«بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى رەتىندە ايتارىم...» – پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۇحبات كەزىندە ءبىزدىڭ كەزەكتى سۇراعىمىزعا جاۋابىن وسىلاي باستادى. سول ءبىر اۋىز سوزىندە توقاەۆتىڭ بويىنداعى بۇكىل قاسيەت تۇنىپ تۇرعانداي كورىنەدى. كۇنى كەشەگە دەيىن الەمدىك ساياسات يەرارحياسىندا ەڭ جوعارى لاۋازىمداردىڭ بىرىندە بولعان – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ادامنىڭ وسىلاي سويلەۋى ءۇشىن ونىڭ شىنايى سىپايىلىعى قاجەت ەكەنى انىق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىندە ءجۇرىپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تالاي مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن كەزدەسكەنىنە, كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنىنە كۋا بولعان, ال بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ساياساتقا پلانەتالىق اۋقىمدا قاراۋعا, ەلباسىمىزدى الەمنىڭ بەلدى ەلدەرىنىڭ باسشىلارىمەن سالىستىرا قاراۋعا مۇمكىندىك العان.
ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتان گازەتىمىزگە سۇحبات بەرۋىن سۇراعان ەدىك.
– قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى! بيىل استانا كۇنى وزىندىك ءبىر مەرەيتويمەن تۇستاس كەلىپ وتىر – وسىدان ءدال جيىرما جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى تاريحي شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. مەنىڭ العاشقى سۇراعىم مىنانداي: سەرگەلدەڭى مول سول ءبىر كەزەڭدە ەلباسىن وسىندايلىق وجەت شارۋانى قولعا الۋعا يتەرمەلەگەن قانداي كۇش دەپ ويلايسىز؟
– ءسىزدىڭ پۋشكينيستيكامەن جۇيەلى تۇردە اينالىساتىنىڭىزدى, وسى تاقىرىپتا بىرنەشە كىتاپ شىعارعانىڭىزدى بىلەتىن ادام رەتىندە سۇراعىڭىزعا ۇلى اقىننىڭ «سامودەرجاۆنويۋ رۋكوي ون سمەلو سەيال پروسۆەششەنە, نە پرەزيرال سترانى رودنوي: ون زنال ەە پرەدنازناچەنە!» دەگەن جولدارىمەن جاۋاپ بەرگىم كەلەدى. پۋشكين ۇلى پەتر تۋرالى وسىلاي جازعان ەدى عوي. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ نە ىستەگەنىن ءدال وسىلايشا ايقىنداي الامىز. ول ءوز ەلىنىڭ ماقسات-مۇراتىن جاقسى بىلەدى.
ناعىز ستراتەگتىڭ قاتارداعى ساياساتكەردەن ايىرماشىلىعى – كوزقاراسىنىڭ كەڭدىگىندە.
ءيا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندەگى جوسپارىن سوناۋ 1994 جىلدىڭ وزىندە جاريا ەتكەن ەدى. 6 شىلدەدە پرەزيدەنت جاڭا مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىن سالۋ, ونى ەلدىڭ قاق تورىنە ورناتۋ جونىندەگى كوكىرەگىندە ايالاعان ارمانىمەن بولىسكەن بولاتىن. قوعام بۇل شەشىمدى ەستىگەندە اسىپ-ساسىپ قالدى, بۇعان كۇدىك-كۇمانمەن قارادى, ءتىپتى قارسىلىق تا ءبىلدىردى. پارلامەنتتەگى شەشىم جاقتاعان داۋىستاردىڭ كوپشىلىگىمەن قابىلدانا تۇرسا دا, جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي, سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ سەرىكتەستەرى دە بار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇسىنعان يدەيانىڭ شىن ۇلىلىعىن تۇسىنە قويعان جوق. الايدا, كوپ ۋاقىت وتپەي-اق پرەزيدەنتتىڭ باسقالاردان الىسقا قارايتىن, باسقالاردان كوبىرەك كورەتىن مەملەكەتتىك قايراتكەر ەكەندىگى تانىلدى.
