ءار ەلدىڭ كەمەل كەلەشەگى قابىلەتتى دە تالانتتى جاستارىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ, عىلىم-ءبىلىم كەڭەستىگىنە ەركىن ەنۋىنە, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرا بىلۋىنە تاۋەلدى. حح عاسىردىڭ باسىندا-اق ماماندىقتاردىڭ كۇردەلىلەنۋى ادامداردى اتقاراتىن قىزمەتىنە قاراي كاسىپتىك جاعىنان ىرىكتەپ, ارنايى دايارلاۋ كاجەتتىگىنە ادامزات نازارىن اۋدارعان بولاتىن. 1907 جىلى بەرليندە تۇڭعىش رەت وسى ماسەلەگە ارنالعان دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسس وتسە, ودان ءبىر جىلدان كەيىن امەريكادا «كاسىپتىك باعدارلاۋ بيۋروسى», انگليادا «ماماندىق تاڭداۋ كەڭەسى» قۇرىلدى. سودان بەرى جاستاردى قابىلەتىنە قاراي بەلگىلى ءبىر ماماندىققا باعدارلاي ازىرلەۋ ماسەلەسى جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى رەتىندە كۇن تارتىبىنەن ءبىر ءسات ءتۇسىپ كورگەن ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا «الەمنىڭ بارلىق جەتەكشى ەلدەرىندە ورتاڭعى سىنىپتاردان باستاپ, سارالاپ بەيىندى وقىتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ءاربىر وقۋشى جەكە قابىلەت, قىزىعۋشىلىعىنا قاراي ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىن تاڭداپ, كاسىبي بەيىمدەلۋ جولىنا ەرەكشە نازار اۋدارا باستايدى. كەڭەس مەكتەبىنىڭ جاعدايىندا وقۋشىلاردىڭ وزىندىك دارا قابىلەتى مەن قىزىعۋشىلىعىن ونىڭ ەرتەڭگى اتقارار ءىس-سيپاتىنا قاراي جاستاي قالىپتاستىرىپ دامىتۋ فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتار, ۇيىرمەلەر, سەكتسيالار ارقىلى ماردىمسىز جۇرگىزىلدى. وقۋشىلاردى قابىلەتىنە قاراي جاستاي سارالاپ, كاسىپتىك باعدارلى ءبىلىم بەرۋدىڭ وركەنيەتتى ەلدەردەگى عاسىرعا جۋىق تاريحي تاجىريبەسى ەسكەرىلمەدى. كەرىسىنشە, 17 جاسقا دەيىن مازمۇن دا, ماقسات تا بىردەي, جالپى ءبىلىم بەرۋ قاتاڭ, بىرىڭعاي جۇزەگە اسىرىلدى. ەلىمىزدە ەرەكشە قابىلەتتى, تالانتتى دا دارىندى بالالاردى ارنايى توپتاپ, سارالاپ وقىتۋعا بەتبۇرىس وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستالدى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ 1996 جىلعى «دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە دامىتۋ» جونىندەگى جارلىعى دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدىلىعىن جانە ونىڭ كوكەيكەستىگىن كورسەتىپ بەردى.
الەمدىك ءبىلىم بەرۋدىڭ پراكتيكاسىندا بارعان سايىن ۇزدىكسىز كۇردەلەنە بەرەتىن ينتەللەكتۋالدىق, شىعارماشىلدىق ماماندىقتارعا جاستاردى دايارلاۋ, 12 جىلدىق ليتسەيلەر, 13 جىلدىق گيمنازيالار, ارناۋلى مامانداندىرىلعان مەكتەپتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ونداي مەكتەپتەر ەۋروپادا ەرتە زاماندا پايدا بولىپ, بۇگىنگە دەيىن جاستارعا قابىلەتىنە قاراي سارالاپ ءبىلىم بەرۋدە. ولار عاسىرلار بويى ادامزاتقا قىزمەت ەتىپ, وزىق تاجىريبە جيناقتاعان, تەوريالىق جاعىنان دا جۇيەگە كەلگەن وقۋ ورىندارى. باستاپقىدا ليتسەي مەن گيمنازيالار اتى عانا وزگەرتىلگەن جاي مەكتەپ بازاسىندا قۇرىلىپ جۇمىس ىستەدى. ونداعى وقىتۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ, ءبىلىم مازمۇنى, مۇعالىمدەردىڭ ادىستەمەلىك دەڭگەيى وزىنە دەيىنگى مەكتەپتەن الىس كەتە المادى. وعان وقۋشىلاردى ىرىكتەپ, توپتاۋدا دا ۇلكەن وزگەرىس بولمادى.
