جۋىردا التاي ولكەسىنىڭ پانكرۋشيحينسكي اۋدانىنا جول ءتۇستى. ءبىزدىڭ حالىق تا باسقالار سەكىلدى قيىن-قىستاۋ زامانداردى باستان وتكەردى. اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭىندا ومبى, ءنوۆوسىبىر, بارناۋل, تۇمەن, التاي ولكەسى جاعىنا قاراي كەتتى.
ولكەدەگى العاشقى قونىستار تاس عاسىرىندا پايدا بولعان دەيدى, التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى – بارناۋل قالاسى ماڭىندا كونە زاماننان ورتا عاسىرعا دەيىن ساقتالعان قالاشىق, قورعان سياقتى 63 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بار كورىنەدى. التىن وردا داۋىرىندە, ورىستاردىڭ سىبىرگە قونىس اۋدارۋىنا دەيىن, بۇل جەردە اباق كەرەيلەردىڭ اباقشا دەگەن قامال-قالاسى بولىپتى.
وسىنداي شەجىرەلى جولى بار تۋعان ولكەگە جەرگىلىكتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەيسەنباي جەتپىسباەۆ, «سلاۆيان مادەني ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى تاتيانا كۋزينا, «قازاقستان مۇسىلمان ايەلدەرى ليگاسى» وبلىستىق فيليالىنىڭ ءتورايىمى باقىتجامال ماكسيلوۆا, التايلىقتاردىڭ «جەرلەستەر» قوعامىنىڭ توراعاسى, پروكۋراتۋرا ارداگەرى دميتري فالەەۆ باستاعان توپتىڭ التاي جاققا جولعا شىعۋ ساپارىنا وسى ولكەنىڭ تۋماسى, اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ دامۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن مويىلجان قاناەۆ ۇلەس قوستى.
وبلىستان كەلگەن دەلەگاتسيا وكىلدەرىن پانكرۋشيحينسكي اۋدانىنىڭ باسشىسى اناتولي پوپكوۆ باستاعان اۋدان وكىلدەرى قۇشاق جايا قارسى الدى. بۇل اۋداندا 13 مىڭداي حالىق تۇرادى. اۋداندىق مادەنيەت سارايىندا ىقىلاستى كەزدەسۋلەرگە تولى جيىن, ويىن-ساۋىق, كونتسەرتتىك باعدارلامالار وتكىزىلدى. ءنوۆوسىبىر وبلىسىنان, التاي ولكەسىنەن كەلگەن, بارناۋل, سلاۆگورود قالالارىندا تۇراتىن قانداستارىمىز, اۋدان جۇرتشىلىعى جينالدى. جەرگىلىكتى جازۋشى ۆلاديمير سولداتوۆ, فەرمەر ۆيكتور تراۋتۆەين, اۋدان ارداگەرلەرى پەتر سكابەلكين, الەكساندر پريل, پەتر كارنوۋحوۆ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى الەكساندر سۋكوسيان, ۆيتالي كۋكولەنكو, نيكولاي تولستوكوروۆ ءسوز سويلەپ, بىرلىك, دوستىق وزەگىن ارقاۋ ءوتتى.
جيىندا اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسقان ا.ىبىراەۆ پەن ش.احمەتوۆ سىندى ارداگەرلەردىڭ ەسىمدەرى اتالدى. مويىلجان اعانىڭ ايتۋىنشا, اشتىق جىلدارى قازاق حالقىنىڭ ءبىر لەگى التايدىڭ بارناۋل قالاسىنان 300 شاقىرىم جەردەگى تايگاعا ەنىپ جاتقان ورماندى ولكەگە جەتەدى. ءسويتىپ, سول جاقتا تۇرىپ قالادى. ولكەتانۋشى عالىم مارك يۋدالەۆيچ ءوز زەرتتەۋلەرىندە «بارناۋل» اتاۋىنىڭ تۇركىلىك نەمەسە موڭعولدىق شىعۋ تاريحى بار دەسە, تومسك پروفەسسورى اندرەي دۋلزون قالانىڭ اتاۋى «بورونوۋل», ياعني سوزدەگى «بورو» ءتۇبىرى كوپتەگەن موڭعول جانە تۇركى تىلدەرىندەگى «قاسقىر» دەگەن ماعىنانى, ال «ۋل» فورماسى تۇركى تىلدەرىندە «وزەن» دەگەن ماعىنانى بەرەدى دەپ جازىپ كەتىپتى. وسىلايشا, «بارناۋل» اتاۋى «قاسقىر وزەنى» نەمەسە «قاسقىر كولى» دەگەن دە ماعىنا بەرۋى مۇمكىن. ەرتەرەكتە قاسقىر كوپ بولىپتى, ال التاي حالقى ءۇشىن ول قاسيەتتى اڭ سانالادى.