ول باقۋاتتى ءومىر سۇرەتىن ەلدى, ءوز ازاماتتارىنا ەڭ جاقسى ءمۇمكىندىكتەر جاسايتىن مەملەكەتتى, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق قۇرمەتپەن قارايتىن, سەنىم كورسەتەتىن تۋعان قازاقستانىن ارمانداعان ەدى. ونداي ەلگە ءبىز قازىردىڭ وزىندە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ءبىز قازىر ەلباسىنا شىن مانىندە ۇلتتىق يدەياعا اينالعان وسىناۋ اۋقىمدى گەوساياسي جوبانى جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن العىس ايتامىز.
مەملەكەتىمىزدىڭ جۇرەگى ناق استانادا سوعىپ تۇر, قازاقستانعا جانە بۇكىل الەمگە قاتىستى تاعدىرلىق شەشىمدەر ناق استانادا قابىلدانادى.
ءبىزدىڭ ەلوردامىز نەبارى 15 جىلدىڭ ىشىندە الەمگە تانىمال حالىقارالىق ورتالىق مارتەبەسىنە يە بولدى.
استانادا حالىقارالىق بيىك دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ بىرەگەي عيماراتىندا ەقىۇ-نىڭ تاريحي ءسامميتى ءوتتى, سول جەردە جاقىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى شارتقا قول قويىلدى, استانادا تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ, ەۋرازەق-تىڭ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى, ءدىني سامميتتەر, ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك فورۋمدارى, بۇۇ اياسىنداعى كونفەرەنتسيا, داعدارىسقا قارسى جيىندار بولدى, ەندى ءۇش جىلدان كەيىن «ەكسپو-2017» كورمەسى ۇيىمداستىرىلادى. عاجايىپ «استانا-وپەرا» تەاترىندا الەم مادەنيەتىنىڭ جۇلدىزدارى ونەر كورسەتەدى.
استانادا الەمدە جوق اسەم عيماراتتار سالىنىپ جاتىر. مۇنىڭ بارىنە بۇگىنگى قازاقستاننىڭ قارجىلىق قۋاتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتۋدە. قازىرگىدەي داعدارىس جاعدايىندا بىردە-ءبىر مەملەكەت مۇنداي الىپ قۇرىلىستى قولعا الا الماي وتىر.
استانانى الەمدىك قوعامداستىق سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان قازاق مەملەكەتىنىڭ ەلورداسى دەپ تانيدى. قالا ۇلتتىق يدەيانىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسىنە اينالدى.
– 27 ماۋسىمدا, بايلانىس جانە اقپارات قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا مەن «شالقار» راديوسىنان تىكەلەي ەفيردە ءسويلەگەن ەدىم. حابار كەزىندە ءبىر تىڭداۋشى پرەزيدەنت تۋرالى ماقالالار مەن كورسەتىلىمدەر كوپتەۋ ەمەس پە دەگەن كۇمانىن ءبىلدىردى. ءسىز بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى قازىر ماقالالار مەن كىتاپتار جازىلۋدا, وعان جىرلار ارنالۋدا, ول تۋرالى فيلمدەر تۇسىرىلۋدە. وسىعان وراي مۇنىڭ ءبارى ناسيحاتتىق ناۋقان ەمەس پە دەگەن سۇراق تۋىنداۋى دا مۇمكىن.
مەنىڭ ويىمشا, ءبىز فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دوس كوزىمەن قاراي قويمايتىنداردىڭ تاراپىنان اۋىق-اۋىق تاراتىلىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىنان حابارسىز, اڭعىرت ادامدار ءىلىپ الىپ كەتىپ جاتاتىن كۇدىك-كۇماندارعا وراي ورنىقتى, ويلى جاۋاپ قايتارۋىمىز كەرەك.
بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا, قازاقستان تابىستى رەفورمالاردىڭ, تۇرلاۋلى دامۋدىڭ جولىنا تۇسكەن ەل رەتىندە بۇكىل الەمگە تانىمال بولىپ تۇرعان كەزدە كەيبىر كىسىلەرگە, اسىرەسە, جاس بۋىن وكىلدەرىنە قول جەتكەن تابىستار وزىنەن ءوزى كەلىپ جاتقانداي, ءبارى وسىلاي بولۋعا تيىستەي كورىنۋى مۇمكىن.
الايدا, مىنا ءبىز, مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ قاتىسۋشىلارى مەن كۋاگەرلەرى, ولاي ەمەس ەكەندىگىن بىلەمىز عوي.