ال ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان پەداگوگيكالىق ليتسەي مۇلدە تىڭنان, جوعارى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك, ماتەريالدىق نەگىزىندە قۇرىلدى. سول كەزدەگى ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.رىسبەكوۆ بالالاردىڭ وقۋىنا دا, جاتاقحاناسىنا دا ىڭعايلى ينستيتۋتتىڭ ءبىر عيماراتىن بوساتىپ بەرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاسىن وقۋشىلارعا ستۋدەنتتەرمەن بىردەي پايدالانۋعا تولىق مۇمكىندىك جاسادى. بۇل بايلانىس جىل سايىن دامىتىلىپ وتىردى.
دارىندىلىق – وتە كۇردەلى قۇبىلىس. ول تۋرالى عىلىمي-تەوريالىق تۇسىنىكتەر دە ءارتۇرلى. ءبىز دارىندىلىقتى بالانىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە عىلىم سالاسىندا جوعارى جەتىستىككە جەتۋىنە كومەكتەسەتىن قابىلەت دەپ الدىق. وسى نەگىزدە دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ بىردەن-ءبىر ماقساتى – بالانىڭ اقىل-وي جاعىنان دامۋىنا بارىنشا ءتيىمدى جاعداي جاساي وتىرىپ, ولاردى ينتەللەكتۋالدىق ماماندىقتارعا دايارلاۋ ەدى. سوندىقتان جالپى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە, ناقتى بەيىندى كاسىبي باعدارلى ءبىلىم بەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى.
دارىندى بالالار مەكتەبى الەمدىك جانە ءوزىمىزدىڭ وتاندىق وزىق تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ ءوزىنىڭ بىرىڭعاي ءبىلىم-تاربيە جۇيەسىن جۇزەگە اسىردى. ويتكەنى ءبىز جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاي مەكتەپتەردەگى ءداستۇرلى باعىتى جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان دارىندى بالالار مەكتەبىندەگى ەليتارلىق ءبىلىم بەرۋ تالابىن قاناعاتتاندىرا المايتىندىعىن ءاۋ باستان جاقسى تۇسىنگەن ەدىك. ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ جاڭا وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋدا, ونداعى ءبىلىم-تاربيە مازمۇنىن ايقىنداۋدا دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدەگى سان الۋان باعىتتاردى, يدەيالاردى جانە وزىمىزدە قالىپتاسقان كەيبىر تاجىريبەلەردى دە ءوز جاعدايىمىزعا ىڭعايلاپ, جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇرعان ەدى. وركەنيەتتى ەلدەردەگى دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ تاجىريبەسى, وعان نەگىزدەلگەن پەداگوگيكالىق يدەيالار قانشالىقتى ناتيجەلى بولعانمەن, ونى وزىمىزگە تىكەلەي كوشىرە سالۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن ءبىلىم بەرۋدىڭ تىڭ, كۇردەلى مىندەتتەرىن شەشە الاتىنداي عىلىمي-ادىستەمەلىك بازا, قولايلى ءبىلىم ورتاسى كەرەك بولاتىن.
جاڭا تيپتەگى مەكتەپتەر جاي مەكتەپتەرگە قاراعاندا ءبىلىم ساپاسىنىڭ دامۋىنا اجەپتاۋىر ىقپال ەتتى. ەلىمىزدە 2004 جىلى تۇڭعىش وتكەن ءبىلىم ساپاسىن تەستىلىك (ۇبت) باقىلاۋ كەزىندە ەڭ جوعارعى بالعا يە بولعان رەسپۋبليكاداعى 20 مەكتەپتىڭ بارلىعى دا گيمنازيا, ليتسەي مەن دارىندى بالالار مەكتەبى ەدى. ولار 120 بالدىق مۇمكىندىكتەن 86,8-دەن باستاپ 94,3 دەيىن بالل جيناپ, جاي مەكتەپتەرگە قاراعاندا وزدەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ جوعارى بولا الاتىندىعىن ناقتى دالەلدەدى.
