سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
الەمدىك تاجىريبەنى الىپ قارايتىن بولساق, بۇگىن جاستار ساياساتىن ۇيىمداستىرۋدا نەگىزگى 3 مودەل دامىپ كەلەدى: ليبەرالدىق, كونتينەنتالدىق, ازيالىق. ليبەرالدىق مودەلدە جاستار ساياساتى جەكە سالا رەتىندە قارالمايدى. جاستار ساياساتى نەگىزىنەن ازاماتتىق قوعام ارقىلى ىسكە اسادى. بۇل ساياسات جەكەمەنشىك كومپانيالار جانە جەكە ادامدارمەن (دەمەۋشىلەرمەن) قارجىلاندىرىلادى. كونتينەنتالدىق مودەل بويىنشا جاستار ساياساتى جەكە سالا رەتىندە قاراستىرىلادى. ول ارنايى مەملەكەتتىك ورگان تاراپىنان ۇيىمداستىرىلادى. قارجىلاندىرۋ مەملەكەت تاراپىنان جاسالىنادى. ساياسي پارتيالار جاستار ساياساتىنا ارالاسپايدى. ازيالىق مودەلدە جاستارمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جەتەكشى باعىتى رەتىندە الىنادى. بۇل جۇمىسپەن جەكە مەملەكەتتىك ورگان اينالىسادى.
قازاقستاندىق مودەلگە قاراساق, مۇندا كونتينەنتالدىق جانە ازيالىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1999 جىلى جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, قۇجات 2012 جىلعا دەيىن قولدانىلدى. بۇل قۇجات ءوز مىندەتتەرىن ورىندادى جانە قازىرگى كۇن تالاپتارىنا ساي كەلمەي قالدى. نەگىزىنەن, 1999 جىلعى تۇجىرىمداما ۇيىمداستىرىلعان (وقۋشى جانە ستۋدەنت) جاستارعا ارنالعان ەدى. ال ولار جالپى جاستاردىڭ تەك جارتىسىن قۇرايدى. جاستاردىڭ ەكىنشى جارتىسى (قالعان 50%) بۇرىنعى تۇجىرىمدامادا ەسكەرىلگەن جوق: بۇل جۇمىسشى جاستار, اۋىل جاستارى, ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرعان جاستار, مارگينالدىق جاستار جانە ت.ب. سول سەبەپتەن 2012 جىلى «2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى», «قازاقستان 2020: كەلەشەككە جول» دەپ اتالاتىن جاڭا قۇجاتتار قابىلداندى. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى وزگەشەلىگى – قۇجاتتا جاستاردىڭ بارلىق كاتەگورياسى قامتىلدى. وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە 2015 جىلى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» جاڭا زاڭ دايىندالىپ, قابىلداندى.
ماسەلەلەر دە از ەمەس. بىرىنشىدەن, قوعامداعى جاستار ساياساتىنا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ كەرەك. جاستار ساياساتىن ءبىر كۇندىك اكتسيالارعا, شۋلى پيار-كومپانيالارعا اينالدىرۋعا بولمايدى. قازىرگى كەزدە كۇندەلىكتى, جۇيەلى جانە كەشەندى نەگىزدە ناقتى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت. سوندا عانا جاستار ساياساتىندا كەزدەيسوق, فراگمەنتارلىق ءىس-شارالار قىسقارادى. سونىمەن قاتار سان جاعىنان نەعۇرلىم كوپ جانە جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارى قامتىلادى. بيىل «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ ورتا جاسى 35-كە دەيىن ۇلعايتىلدى. ياعني ەلىمىزدە جاستاردىڭ ۇلەسى 6 ميلليوننان استى. ارينە, بۇگىندە جاستار ساياساتى سالاسىنداعى جۇمىستار قايتا جاڭعىرتىلىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا «جاستار ءۇشىن» قاعيداتىنان گورى «جاستارمەن بىرگە» قاعيداتى ماڭىزدى رولگە يە.
ەكىنشىدەن, جاستاردى قولداۋ ماقساتىندا «الەۋمەتتىك ليفتىلەردى» قۇرۋ ۇلكەن مانگە يە. ونىڭ مىسالى رەتىندە قابىلەتتى جاستاردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە تارتۋ جانە جاستاردىڭ ۆولونتەرلىق ورتالىقتارىن قۇرۋعا بايلانىستى جوبالار ىسكە استى. ەندىگى كەزدە ءار ايماقتا «الەۋمەتتىك ليفتىلەردى» قالاي قۇرامىز جانە ونىڭ ناقتى مەحانيزمى قانداي بولادى دەگەن ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, بۇل ماسەلە بۇگىنگە دەيىن تولىق شەشىمىن تاپقان جوق.