بەلدى ساياساتكەرلەر, اراسىندا گورباچەۆ تا بار, بەلگىلى ساراپشىلار, مىسالى, بجەزينسكي سياقتىلار كەزىندە قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن كۇڭگىرت ەتىپ كورسەتكەن بولاتىن. كۇردەلى ىشكى ساياسي, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق جاعدايلارى, شەكاراسىنىڭ زاڭدى تۇرعىدان بەكىتىلمەگەنى بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكاعا شىنايى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەيدى-ءمىس دەسىپ جاتتى.
بىراق ولار 90-شى جىلداردىڭ باسىندا مەملەكەت قۇرۋشىنىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىنە تۇسكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزەكتى ءرولىن ەسكەرمەگەن ەدى.
جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ ءبۇكىل جاۋاپكەرشىلىگىن ەلباسى ءوز موينىنا جۇكتەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى تارتىستى كەرنەۋگە تولى سول ءبىر كۇندەردە, ەكونوميكا تولىقتاي كۇيرەپ, كاسىپورىندار توقتاپ, ەرەۋىلدەر بىرىنە ءبىرى جالعاسىپ جاتقان كەزدە, دۇكەندەردىڭ سورەلەرى تىپ-تيپىل بولىپ, ينفلياتسيا 3 مىڭ پايىزدىق دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن شاقتا حالىقتىڭ اراسىندا تورىعۋشىلىق, دۇربەلەڭگە تۇسۋشىلىك كۇشەيدى, تالايلارعا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى دەگەن انشەيىن ادەمى ءسوز كۇيىندە قالاتىنداي كورىندى.
سول سىن ساعاتتا رەفورمالار بويىنشا قيىن شەشىمدەر قابىلداعاندا پرەزيدەنتتىڭ نەندەي كۇيدى كەشكەنىن ونى ءوزى عانا بىلەدى.
– ءسىزدىڭ نازارباەۆ فەنومەنىن پايىمداۋىڭىز ماعان وتە ۇنايدى, ءبىر ماقالامدا ول سوزىڭىزگە ءسىلتەمە دە جاساعانمىن. 2005 جىلعى 15 شىلدەدە «كازاحستانسكايا پراۆدادا» «العان باعىتقا ادالدىق» دەگەن ماقالا جاريالادىڭىز, سوندا: «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فەنومەنى دۇنيەنىڭ ەكى قيىرىنىڭ – ەۋروپا مەن ازيانىڭ, الەمنىڭ ەكى وركەنيەتىنىڭ – شىعىس پەن باتىس وركەنيەتتەرىنىڭ, ەكى ساياسي جۇيەنىڭ – توتاليتاريزم مەن دەموكراتيانىڭ ءتۇيىسكەن, توعىسقان تۇسىندا پايدا بولعان», دەپ جازعانسىز. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ارتىقشىلىقتارىن ءسىز قالاي جىكتەپ ايتار ەدىڭىز؟
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ساياساتىندا ەۋروپالىق رەفورماشىلدىقتى, پراگماتيزم مەن دەموكراتيالىق راسىمدەرگە بەيىمدىكتى دە, سونداي-اق قوعام ءومىرىنىڭ نەگىزدەرىنە ارقاۋ سۇيەيتىن ازيالىق ءداستۇرشىلدىكتى دە قاتار ۇيلەستىرە بىلگەن دەگەن ءسوزىمدى تاعى دا ايتا الامىن. وسىلايشا, نازارباەۆ ءىس جۇزىندە الەمدىك ساياساتكەردىڭ جاڭا ۇلگىسىنىڭ جيىنتىق بەينەسىنە اينالدى, ول ءوز قىزمەتى ارقىلى ەلدەر مەن حالىقتاردى, مادەنيەتتەر مەن مەنتاليتەتتەردى جاقىنداستىرىپ كەلەدى. قازىرگىدەي كۇردەلى كەزدە, ەڭ بەدەلدى دەگەن فيلوسوفتاردىڭ, ويشىلداردىڭ ءوزى وركەنيەتتەر قاقتىعىسى جونىندە وي توپشىلاۋلارىن ورتاعا سالىپ جاتقان شاقتا تەك قازاقستان پرەزيدەنتى عانا ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا وتىرعىزىپ, بۇعان دەيىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءتورت سەزىن وتكىزە الدى. مۇنداي شارۋا تەك الەمدىك تاريحتىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز مىنە وسىنداي تۇلعا. وسى جىلداردىڭ بارىندە ەل تۇتقاسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇستاماعاندا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءدال مۇنداي تابىستى بولا الماس ەدى دەگەندى كامىل سەنىممەن ايتامىن. بارلىق ىستە دە, ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا ول بارشا وزگەرىستەردىڭ قۋات بەرۋشىسى دە, كەپىلدىك ەتۋشىسى دە بولىپ كەلدى, سولاي بولىپ تا وتىر. تاعى دا ايتامىن: قايتا تۋعانداي تۇلەپ, مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك قوعامداستىعىنان ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان ءتولتۋما ۇلت رەتىندە ءبىز, قازاقستاندىقتار, بارشا جەتىستىكتەرىمىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە قارىزدارمىز. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قايتا ورلەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنى اسا كورنەكتى ەكەندىگى تالاس تۋدىرمايدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاھاندىق اۋقىمداعى جالپىۇلتتىق ليدەر ەكەندىگى – قازاقستاننىڭ باياندى باعى. ءوزىڭىز قاراڭىزشى, حالقى ءوزىنىڭ قاتارىنان كۇشتى جەتەكشى شىعارا الماي-اق قويعان ەلدەردە نە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىز عوي, ول ەلدەر قاقتىعىستاردىڭ, رەۆوليۋتسيالاردىڭ, ءتىپتى, سوعىستاردىڭ سويقانىنا سۇرلىگىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە كادىمگىدەي قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلەدى.
– وتكەن جىلى ەكرانعا «ەلباسى جولى» ءفيلمى شىقتى. ەلباسىنىڭ ءومىر جولىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءسىز قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– ءبىر سوزبەن ايتار بولسام, ەلباسى جولى ەڭ الدىمەن ەڭسەرۋ جولى دەر ەدىم. بۇلاي دەگەندە مەن وتكەن زاماننىڭ كەڭبالاق ءجۇرىسى مەن قاساڭ قالىپتارىن ەڭسەرۋدى, بۇعان دەيىن ەشقاشان نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ كورمەگەن تۇرعىنداردىڭ جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كۇپىسىن ۇستىنەن تاستاي قويماعان بولىگىنىڭ سەنىمسىزدىكپەن قاراۋىن ەڭسەرۋدى ايتار ەدىم. الايدا, پرەزيدەنتتىڭ باتىلدىعى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا رەفورمالاردىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلىپ كەتتى دە, ولار بىرتە-بىرتە توقتاماۋعا اينالدى, ءسويتىپ, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزى بولدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان پرەزيدەنت ءوزىن قۋاتتى تۇلعا, بىرەگەي رەفورماتور رەتىندە تانىتا ءبىلدى. ول ەكونوميكانىڭ بارىنەن دە ماڭىزدى ەكەنىن ارتىق ءسوزسىز-اق, ساياساتشىلدىققا سالىنباي-اق مالىمدەدى. وعان شەتەلدەگىلەر نازار اۋداردى, دجوردج بۋش, مارگارەت تەتچەر, فرانسۋا ميتتەران تىڭعىلىقتى اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن وعان سول كەزەڭدەگى ساياسي كەڭىستىكتىڭ ەڭ كەلەشەگى كەمەل جەتەكشىسى رەتىندە وتە جوعارى باعا بەردى. مۇندا پرەزيدەنتتىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرى, ونىڭ جان-جاقتى تۇلعاسى دا ۇلكەن ءرول اتقاردى. مارگارەت تەتچەر ونى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا العاش كورگەندە «مەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەستىرگەن ەر ازاماتتاردىڭ ءىشىندەگى ەڭ ءبىر تارتىمدىسى» دەگەن بولاتىن. «تەمىر لەدي» سول كەزدىڭ ءوزىندە-اق قازاقستان كوشباسشىسىن لايىقتى باعالاپ, ونىڭ كوپ ۇزاماي الەمدىك ەليتاعا قوسىلاتىنىن بولجاعان ەدى.