رەسپۋبليكادا وڭداعان جىلدار بويى تۇراقتى ۇزدىك كورسەتكىشكە جەتكەن, 1993 جىلى اشىلعان جاڭا ءتيپتى مەكتەپتىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى. ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا جازىلعانداي, مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ باسقا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەرگە – گيمنازيا, ليتسەيلەرگە قاراعاندا ستاتۋسى جوعارى. باتىس قازاقستان مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى دە دارىندى بالالارعا ەليتارلىق ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتىپ, تىڭ يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەر جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان ەدى.
بىرىنشىدەن, سىنىپتا وقۋشىنىڭ قابىلەت-قىزىعۋشىلىعىنا قاراي بىرىڭعاي «بەيىندى ءبىلىم» بەرىلدى. جەكەلەگەن پاندەر تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلاتىن انگلو-ساكسوندىق جانە دە ءار وقۋشىنىڭ شىعارماشىلىق جەكە دارا قابىلەتىن دامىتۋ باعىتىنداعى فين جۇيەسى جۇزەگە استى. بۇل باعىت كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ءوزىنىڭ ەرەكشە تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ەكىنشىدەن, فرانتسيا, گەرمانيا, قىتاي ەلدەرىندەگى تاڭداۋ جانە مىندەتتى پاندەردى قوسارلانعان ساباق (ساباقتى 80-90 مينۋت ۇزاقتىقتا وتكىزۋ) ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم ستاندارتىن وقۋشىلار جۇيەلى, تۇراقتى مەڭگەرىپ وتىرۋى ءۇشىن ءبىلىمدى باقىلاۋدىڭ جاپوندىق مونيتورينگتىك ادىستەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. وسى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادىسكەر-عالىمدارى جۇمىس ىستەدى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى مەكتەپتە ساباق بەردى, ارناۋلى كۋرستار جۇرگىزدى, وقۋشىلاردى عىلىمي جوبالارعا, وليمپيادالارعا ازىرلەدى. سونىمەن قاتار مەكتەپتە ادىستەمەلىك دەڭگەيى جوعارى, شاكىرتتەرگە قاتاڭ تالاپ قويا بىلەتىن ءبىلىمدى ۇستازدار توبى ءبىلىم بەردى. جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك بىتىرگەن ءوز تۇلەكتەرىمىز مەكتەپكە كەلدى. ولاردىڭ كەيبىرى قازىردىڭ وزىندە جاقسى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى.
2000 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانە باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورلارىنىڭ اراسىنداعى ۇشجاقتى كەلىسىمشارت نەگىزىندە مەكتەپتە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ا.ن.كولموگوروۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ ءبىلىم ورتالىعى اشىلدى. شارت تالابى بويىنشا شەتەلدىك بىلىكتى ماماندار مەكتەپتە بولىپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ وقۋ جوسپارى, باعدارلاماسىمەن تانىسىپ, ساباقتارعا قاتىناسىپ, مۇعالىمدەرگە ادىستەمەلىك كومەكتەر كورسەتتى. بۇل بايلانىس ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءداستۇرلى وتكىزىلەتىن حالىقارالىق وقۋشىلاردىڭ «كولموگوروۆ وقۋلارى» عىلىمي كونفەرەنتسياسىنا 2002 جىلدان بەرى جىل سايىن تۇراقتى قاتىسۋعا جول اشتى. وسى جىلدارى 20-عا جۋىق وقۋشىمىز كولموگوروۆ مەكتەبىنە وقۋعا قابىلداندى. ول مەكتەپتى بىتىرگەن وقۋشىلار م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە, باۋمان, گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋدىڭ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءوز بىلىمدەرىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. مەكتەپ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە ءوزىنىڭ دە ساپالى ءبىلىم مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ وسى جىلدار ىشىندە وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق وليمپيادالاردىڭ بىرنەشە جۇلدەگەرىن دايارلادى. العاشقى ءۇش جىلدا قاتارىنان ليتسەي وبلىستىق وليمپيادادا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ودان ءارى مەكتەپ شاكىرتتەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
«بولاشاق» باعدارلاماسى – قازىرگى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن انىقتايتىن بىردەن-ءبىر كورسەتكىش. وسى جىلدار ىشىندە مەكتەپ اتتەستاتىنا قول جەتكىزگەن جاستارىمىز ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوز ءبىلىمىن جالعاستىرۋدا. الەمنىڭ تاڭداۋلى ءبىلىم وردالارىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جۇزدەن استام تۇلەگىمىز ءبىلىم الدى. ۇلىبريتانيا, اقش, پولشا, قىتاي, مالايزيا, تۇركيا, رەسەي, اۋستراليا, چەحيا سىندى الەمنىڭ وڭداعان ەلىندە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ دەنى فيزيكا-ماتەماتيكا, گۋمانيتارلىق باعىتتاعى باستى ماماندىقتاردىڭ يەسى. ولاردىڭ قاتارىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ ءجۇرىپ ءارتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونكۋرس جۇلدەگەرى بولعاندار دا بار. سولاردىڭ ءبىرى – دارحان يمانعاليەۆ. ول 2007 جىلى مەكتەپتى «التىن بەلگى» اتتەستاتىنا اياقتاپ, قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ«اقپاراتتىق تەحنولوگيا» فاكۋلتەتىن ۇزدىك ديپلوممەن ءتامامدادى. كەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ ءجۇرىپ, «Codejam» باعدارلاماسى بويىنشا يسپانيا, قىتاي, يتاليا, ۇلىبريتانيا, جاپونيا ستۋدەنتتەرى قاتىسقان حالىقارالىق جارىستا جەڭىمپاز اتاندى. ەلىمىزدىڭ ءبىر عانا وڭىرىنەن-اق ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتى مەن ءبىلىمى الەمدىك دەڭگەيگە ۇلاسقان نەبىر جاستارىمىز شىققانىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى.
مەكتەپتىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تانىستىرىلىپ كەلەدى. وسى جىلدارى رەسپۋبليكالىق باسپا بەتتەرىندە بىرنەشە ونداعان ادىستەمەلىك-عىلىمي ماقالا جاريالانىپ, «ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا دارىندى بالالارعا ءبىلىم بەرۋدىڭ پەداگوگيكالىق نەگىزدەرى», «دارىندى جاستار – ەل بولاشاعى», «دارىندى جاستارعا – ەليتارلى ءبىلىم» اتتى كىتاپتار جارىق كوردى. سونىمەن قاتار دارىندى ءبىلىم بەرۋ باعىتىنداعى بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ باسقارۋشى قىزمەتكەرلەرىمەن رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق تاجىريبە الماسۋ سەمينارلارى وتكىزىلدى. دەمەك, قوعامنىڭ زياتكەرلىك, شىعارماشىلىق تۇلعالارىن قالىپتاستىرۋدا مامانداندىرىلعان مەكتەپ ءوز ۇلگىسىن كەڭ تاراتۋدا. جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى جىل سايىن 100 پايىز گرانتقا يە بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ء«بىلىم جانە وركەنيەت» ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا قاتىسىپ, مەكتەپ ءى ورىندى يەلەندى. مەكتەپتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكەن الەمدىك ستاندارتقا سايكەس وزىق يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەرى «تاۋەلسىزدىك ەنتسيكلوپەدياسىنا» ەنگىزىلىپ, مەكتەپكە ءى دارەجەلى ديپلوم, «قۇرمەت گراموتاسى» تابىستالدى.
دەيتۇرعانمەن, كەيىنگى جىلدارى جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەر سان جاعىنان ازايىپ, ساپا جاعىنان دا جاي مەكتەپتەردەن كوپ العا وزا الماي وتىر. ونىڭ سەبەبى نە؟! ءبىرىنشى كەزەكتە اقىلى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى كەدەرگى بولىپ وتىر. مۇنداي ورتالىقتار ءىرى قالالاردا عانا ەمەس, وبلىس ورتالىقتارىندا دا بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ال ەۋروپا ەلدەرىندە رەپەتيتورلىقپەن اينالىسۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. رەپەتيتورلار وزدەرى بەرگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا دا, ناتيجەسىنە دە جاۋاپ بەرمەيدى. دەمەك, اقىلى كەشكى مەكتەپتەر بارعان سايىن سان جاعىنان دامىعانىمەن, وقۋشىعا دا, مەملەكەتكە دە ءتيىمسىز جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇگىن ونى اشىق ايتاتىن ۋاقىت جەتتى. سول سەكىلدى قازىرگى تاڭدا دارىندى جاستارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋدە الەمدىك دەڭگەيدە مول تاجىريبە جيناقتاعان, بۇگىن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان, دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ ءوزى تولىقتاي قالىپتاسقان جۇيەنى ساقتاپ قالۋدا دا, ونى ودان ءارى دامىتۋدا دا دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىر.
ناسىپقالي داۋلەتوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
باتىس قازاقستان وبلىسى