ولكە بولىپ 1937 جىلدارى قۇرىلعان. سوناۋ ءبىر قيىن كەزدەرى بىرىمەن ءبىرى «تامىر» دەسكەن ورىس, قازاقتىڭ باۋىرلاستىعى جوعالماي, بۇگىنگى كۇنى دە جالعاسىپ كەلەدى. وسى جەردە قازاق وتباسىلارىنىڭ اۋىل-اۋىلعا باس بىرىكتىرىپ, ۇجىم قاتارىنا قوسىلۋىنا ەلەمەس يسەكەەۆ, تاسقارا نۇرعاليەۆ سەكىلدى العاشقى كولحوز ۇيىمداستىرۋشىلارى ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. قازىردە وسى اۋداندا تۇراتىن قانداستارىمىز اتا ءداستۇرىن ساقتاپ, قورا-قورا مال ۇستايدى. داستارقاندارى ەت پەن سۇتكە, قايماق پەن مايعا تولى. ويتكەنى, جەرى شۇيگىن, مالعا جايلى, جايىلىم دا جەتەدى. كۇزگە سالىم ارنايى ساپارعا شىعىپ, قانداستار تۇراتىن اۋىلداردى ارالاپ, التايداعى اعايىنداردىڭ وتكەنى, بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جايلى كەڭىنەن جازباق بولىپ كەلىستىك. ال ەلىمىز كەدەن وداعى قۇرامىنا ەنگەلى بەرى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك نىعايا ءتۇستى. ساۋدا اينالىمى ارتىپ, ءتۇرلى بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
– نەگىزى ءبىزدىڭ اسسامبلەيانىڭ التاي, ومبى, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىمەن بايلانىسىمىز جاقسى. مادەني-رۋحاني سالادا دا بولسىن, باسقا دا سالالاردا بولسىن بارىس-كەلىسى جالعاسۋدا. كورشىمەن تاتۋ بولۋ ەجەلدەن قازاقتا بار ءداستۇر عوي. ءبىز بۇل جاقتا تۇراتىن قانداستارىمىزعا مادەني-ادەبي بايلانىسقا ساي قازاق تىلىندە كىتاپتار, جۋرنالدار, ۇلتتىق اسپاپتار الىپ بارىپ تارتۋ ەتەمىز. التاي اۋەندەرىن تىڭداۋ دا ءبىر عانيبەت, قازاقتىڭ ەسكى اندەرىن جازىپ الۋعا بولادى. جازۋشىعا جازاتىن ناعىز كەرەكتى دۇنيەلەر وسى شەجىرەلى وڭىردەن تابىلادى. ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق بايلانىسقا شەكارا ەشقاشان بوگەت بولعان ەمەس, سوندىقتان, ءبىر-بىرىمىزگە ارقاشاندا جول اشىق, – دەيدى سەيسەنباي جەكسەنباەۆ.
– ءبىز قازاقستاندىقتاردى كورشىلەر دەپ ەمەس, تۋىستارداي قارسى الامىز. مەن ءوزىم وسى اۋداننىڭ رومانوۆ سەلوسىندا ءوستىم. قازاق بالالارىمەن بىرگە وقىدىق. «قىزىل تۋ» دەگەن كورشى اۋىلدا تۇراتىن قازاق بالالارى قىستا تراكتورعا تىركەلگەن شانامەن, كۇن جىلىدا جاياۋلاپ, كەيدە اربامەن كەلىپ وقيتىن. ءسويتىپ, قيىندىققا شىداي ءجۇرىپ ءبىلىم الدى. ومىرگە جول تاپتى. قازاق, ورىس دەپ بولىنگەن ەمەسپىز. سول بالالىق دوستىق ەرجەتكەندەگى ۇلكەن دوستىققا اينالعانىنا «جەرلەستەر» ۇيىمى كۋا, – دەپ ەسكە الدى وتكەن كۇندەرىن اۋدان باسشىسى اناتولي پوپكوۆ.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
رەسەي فەدەراتسياسى,
التاي ولكەسى.