– بۇل قاسيەتتەرگە, تەگىندە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاماشا يۋمورىن دا قوسۋعا بولاتىن شىعار. ءسىزدىڭ «ول تاريحتى جاسايدى» دەگەن كىتابىڭىزدان مىنا ءبىر ءۇزىندىنى كەلتىرەيىنشى. بىلاي دەپ جازعانسىز: «ن.نازارباەۆ پەن ناتو-نىڭ باس حاتشىسى, اعىلشىن دجوردج روبەرتسوننىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىمدى جەكە قارىم-قاتىناس ورناعان ەدى. ونىمەن «بەيبىتشىلىك جولىنداعى سەرىكتەستىك» اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى احۋال ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى تۇردە تەلەفونمەن سويلەسىپ تۇرۋ ورنىققان-دى. ءبىزدىڭ ەلگە ءبىر كەلگەنىندە روبەرتسون ءسوز اراسىندا ءوزىنىڭ وتباسىنداعى ەر كىسىلەردىڭ ءبارى, سونىڭ ىشىندە اكەسى, اعالارى مەن ىنىلەرى تۇگەل پوليتسەي بولعانىن, تەك ءوزى عانا ءومىردىڭ باسقا سوقپاعىنا ءتۇسكەنىن ايتتى. «اق قويلار وتارىنداعى قارا قويمىن مەن», دەدى ول ءوزى جايىندا. سول-اق ەكەن, پرەزيدەنت وزىنە ءتان مانەرمەن ج ۇلىپ العانداي ەتىپ: «وعان قاپالانباي-اق قويىڭىز, ونىڭ ەسەسىنە ءسىز الەمدىك جاندارم بولدىڭىز عوي», دەپ سالدى. كوپتەگەن بريتاندىقتار سياقتى روبەرتسون ادەمى ءازىلدى تۇسىنەدى, سودان دا, ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلدى. «الەمدىك جاندارمعا» تەڭەۋ ناتو باس حاتشىسىنىڭ جانىنا ابدەن جاققانى كورىنىپ تۇردى»...
– ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. ادامدى تارتىپ تۇراتىن قاسيەتى بار تۇلعا رەتىندە ول ءارتۇرلى كىسىلەرمەن ءتىل تابىسا الادى. وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى تىكەلەي تانيتىن (العاش رەت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن 1985 جىلى, بەيجىڭدەگى ەلشىلىكتىڭ قىزمەتكەرى كەزىمدە كورىپ, جانىندا بولعانمىن, ول كەزدە رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە كەڭەستىك دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا بولعان ەدى), جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پرەزيدەنتتىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن جاقىننان كورىپ جۇرگەن ادام رەتىندە مەن ەلباسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ەڭبەكقورلىعىنا تاڭدانۋدان تانار ەمەسپىن. پرەزيدەنت ادامدارمەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ-قۇرالاسادى, ونىڭ اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ادامىن ەستي دە, تىڭداي دا بىلەتىندىگى دانالىعىن كورسەتەدى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بىلگەن سايىن بىلە تۇسۋگە قۇشتارلىعىن دا ايرىقشا ايتقان ءجون. بۇل ويىما مىنانداي ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. 2010 جىلى پرەزيدەنت وڭتۇستىك كورەياعا ساپار جاسادى. قايتار كۇنى تاڭەرتەڭ جۋرناليستەرگە پرەزيدەنت لاينەرىنىڭ ۇشۋى ءبىراز ۋاقىتقا كەشىگەتىنى ايتىلدى. سويتسەك, سونىڭ الدىنداعى كەشتەگى اڭگىمە بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تەچجون قالاسىندا اكادەميالىق قالاشىق تابىستى جۇمىس ىستەيدى دەگەندى ەستىپتى دە, ەلگە قايتار الدىندا سول قالاشىقپەن تانىسىپ قايتۋعا بەكىپتى. الگى تەچجون سەۋلدەن 250 شاقىرىم جەردە ەكەن... نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساعاتىنا 300 شاقىرىم جىلدامدىقپەن زاۋلايتىن ەلەكتر پويىزىنا وتىرىپ, ءارى-بەرى جولعا 2 ساعات, اكادەميالىق قالاشىقپەن تانىسۋعا 1 ساعات جۇمساپ, باس-اياعى 3 ساعاتتا سەۋلگە قايتىپ كەلدى. بۇل جايىندا مەنىڭ «قاشاعان قۇرىقتاعان قازاقستان» دەگەن كىتابىمدا جازىلعان, ول كىتاپتىڭ ءسىزدىڭ العىسوزىڭىزبەن شىققانىن ماقتان ەتەمىن.
