الماتىداعى ء«ۇش قوڭىر», «ۆەسنوۆكا», «سەنىم» تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالعان Development قۇرىلىس كومپانياسى مەن «ليدەر گرۋپپ» سەرىكتەستىگى ءوز ۇلەسكەرلەرىن تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتكەن. ازاماتتار ءۇش جىلدا ء«ۇش قوڭىر» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن پاتەر الۋ ءۇشىن قارجىسىن قۇيعان. ۇلەسكەرلەردىڭ ءبىرى دانيار نيازباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە 24 ملن تەڭگەنى تولىق تولەپ, ىشىنە كىرىپ كورىپ, العان پاتەرىنە باسقا بىرەۋلەردىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانىن ايتقان. ىلە-شالا 5 ناۋرىزدا «Lider Group Consalt» جشس ديرەكتورى جانە بىرنەشە لاۋازىمدى تۇلعا, ء«ۇش قوڭىر» جانە «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالۋشىلار قاماۋعا الىندى. ولاردى ەكى ايعا قاماۋ تۋرالى بۇلتارتپاۋ شاراسى قولدانىلدى. قاراجات كەيبىرىنە قايتارىلسا دا, سول قارجىعا ءدال سونداي ءۇي ساتىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. ال پوليتسيا وكىلى وسى كومپانيانىڭ ديرەكتورىنا قاتىستى الاياقتىق بابىمەن تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ەكونوميست ەلدار ءشامسۋتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتىدا الدانعان ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسىن تەز ارادا شەشۋ مۇمكىن بولمادى, سەبەبى اۆتونەسيەمەن سالىستىرعاندا بۇل جەردە ادامدار الدىن الا قوماقتى سوما بەرىپ قويعان. الدىن الا تولەم مىندەتتى تۇردە قاجەت ەدى, ويتكەنى «7-20-25» بويىنشا بەكىتىلگەن پاتەردىڭ ەڭ جوعارى باعاسى (25 ملن) مەن نارىقتاعى ساتىلاتىن باعاسىنىڭ (38 ملن) ايىرماشىلىعى 10 ملن-نان اسادى جانە بۇل سومانى ساتىپ الۋشى برونداۋ نەمەسە ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بويىنشا تولەيدى.
الماتى اكىمى ەربولات دوساەۆ قالاداعى ەكى تۇك-ءنىڭ الدانعان ۇلەسكەرلەرىنىڭ ماسەلەسىنە وراي, قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرىگىپ, قۇرىلىس كومپانياسى ءىس-ارەكەتىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋدى تاپسىردى.
ء«ۇش قوڭىر» جانە «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالعاندار قاماۋعا الىندى, پاتەرلەرگە سانكتسيا سالىندى. الماتى پوليتسيا دەپارتامەنتى اتالعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ ۇلەسكەرلەرىنىڭ ۇجىمدىق ارىزى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابى 4-بولىگى 2-تارماعى (الاياقتىق) بويىنشا قىلمىستىق ءىستى تەرگەپ جاتىر. الماتى قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى قىلمىستىق ىستەر ءبىر وندىرىسكە بىرىكتىرىلىپ, تىنتۋلەر جۇرگىزىلىپ, بارلىق قۇجات تاركىلەنىپ, ساراپتاما دايىندالىپ جاتقانىن ايتتى. «الماتى قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى تەرگەۋ ورگانىنىڭ «Lider Group Consalt» جشس ديرەكتورى مەن بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعانى قاماۋعا الۋدى سانكتسيالاۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قولدادى. تەرگەۋ سوتىنىڭ سانكتسياسىمەن بۇل تۇلعالار ەكى اي مەرزىمگە ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا قاماۋعا الىندى», دەلىنگەن حابارلامادا.
ەسكە سالا كەتەيىك, الماتىدا الدانعان ۇلەسكەرلەر قالا اكىمىنەن سالىنىپ بىتپەگەن «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋدى سۇراعان ەدى. ولار قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىنا قاراماستان, قۇرىلىس سالۋشىنىڭ پاتەرلەردى ساتۋدى جالعاستىرىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ال «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ, ۇلەسكەرلەر اقشاسىز, باسپاناسىز قالدى.
