىقتاعى ءتۇرلى باع­دار­لا­مانىڭ دەمەۋ قارجىسى ارقىلى ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنسىز نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىن ءۇردىس. بىزگە ازىرگە ودان وزگە جول جوق. ساراپشىنىڭ پايىم­داۋىنشا ۇلتتىق بانك باسقاشا وي­لايدى. «ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مول­شەرلەمەنىڭ نارىققا اسەرى تۋرالى كوز­قاراسى ءبىر ورىندا قاتىپ قالعان. ەگەر بازالىق مولشەرلەمە جوعارى بولسا, نەسيە دە قىمباتتاپ, حالىقتىڭ نەسيەگە سۇرانىسى دا تومەندەيدى دەپ ويلايدى.

2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ەدب-نىڭ نەسيەلىك قورجىنىنىڭ تەڭ جارتىسى حالىقتىڭ نەسيەسى بولىپ شىقتى. ءدال قازىر بانكتەرگە ەكونوميكانى ەمەس, حالىقتى نەسيەلەندىرۋ ءتيىمدى. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ ينفلياتسياعا دا, ەدب-نىڭ نەسيە پايىزىنا دا اسەرى از ەكەنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى.

شارىقتاۋىنا جەتتى دەۋگە ءالى ەرتە

ء«بىزدىڭ ينفلياتسيا – يمپورتتىق, ودان قالسا دەلدالدىق جانە تەن­دەر­لىك ينفلياتسيا. وزبەكستاننان نەمەسە قىرعىزستاننان كەلىپ جاتقان تاۋارلاردىڭ باستاپقى قۇنى مەن ءبىزدىڭ ەلدەگى باعاسىنىڭ اراسىنداعى ايىر­ما­شىلىقتى بىلۋگە ەشكىم مۇددەلى ەمەس. سوڭعى ەكەۋىنىڭ باعاعا اسەرىن زەر­دەلەمەي ينفلياتسيانىڭ دا, بازالىق مول­شەرلەمەنىڭ دە نارىقتىق كەلبەتىن, دەڭگەيىن تاني المايمىز», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋدىڭ العىشارت­تا­رى بىزدە وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, رەسەي رۋبلىنەن قۇن كەتكەندە بايقالعان. بىراق سوعان قاراماستان رەسەي يمپورتىنىڭ باعاسى تومەندەگەن جوق. بىزدەگى ىشكى نارىقتاعى تاۋارلاردىڭ 50 پايىزى – رەسەي يمپورتى. بىراق يمپورتىن نارىقتىق باعامەن باعالاۋعا كەدەرگى كەلتىردى. «بازالىق مولشەرلەمە تومەندەسە, ول بىردەن ەدب-نىڭ نەسيەسىنە, نارىققا اسەر ەتەدى دەگەن تۇسىنىك بار. كەيدە مۇنداي پىكىر ۇكىمەت دەڭگەيىندەگى شەنەۋنىكتەردەن دە ماقۇلدانىپ جاتادى. بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەنگى دەڭگەيى كەمى جارتى جىلدان كەيىن عانا باعاعا اسەر ەتەدى.

نەگىزىندە, ساراپشىلار بازالىق مول­­­­شەرلەمە ءبىرىنشى كەزەكتە ۆاليۋتا با­عامىن قورعاۋ ماسەلەسىن شەشەتىنىن, بۇل, ارينە, يمپورت قۇنىنىڭ وسۋىنە نەمەسە قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى باعاعا دا اسەر ەتەتىنىن بۇ­رىننان ايتىپ كەلەدى. تەڭگەدەگى دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمە جاقىن ارادا كوتەرىلمەۋى ابدەن مۇمكىن. قازىر, مىسالى, ەدب جىلدىق مەرزىمدى تەڭگەلىك دەپوزيتتەرى 14,5-15 پايىزدىق مولشەرلەمە اراسىندا تەربەلىپ تۇر. قور دەپوزيتتەر بويىنشا ۇسىنىلاتىن سىياقىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىن ناۋرىز ايىنا دەيىن ساقتاپ قالدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ باعالى قاعازدارىنان كەيىن كۆازيمەملەكەتتىك جانە كور­پو­راتيۆتىك قارىز الۋشىلاردىڭ مول­­شەرلەمەسى تومەندەيدى. وسىعان باي­­­لانىستى ينۆەستورلاردىڭ پورتفەل قۇرىلىمىن قايتا قاراۋعا جانە ال­داعى بىرنەشە جىلدا جوعارى تابىس­تى بەكىتۋگە جاقسى مۇمكىندىگى بار. با­زا­لىق مولشەرلەمە ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى دەۋگە ءالى ەرتە. بىراق ونىڭ ودان ءارى كوتەرىلۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ ءجۇرمىز.

بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وبليگاتسيالاردىڭ قايتالاما نارىعىندا وڭ وزگەرىستەر بايقالدى. بۇل بازالىق مولشەرلەمەنىڭ اكىمشىلىك تەتىك ەمەس, نارىقتىق جولمەن تومەندەۋگە بەت العانىن كورسەتىپ تۇر. ەگەر ءبارى وڭ بولسا, ۇلتتىق بانكتىڭ اقپان مەن ساۋىردەگى بازالىق مولشەرلەمە تومەندەتۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ ناتيجەسىن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ باسىندا سەزىپ قالاتىن بولارمىز...

الماتى