ولكەدەگى العاشقى قونىستار تاس عاسىرىندا پايدا بولعان دەيدى, التاي ولكەسىنىڭ ورتالىعى – بارناۋل قالاسى ماڭىندا كونە زاماننان ورتا عاسىرعا دەيىن ساقتالعان قالاشىق, قورعان سياقتى 63 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بار كورىنەدى. التىن وردا داۋىرىندە, ورىستاردىڭ سىبىرگە قونىس اۋدارۋىنا دەيىن, بۇل جەردە اباق كەرەيلەردىڭ اباقشا دەگەن قامال-قالاسى بولىپتى.
وسىنداي شەجىرەلى جولى بار تۋعان ولكەگە جەرگىلىكتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەيسەنباي جەتپىسباەۆ, «سلاۆيان مادەني ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى تاتيانا كۋزينا, «قازاقستان مۇسىلمان ايەلدەرى ليگاسى» وبلىستىق فيليالىنىڭ ءتورايىمى باقىتجامال ماكسيلوۆا, التايلىقتاردىڭ «جەرلەستەر» قوعامىنىڭ توراعاسى, پروكۋراتۋرا ارداگەرى دميتري فالەەۆ باستاعان توپتىڭ التاي جاققا جولعا شىعۋ ساپارىنا وسى ولكەنىڭ تۋماسى, اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ دامۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن مويىلجان قاناەۆ ۇلەس قوستى.
وبلىستان كەلگەن دەلەگاتسيا وكىلدەرىن پانكرۋشيحينسكي اۋدانىنىڭ باسشىسى اناتولي پوپكوۆ باستاعان اۋدان وكىلدەرى قۇشاق جايا قارسى الدى. بۇل اۋداندا 13 مىڭداي حالىق تۇرادى. اۋداندىق مادەنيەت سارايىندا ىقىلاستى كەزدەسۋلەرگە تولى جيىن, ويىن-ساۋىق, كونتسەرتتىك باعدارلامالار وتكىزىلدى. ءنوۆوسىبىر وبلىسىنان, التاي ولكەسىنەن كەلگەن, بارناۋل, سلاۆگورود قالالارىندا تۇراتىن قانداستارىمىز, اۋدان جۇرتشىلىعى جينالدى. جەرگىلىكتى جازۋشى ۆلاديمير سولداتوۆ, فەرمەر ۆيكتور تراۋتۆەين, اۋدان ارداگەرلەرى پەتر سكابەلكين, الەكساندر پريل, پەتر كارنوۋحوۆ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى الەكساندر سۋكوسيان, ۆيتالي كۋكولەنكو, نيكولاي تولستوكوروۆ ءسوز سويلەپ, بىرلىك, دوستىق وزەگىن ارقاۋ ءوتتى.
جيىندا اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسقان ا.ىبىراەۆ پەن ش.احمەتوۆ سىندى ارداگەرلەردىڭ ەسىمدەرى اتالدى. مويىلجان اعانىڭ ايتۋىنشا, اشتىق جىلدارى قازاق حالقىنىڭ ءبىر لەگى التايدىڭ بارناۋل قالاسىنان 300 شاقىرىم جەردەگى تايگاعا ەنىپ جاتقان ورماندى ولكەگە جەتەدى. ءسويتىپ, سول جاقتا تۇرىپ قالادى. ولكەتانۋشى عالىم مارك يۋدالەۆيچ ءوز زەرتتەۋلەرىندە «بارناۋل» اتاۋىنىڭ تۇركىلىك نەمەسە موڭعولدىق شىعۋ تاريحى بار دەسە, تومسك پروفەسسورى اندرەي دۋلزون قالانىڭ اتاۋى «بورونوۋل», ياعني سوزدەگى «بورو» ءتۇبىرى كوپتەگەن موڭعول جانە تۇركى تىلدەرىندەگى «قاسقىر» دەگەن ماعىنانى, ال «ۋل» فورماسى تۇركى تىلدەرىندە «وزەن» دەگەن ماعىنانى بەرەدى دەپ جازىپ كەتىپتى. وسىلايشا, «بارناۋل» اتاۋى «قاسقىر وزەنى» نەمەسە «قاسقىر كولى» دەگەن دە ماعىنا بەرۋى مۇمكىن. ەرتەرەكتە قاسقىر كوپ بولىپتى, ال التاي حالقى ءۇشىن ول قاسيەتتى اڭ سانالادى.
