1930 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا سىرداريا وكرۋگتىك وگپۋ بولىمىنە شۇعىل تۇردە مالىمەت كەلىپ تۇسەدى. وندا سايرام اۋدانىندا «كونتررەۆوليۋتسيالىق» توپ پايدا بولىپ, ول ۇيىمدا بىرقاتار اۋقاتتى بايلار مەن ءدىنباسىلار كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ارەكەتتەر جاساعانى ايتىلادى. وسى بەرىلگەن مالىمەتكە بايلانىستى «بۇلىك» اتتى وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءىس-ارەكەتتەر قولعا الىنا باستايدى. وگپۋ قىزمەتكەرلەرى وسى توپتى سىرتتان باقىلاي ءجۇرىپ, ءبىراز نارسەنى انىقتاعان. ولاردىڭ شىمكەنتپەن, قوقاند, تاشكەنتتىڭ اينالاسىنداعى قىشلاقتار مەن اۋىلدارمەن بايلانىسى بار ەكەنى بەلگىلى بولدى دەيدى. بۇل توپتى باي, بۇرىنعى پاتشا زامانىنىڭ قازىسى بولعان ناۋرىزاحمەتوۆ استانقۇلقازى باسقاردى دەپ كورسەتەدى. «ناۋرىزاحمەتوۆ جۇيەلى تۇردە اۋىلداردى ارالاپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن» دەگەن مالىمەتتەردى كەلتىرەدى. بۇل توپ جاسىرىن تۇردە بىرنەشە ماجىلىستەر وتكىزىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋلى كوتەرىلىس جاساۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ارەكەتتەرگە بارعان. ويتكەنى ولارعا قازاقستاننىڭ جەر-جەرىندە بولىپ جاتقان كوتەرىلىستەر جانە سىرداريا وكرۋگىنىڭ بوستاندىق, سوزاق, سارىسۋ سياقتى وڭىرلەردە ورىن العان كوتەرىلىستەرى دە اسەر ەتكەنى داۋسىز. وسى توپقا جۇزدەن استام ادام تارتىلسا, ولاردىڭ كوپشىلىگى باي-ساۋداگەرلەر مەن مولدا, يمامدار بولعان.
19 ناۋرىز 1930 جىلى سىرداريا وكرۋگىنىڭ وگپۋ اسكەري ءبولىمىنىڭ وكىلى ميحايلوۆتىڭ شىعارعان قاۋلىسىنا سايكەس سايرام اۋدانى جانە شىمكەنت قالاسىندا «كونتررەۆوليۋتسيانىڭ» كوتەرىلىستى دايىنداۋ بويىنشا كۇدىكتى دەپ سانالعان 80 ادامنىڭ 78-ىنە بۇلتارپاۋ شاراسى تۋرالى قاۋلىنىڭ شەشىمى شىعارىلعان. ولاردىڭ «قىلمىسى» قوعامعا زور الەۋمەتتىك قاۋىپ توندىرەدى دەپ, 78 ادامدى تۇتقىنعا الىپ, جاۋاپقا تارتقان. وسى توپتىڭ شىمكەنتتەگى بولىگىندە كەڭەستىك قىزمەتكەرلەردىڭ دە بولعانى انىقتالدى. سولاردىڭ ءبىرى – مۇساەۆ ەرگەش. ول سايرام اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, شىمكەنتتەگى اتالمىش ۇيىم باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. تەرگەۋ ماتەريالدارىندا ە.مۇساەۆتىڭ وسى ۇيىمعا دەم بەرۋشى, باسشىلارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بىرنەشە جەردە كورسەتىلەدى. ول بىرنەشە رەت قۇپيا باسقوسۋلار وتكىزىپ, ونى جۇرگىزە وتىرىپ, ءسوز سويلەگەن. ماسەلەن, 8 اقپان كۇنى وتكەن باس قوسۋدا ول «بۇل جيىن وتە قۇپيا تۇردە ءوتىپ وتىر, سوندىقتان كىمدە-كىم سىرتتا ءسوز ايتاتىن بولسا, اللا الدىندا جاۋاپ بەرەدى. سايرامدا جاساقتار ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر, سەبەبى سوعىس بولىپ كەتۋى مۇمكىن. ول جاساقتار ءبىزدىڭ سەنىمدى ادامدارىمىز بولۋى كەرەك», دەيدى. وسى باسقوسۋعا 16 ادام قاتىسقان. ە.مۇساەۆتىڭ ءوزى, سونىمەن بىرگە مومىنحانوۆ يمايلحان, بۇرىنعى مولدا, توقتاقۇلوۆ حودات, ارتىقماتوۆ سادىقمات, ءىرى بايلار, تاشمەتوۆ قوشقارباي, چيلتاروۆ تويشى, سۇلتانقوجاەۆ, اۋىل سوۆەتىنىڭ توراعاسى, شاكاريموۆ, ءىرى ساۋداگەر, ارزىمباەۆ, باي, سۇلتانقۇلوۆ, بۇرىنعى ءىرى باي, تۇردىمەتوۆ يرمەت جانە باسقالار بولعان. تەرگەۋ ماتەريالدارىندا بۇل توپتىق ءىس-ارەكەتىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىس دەي وتىرىپ, باسشىسى شانياز شايسمايلوۆ تاشكەنت قالاسىنان باسقارىپ وتىردى دەپ قورىتىندى جاساعان.