ۇشىنشىدەن, كەيىنگى جىلدارى جاستارعا ارنالعان «جاستار تاجىريبەسى», «جاسىل ەل», «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «جاستار كادرلىق رەزەرۆى», «مەملەكەتتىك قىزمەت مەكتەبى», «جاستار – وتانعا» جوبالارى دامىپ كەلەدى. دەسەك تە قازىرگى تاڭدا جاستاردىڭ بارلىق كاتەگوريالارىن قامتيتىن, ولاردى بىرىكتىرەتىن جاڭا جوبالار قاجەت.
تورتىنشىدەن, «جۇمىسپەن قامتۋ», «بيزنەس جول كارتاسى-2025», «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي» سەكىلدى الەۋمەتتىك جاڭارۋ باعدارلامالارى دا ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. جاڭا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن وسى الەۋمەتتىك باعدارلامالارمەن دۇرىس ۇشتاستىرۋ قاجەت.
بەسىنشىدەن, بۇگىن جاستاردىڭ ءار كاتەگورياسىنا مىسالى, قالالىق جانە اۋىلدىق جاستارعا, جاستاردىڭ ەتنوستىق توپتارىنا, فورمالدىق ەمەس كوشباسشىلارىنا ناقتى ادرەستىك تاسىلدەر پايدالانۋ قاجەت.
التىنشىدان, جاستاردىڭ بويىندا كاسىپكەرلىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەنىمىز ءجون. قوعامدا ءاربىر جاس وزىنە لايىقتى ورىندى تابۋى ءۇشىن ولاردى مەكتەپ, كوللەدج, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان باستاپ شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسۋعا دايىنداعان دۇرىس.
بىرنەشە جىل بۇرىن جامبىل وبلىستىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا كاسىپكەرلەرگە گرانت بەرۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراعان ەدى. 3 ملن تەڭگە كولەمىندەگى گرانت ءوز كاسىبىن باستاپ جاتقان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ (ستارتتىق كاپيتال) رەتىندە بەرىلەتىن. وكىنىشكە قاراي, سول كەزدە كونكۋرسقا قاتىسقان كوپ ازاماتتار كاسىپكەرگە قاجەتتى نەگىزگى سۇراقتارعا (بيزنەس-جوسپار, جوبانىڭ جاڭاشىلدىعى, قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ) جاۋاپ بەرۋگە قينالدى. بۇل ولاردىڭ كاسىپكەرلىك مادەنيەتىنىڭ تومەن ەكەندىگىن اڭعارتادى. سوندىقتان جاستاردى كاسىپكەرلىككە دايىنداۋ قاجەت. پولشاداعى كراكوۆ ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىرەبەرىس قابىرعاسىندا ۇلكەن ارىپتەرمەن: ء«بىز بيزنەستىڭ ەكونوميستەرىن ەمەس, بيزنەستىڭ ينجەنەرلەرىن دايىندايمىز» دەگەن سوزدەر جازىلعان. وكىنىشكە قاراي, بىزدە كاسىپكەر بولۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ءبىلىم قاجەت دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. ال الەمگە ەڭ ايگىلى بيزنەسمەندەر – تەحنيكالىق ءبىلىم العان ازاماتتار. جالپى, بۇگىنگى جاستاردى ماماندىعىنا قاراماي شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەيىمدەۋ قاجەت.
جاستارمەن كەزدەسكەندە ءبىر ماسەلەنى ءجيى ايتامىن. قازاقتا ء«ومىر قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا» دەگەن تەڭەۋ بار. ال جاستىق جىلدارى ودان دا قىسقا. وسى جىلداردى جاستارىمىز وزدەرى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ءتيىس. «بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ بولادى» دەگەن جاستاردىڭ اراسىندا جايباسارلىق كوزقاراس بولماۋى كەرەك. ويتكەنى جاستارعا جايباسارلىق جاراسپايدى. بارلىق نارسەنى (وقۋ, عىلىممەن اينالىسۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ, قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسۋ, ت.ب.) بىردەي جاقسى جاساۋعا بولمايدى. بىراق جاستاردا ءبىر نارسەنى باسقالاردان ناتيجەلى ىسكە اسىرامىن دەگەن ۇمتىلىس بولۋعا قاجەت.
قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا دارىندى ءارى تالانتتى, قابىلەتتى ءارى شىعارماشىل ۇل-قىزدارىمىز كوپ. سول الەۋەتتى ورنىمەن ۇتىمدى پايدالانىپ, حالىققا پاش ەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جاستارعا قاجەتتى جاعداي جاساۋ.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