ۇلەسكەرلەر نەگە الدانادى؟
بۇل سۇراقتىڭ 100 ءتۇرلى جاۋابى بار. ولاردىڭ ءبارى ەستىر قۇلاققا قيسىندى. تاۋەلسىز ساراپشىلار قۇرىلىس نارىعىنداعى ويىنشىلاردىڭ كەمى 30 پايىزى كولەڭكەدە جۇرگەنىن ايتادى. كولەڭكەلى اينالىمى بار مونوپوليالانعان نارىق «جارىققا شىعۋعا» ءالى دايىن ەمەس. ولاردىڭ پروبلەماسىن شەشپەسەك, 2006-2007 جىلدارداعى يپوتەكالىق داعدارىسقا قايتا تاپ بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سول جىلدارى جۇزدەگەن قۇرىلىس كومپانياسى بانكروتقا ۇشىراعانىن, مەملەكەت 65 مىڭ ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جۇزدەگەن ملرد تەڭگە بولۋگە ءماجبۇر بولعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز.
قازىر ەل كولەمىندە مىڭداعان ۇلەسكەردىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەگەن دەگەن پىكىر بار. كولەڭكەلى نارىق جاعدايدى الدىن الا بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, سەبەبى كولەڭكەمەن كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ 60 پايىزى زاڭسىز جانە ۇلەستىك قۇرىلىستىڭ كولەڭكەلى سحەماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى, قۇرىلىستىڭ سوڭىنا دەيىن جەتكىزەرىنە كەپىلدىك بەرىلمەيتىنى قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ايتىلعان.
ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قايتا جانداندىرۋدىڭ تەتىكتەرىن ىزدەپ, قولدانىسقا ەنگىزۋگە دايىندالىپ جاتىر. پاتەرلەردى ۇلەسكەرلەردىڭ كولەڭكەلى ەمەس, زاڭدى جولمەن ساتىپ الۋىنا جول اشۋ ءۇشىن نىسانعا مەملەكەتتىك كەپىلدىك قولجەتىمدى بولا تۇسپەك. وسىنداي كەپىلدىكتى بەرەتىن «قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق قۇرىلىس كومپانيالارىنان تالاپ ەتەتىن قۇجاتتار ءتىزىمى كۇرت ازايتىلعانى وسىعان دەيىن ايتىلعان.
2023 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ №432 بۇيرىعى بويىنشا بىرىڭعاي وپەراتور – «قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسىنىڭ» كەپىلدىگىن الۋ ءۇشىن قۇجاتتار سانى ەكى ەسە قىسقاردى.
ءبىزدىڭ ەلدە ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان اقشاسىنىڭ زاڭدىلىعىن باقىلايتىن جۇيەنىڭ جوقتىعى نارىقتىڭ كولەڭكەلى سەگمەنتىنىڭ تامىرىن تەرەڭدەتىپ جىبەرگەنىن ساراپشىلار كوپتەن ايتىپ ءجۇر. قازاقستان قۇرىلىسشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتى مەن استاناداعى پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەتر ءۇشىن باعاسى 230-250 مىڭ تەڭگە بولاتىن بولسا, بۇعان كۇمانمەن قاراۋ كەرەك.
«نارىقتاعى شاعىن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى «پيراميدا جۇيەسىمەن» جۇمىس ىستەيتىن بولعان. قازىرگى باستى مىندەت – زاڭدى بارىنشا تارتىمدى ەتىپ, «كولەڭكەلى» نارىقتان باسىمدىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالۋ كەرەك. قازىر ىشكى نارىقتا شامامەن 634 نىساننىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. بىراق ولاردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي جىل سوڭىنا دەيىن امان-ەسەن ساقتالاتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرىنىڭ سانى, جاڭا نىسانداردىڭ قۇرىلىسى ازايىپ كەلەدى. ءبىراز كومپانيالار كەيبىر تەتىكتەر ارقىلى نارىقتاعى ورنىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسىپ جاتىر», دەيدى ۆ.ميكريۋكوۆ.