«سايرام ءىسى» بويىنشا تەرگەۋ ماتەريالدارىندا وگپۋ اگەنتۋرالىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە وسى توپ مۇشەلەرى ورتا ازيانىڭ بىرقاتار قالالارىنداعى «كونتررەۆوليۋتسيالىق» ۇيىمدارمەن بايلانىس ءتۇزىپ, تاشكەنت قالاسىنىڭ مولدالارمەن جانە دىنباسىلارىمەن دە قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلدى. وسى توپتارمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن وگپۋ «تاشحان» دەگەن اتپەن ءوز جانسىزىن دا كىرىستىرگەن. كەيىننەن ورتا ازيا بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماسىنىڭ وكىلەتتى وكىلدىگى اگەنت «تاشحاننان» جاۋاپ الۋ حاتتامالارىنىڭ بىرقاتارىن جىبەرگەن, وندا سىرداريا مەن ورتا ازيا وگپۋ-ءدىڭ وكىلەتتى وكىلدىگىنە بەرگەن جاۋاپتارىندا قاراما-قايشىلىق بار ەكەنى بايقالعان. دەسەك تە, جانسىز «تاشحاننىڭ» بەرگەن مالىمەتتەرىن ويدان شىعارىلعان دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى وسى تەرگەۋ ءىسى بويىنشا سىرداريا وكرۋگتىك وگپۋ اسكەري ءبولىمىنىڭ ۋاقىتشا باستىعى ساەنكونىڭ اسا قۇپيا تۇردە 19 بەتتىك جازباسىندا «تاشحاننىڭ» ايتقان مالىمەتتەرىن دالەلدەي تۇسەدى. تەرگەۋشىلەرگە بەرگەن جاۋاپتارىندا «كونتررەۆوليۋتسيالىق» ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جوعارىدا ايتىلعان مالىمەتتەردى راستاعان. ماسەلەن, قارابۇلاقتىڭ ءىرى ساۋداگەرى يسرايل يبراگيموۆ «كەشە بارلىعىمىز اسا قۇرمەتتەيتىن استانقۇلقازى ناۋرىزاحمەتوۆ بىزدە بولدى. ول بىزگە ءجيى كەلىپ, ءارتۇرلى جاڭالىقتارىمەن بولىسەتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز بۇل جەردە جالعىز ەمەسپىز, كەڭەس بيلىگىنە قارسى مىڭداعان ادامدارىمىز بار. بارلىعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىستى كۇتىپ ءجۇر. بىزگە قارابۇلاقتان اسكەري ەمەس كۇشتەر ءجيى كەلىپ, بۇل بيلىككە قارسى ەكەنىن ايتىپ, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى قارۋمەن شىعۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپ ءجۇر», دەيدى. ونىڭ ءسوزىن قولداعان يسمايل يبراگيموۆ بىلاي دەپ جالعاستىرادى: «بۇل بيلىكتىڭ ىسىنە مۇسىلمان حالقىنىڭ رەنىشى مەن كۇڭكىلى كوبەيىپ كەتتى. ءبىر عانا قارابۇلاقتىڭ وزىنەن ءبىر جارىم مىڭ ادام قاشىپ كەتتى, ال مۇنداي جاعداي ءار جەردە ورىن الىپ جاتىر. بيلىك ءبىزدى تيتىقتاتىپ, قۇرتىپ, مەزى قىلدى. ءبىزدىڭ ءدىنىمىزدى جويىپ, مەشىتتەردى تارتىپ الۋدا. ءبىز بىرىگىپ, بۇل بيلىككە قارسى كۇرەسۋگە دايىنبىز».
سونىمەن, «اسا قۇپيا» تەرگەۋ ءىسى بويىنشا ءوزىنىڭ كولەمدى جازبالارىندا ساەنكو اتالمىش ءىس بويىنشا ايىپتالعان 67 ادامنىڭ ارقايسىنىڭ بەرگەن جاۋاپتارىن تىزبەكتەپ كورسەتىپ, قىسقاشا سيپاتتاما بەرىپ وتكەن. جازباسىنىڭ سوڭىندا قازسسر وگپۋ-ءدىڭ ەرەكشە «ۇشتىكتەرىنىڭ» ولارعا شىعارعان ۇكىمدەرىنىڭ نەگىزى بار دەپ قورىتىندى جاساعان. «ۇشتىك» ءوزىنىڭ 1930 جىلدىڭ 9 ساۋىرىندە شىعارعان ۇكىمىندە 26 ادامدى دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەپ, اتۋ جازاسىنا كەسكەن, 18 ادامدى 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرلەرىنە قاماۋعا, 21 ادام 5 جىلعى دەيىنگى مەرزىمگە لاگەرلەرگە, ءبىر ادام 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الىنعان.
جوعارىدا ءسوز بولعان «سايرام ءىسى» بويىنشا جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ باس كوتەرۋى نەگىزىنەن كەڭەس بيلىگىنىڭ سول كەزەڭدە جۇرگىزگەن اسىرا سىلتەۋشىلىك سولاقاي ساياساتىنا قارسى, زورلىق-زومبىلىق پەن ءدىني قىسىمعا شىداي الماعان اشىنعان حالىقتىڭ نارازىلىعى بولدى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن تاريحي باتىل قادام دەۋگە كەلەدى. بۇل وقيعاعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەسىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن كوپشىلىككە بەلگىسىز. سوندىقتان ولاردى كەيىنگى ۇرپاق بىلە ءجۇرسىن دەپ قولىمىزدا بار دەرەكتەردى جاريالاي وتىرىپ, ەگەر ولاردان قالعان ۇرپاقتارى نەمەسە تۋىستارى بولسا, ءۇن قاتىپ, پىكىرىن بىلدىرە جاتار دەگەن ويدامىز.
سەيدەحان الىبەك,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