ولكە بولىپ 1937 جىلدارى قۇرىلعان. سوناۋ ءبىر قيىن كەزدەرى بىرىمەن ءبىرى «تامىر» دەسكەن ورىس, قازاقتىڭ باۋىرلاستىعى جوعالماي, بۇگىنگى كۇنى دە جالعاسىپ كەلەدى. وسى جەردە قازاق وتباسىلارىنىڭ اۋىل-اۋىلعا باس بىرىكتىرىپ, ۇجىم قاتارىنا قوسىلۋىنا ەلەمەس يسەكەەۆ, تاسقارا نۇرعاليەۆ سەكىلدى العاشقى كولحوز ۇيىمداستىرۋشىلارى ەڭبەك ءسىڭىرىپتى. قازىردە وسى اۋداندا تۇراتىن قانداستارىمىز اتا ءداستۇرىن ساقتاپ, قورا-قورا مال ۇستايدى. داستارقاندارى ەت پەن سۇتكە, قايماق پەن مايعا تولى. ويتكەنى, جەرى شۇيگىن, مالعا جايلى, جايىلىم دا جەتەدى. كۇزگە سالىم ارنايى ساپارعا شىعىپ, قانداستار تۇراتىن اۋىلداردى ارالاپ, التايداعى اعايىنداردىڭ وتكەنى, بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جايلى كەڭىنەن جازباق بولىپ كەلىستىك. ال ەلىمىز كەدەن وداعى قۇرامىنا ەنگەلى بەرى ەكى ەل اراسىنداعى ارىپتەستىك نىعايا ءتۇستى. ساۋدا اينالىمى ارتىپ, ءتۇرلى بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
– نەگىزى ءبىزدىڭ اسسامبلەيانىڭ التاي, ومبى, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىمەن بايلانىسىمىز جاقسى. مادەني-رۋحاني سالادا دا بولسىن, باسقا دا سالالاردا بولسىن بارىس-كەلىسى جالعاسۋدا. كورشىمەن تاتۋ بولۋ ەجەلدەن قازاقتا بار ءداستۇر عوي. ءبىز بۇل جاقتا تۇراتىن قانداستارىمىزعا مادەني-ادەبي بايلانىسقا ساي قازاق تىلىندە كىتاپتار, جۋرنالدار, ۇلتتىق اسپاپتار الىپ بارىپ تارتۋ ەتەمىز. التاي اۋەندەرىن تىڭداۋ دا ءبىر عانيبەت, قازاقتىڭ ەسكى اندەرىن جازىپ الۋعا بولادى. جازۋشىعا جازاتىن ناعىز كەرەكتى دۇنيەلەر وسى شەجىرەلى وڭىردەن تابىلادى. ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق بايلانىسقا شەكارا ەشقاشان بوگەت بولعان ەمەس, سوندىقتان, ءبىر-بىرىمىزگە ارقاشاندا جول اشىق, – دەيدى سەيسەنباي جەكسەنباەۆ.
– ءبىز قازاقستاندىقتاردى كورشىلەر دەپ ەمەس, تۋىستارداي قارسى الامىز. مەن ءوزىم وسى اۋداننىڭ رومانوۆ سەلوسىندا ءوستىم. قازاق بالالارىمەن بىرگە وقىدىق. «قىزىل تۋ» دەگەن كورشى اۋىلدا تۇراتىن قازاق بالالارى قىستا تراكتورعا تىركەلگەن شانامەن, كۇن جىلىدا جاياۋلاپ, كەيدە اربامەن كەلىپ وقيتىن. ءسويتىپ, قيىندىققا شىداي ءجۇرىپ ءبىلىم الدى. ومىرگە جول تاپتى. قازاق, ورىس دەپ بولىنگەن ەمەسپىز. سول بالالىق دوستىق ەرجەتكەندەگى ۇلكەن دوستىققا اينالعانىنا «جەرلەستەر» ۇيىمى كۋا, – دەپ ەسكە الدى وتكەن كۇندەرىن اۋدان باسشىسى اناتولي پوپكوۆ.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
رەسەي فەدەراتسياسى,
التاي ولكەسى.