ساراپشى نارىق قازانىنىڭ توڭكەرىلىپ قالۋىنا ەشبىر سەبەپ جوق ەكەنىن اشىپ ايتىپ وتىر. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى سوڭعى 2-3 ايدا تۇراقتى. لوگيستيكالىق تىزبەكتەر قالپىنا كەلە باستادى. قۇرىلىس كومپانيالارى جاڭا جاعدايلاردا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلىپ قالدى. تەڭگە باعامى بىرقالىپتا تۇر. دەمەك قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ تاۋار باعاسى قىمباتتاپ, جۇمىسىمىزدى اياقتاي الماي قالدىق دەپ بايبالام سالۋىنا سەبەپ جوق.
«وتكەن جىل قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرەتىندەي وزگەرىستەر الىپ كەلمەدى. يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى سول دەڭگەيدە قالدى. الداعى بىرەر جىلدا تۇرعىن ءۇي باعاسى ارزاندامايدى. باعانى قازىرگى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى – جەتىستىك», دەيدى ساراپشى.
تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ينۆەستيتسيانى كوبىرەك سالۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ارلەۋ ماتەريالدارىن, لاك-بوياۋ بۇيىمدارىن, كەراميكالىق پليتالار مەن سانيتارلىق-تەحنيكالىق بۇيىمداردى ءوندىرۋدى ىنتالاندىرۋى كەرەك.
بولجامدارعا سايكەس, 2023 جىلى قازاقستاننىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىن قيىن كەزەڭ كۇتىپ تۇر. سوزىلمالى سيپات الا باستاعان ەكونوميكالىق داعدارىس پەن قىمباتشىلىق حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن تومەندەتىپ, قۇرىلىس سالاسىن بۇيىردەن سوققىلاپ جاتىر. قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ 83 پايىزى ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىن ورىنداي المايدى. تەك 17 پايىزى عانا ۇلەستىك قاتىسۋ زاڭىنىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال 6 پايىزى «قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق ارقىلى, ال 11 پايىزى اكىمدىكتەر مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جوبالارى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى.
الداعى ۋاقىتتا قۇرىلىس كومپانيالارى تابىستىلىقتىڭ تومەندەگىنەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ شارشى مەترىن قىسقارتۋعا شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن. بۇل سىناققا تەك الپاۋىت قۇرىلىس كومپانيالارى عانا توتەپ بەرە الادى. الماتىداعى قۇرىلىس سالاتىن بوس جەردىڭ باعاسى قىمبات. تاۋارلارى دا ينفلياتسياعا تاۋەلدى بولىپ تۇر.
الماتىنىڭ قۇرىلىس سەگمەنتىنە قالتالىلاردىڭ ىقىلاسىنىڭ شەكتەن شىعىپ كەتكەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلعان-دى. بيىل الماتىنىڭ قالالىق ءماسليحاتىنان ماندات العانداردىڭ اراسىنان قۇرىلىس سالاسى وداعىنىڭ توراعاسى, ءارى «SHEBERBUILD» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ قوجايىنى ەرالى ساۋرانباەۆ, «Kusto Group» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ وكىلى مۇرات وتەمىسوۆ, «اتريكس-ستروي» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ءامىرجان نابيەۆ, «Qazaq Stroy» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولات يبراگيم ۇلىن بايقاپ قالدىق. تومەن پايىزدىق يپوتەكالىق باعدارلامالار نارىقتان كەتىپ جاتقاندا, قۇرىلىسشىلار جاڭا جول ىزدەيتىنى انىق. تاۋەلسىز ساراپشىلار وسى كۇنگە دەيىن تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ ءىرى ويىنشىلارى ءماسليحات ارقىلى ىقپالىن جۇرگىزە بەرە مە دەپ الاڭداي باستادى. سەبەبى سايلاۋدىڭ الدىندا, اقپان ايىندا الماتى اكىمى ەربولات دوساەۆ قالاداعى الماتىدا از قاباتتى ۇيلەر عانا سالىناتىنىن ايتتى. باسقاشا ايتقاندا, الماتىنىڭ ءوز «رۋبليوۆكاسى», سارايلار اۋدانى پايدا بولاتىنىن, قالا ورتاسىنداعى ءوندىرىس وشاقتارى قالا سىرتىندا شىعارىلاتىنىن الماتى اكىمىنىڭ ءوزى ايتتى. ە.دوساەۆ ايتقان جوبا ماقۇلدانسا, قالاداعى ۇيلەردىڭ 90 پايىزى 6 قابات جانە ودان جوعارى كوپپاتەرلى ۇيلەر بولماق. 7,8 پايىزى تاۋنحاۋس ۇلگىسىندەگى از قاباتتى, 2-3 قاباتتى عيماراتتار, 2,2 پايىزى سارايلار مەن كوتتەدجدەر بولادى. قىسقاسى, الماتىنىڭ اكىمى 2020-2040 جىلدار ارالىعىندا 45 ملن 607,5 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن جاڭا تۇرعىن ءۇي قالاشىعىن سالىپ تاستاۋعا بەكىنىپ وتىر.
«مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋىمدە ول الماتىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى زاڭ ارقىلى جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى قۇرىلىسقا قاتىستى تالاپتاردى كۇشەيتەتىن تاسىلدەردى ماقۇلدادى. كوكتەمدە وسى جۇمىستى باستايمىز جانە ءبىزدى دەپۋتاتتار قولدايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن اكىم الەۋمەتتىڭ قالتاسى كوتەرەتىن پاتەرلەر جايلى اۋزىن اشپادى.
قارجى تالداۋشىسى ەرلان يبراگيم قۇرىلىس نارىعىن سكرينگتەن وتكىزبەي جاتىپ, جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قيسىنسىز ەكەنىن ايتادى. الماتىدا شارشى مەترى 1 ملن تەڭگە تۇراتىن ۇيلەردەگى پاتەرلەردىڭ قانشا پايىزى بوس تۇرعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, الماتىنىڭ قۇرىلىس نارىعى باعا كوپىرشىگىنىڭ دەفلياتسيا كەزەڭىنە جاقىنداپ قالدى. قازىرگى جاعدايدى وسىدان 5-6 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. تۇرعىن ءۇيدى ساتۋمەن عانا شەكتەلىپ كەلگەن نارىق كەلمەسكە كەتتى. بىزگە نارىقتىڭ تالعامى ەمەس, قالتاسىن, ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن قاپەرگە الىپ ءجۇرۋ, تەك ءسان-سالتانات قانا ەمەس, ەستەتيكا مەن ەكونوميكانىڭ تەپە-تەڭدىگىنە ءباس تىگۋ ماڭىزدى بولماق.
ە.يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, الماتىنىڭ كەلبەتىن جاسارتامىن دەگەن اكىمنىڭ نيەتى دۇرىس. ەگەر كوزىن تاپساق, بۇل جوبا ءوزىمىزدىڭ قۇرىلىس تاۋارلارى سەگمەنتىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەتىنى انىق.
«الماتى بيلىگى الماتىدا شارشى مەترى 300-350 تەڭگە بولاتىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ءبىلىپ وتىر. مەملەكەت تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇلەسىن ازايتۋعا نيەتتى. تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندەگى پاتەرلەردىڭ 10 پايىزىن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قارجىسىمەن سۋبسيديالايتىن تالاپ ەنگىزەتىن كەز كەلدى. مۇنداي تالاپ حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. بۇل تالاپ اۋادان اقشا جاساپ كەلگەن قۇرىلىس ماگناتتارىنىڭ تابەتىن تەجەيدى, نارىقتا جاڭا ويىنشىلاردىڭ تىنىسىن اشادى», دەيدى ول.
ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمى بىرجاقتى: ەل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە يپوتەكالىق باعدارلامانىڭ ءوزى قىمبات, جالعا الۋ قولجەتىمسىز بولىپ بارادى. سونىمەن قاتار استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قاتىستى 2023 جىلعا ارنالعان بولجامدار نەگىزىنەن ازىرگە ءماز ەمەس. نارىقتاعى باعانىڭ ءبىر اياعى ەلدە بولسا, ءبىر اياعى ينفلياتسيانىڭ قاناتىنا جارماسىپ تۇر.
سونىمەن قاتار Moody's حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ ەسەبىندە الەمدىك تۇرعىن ءۇي نارىعىندا باعا باسەڭدەي باستاعانى ايتىلعان. ال ءبىزدىڭ نارىق ءۇشىن قۇرىلىس ماتەريالدارى نارىعىنداعى يمپورتقا شەكتەن تىس تاۋەلدىلىك الدەقايدا ماڭىزدى بولىپ تۇر.
الماتى