– ءيا, پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس ءىستەۋ قابىلەتى قايران قالدىرادى, ول كىسى ءار پروبلەمانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا بويلاماي قويمايدى. تاعى ءبىر قاسيەتى – كوپ وقيتىندىعى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ادەبيەتتى بىلاي قويعاندا, تاريح ماسەلەلەرىنەن جاقسى حاباردار, الەمدىك كلاسسيكانى, وتاندىق ادەبيەتتى تاماشا بىلەدى. شىنىمدى ايتسام, باسپاسوزدە پرەزيدەنتتىڭ ادەبيەتشىلەرگە جاڭا كىتاپتارىنا بايلانىستى حات جازعانى جايىندا اقپارات جاريالانعان سايىن اڭ-تاڭ بولامىن. بۇل ارادا ەلباسىنىڭ دارحان جۇرەكتىلىگى دە كورىنەدى, ويتكەنى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ جىلى ءسوزى قالام شەبەرلەرىنىڭ شابىتىن شالقىتاتىنىن دا ەسكەرەدى.
– رەسەيدە جانە باتىستاعى ەلدەردە كەزىندە كەڭەس مەملەكەتىن كۇيرەۋدەن ساقتاپ قالۋ, ونى دامۋ ارناسىنا ءتۇسىرۋ تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلەر ەدى دەگەن پىكىر كەڭىنەن ورنىققان. ول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وداعىنداعى ەڭ بەدەلدى جەتەكشى بولاتىن. ءسىز قالاي ويلايسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول تۇستا كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاۋازىمىنان نەگە باس تارتتى؟
– بۇل اڭگىمەنىڭ جاي-جاپسارى جاقسى بەلگىلى. كسرو پرەزيدەنتى وزىنە ورىنباسار ەتىپ حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن شاتقاياقتاي باستاعان سەنىمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قابىلەتتى ادامدى العىسى كەلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر جولى بۇل جايىندا: «گورباچەۆ مەنى پرەزيدەنتتىڭ ساندىك بەتپەردە ءۇشىن ۇستايتىن ورىنباسارى ەتكىسى كەلدى. مەن ونىسىنا كەلىسە قويمادىم. ءوزىمنىڭ جوسپارىم بويىنشا بارلىق رەسپۋبليكالارمەن تىعىز, قاۋىرت جۇمىس جۇرگىزۋىم كەرەك ەدى», دەپ اشىق ايتقانى بار. ودان كەيىن قازاقستان باسشىسىنا ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ لاۋازىمىن ۇسىنعىلارى كەلدى. الايدا, بۇل جوسپاردى ب ۇلىكشىلەر بۇزىپ جىبەردى. ساياسي ادەبيەتتە گورباچەۆ, ەلتسين مەن نازارباەۆ قاتىسىپ, كسرو-نىڭ جاڭاشا مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن تالقىلاعان قۇپيا اڭگىمەنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تىڭداپ قويعانى جايىندا كوپ جازىلعان, بۇل جاعداي بەلگىلى ءبىر دارەجەدە گكچپ-نى قۇرۋعا قوزعاۋ سالعان. ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز يىعىنا ناق قازاقستان ليدەرىنىڭ جۇگىن ارتقانى, ءسويتىپ, ونى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى وزەكتى ەلگە, ماڭىزدى حالىقارالىق ويىنشىعا اينالدىرعانى ءۇشىن تاعدىرعا تاۋبە دەۋىمىز كەرەك. ءۇش رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارى وڭاشا جينالىپ الىپ, ەلدى بولشەكتەۋ جوسپارىن تالقىلاعالى جاتقان بەلوۆەجەگە بارۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋىندا دا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ مىقتى مىنەزدىلىگى مەن ساياسي كورەگەندىگى تانىلىپ تۇر.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءجۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– بۇكىل الەمدە ۇدەمەلى دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى دەپ اتالاتىن فەنومەننىڭ نەگىزگى قۇرامداس بەلگىلەرى – پرەزيدەنتتىڭ كۇشتى ساياسي ەرىك-جىگەرى, ونىڭ قاي ماسەلەنى دە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاستىرا ءبىلۋى جانە ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا نىق سەنىمى.
ەكونوميكالىق كۇيزەلىستىڭ, الەمدىك قارجى داعدارىستارىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىلدارىندا, تالايلار ەلىمىز جاردىڭ جاعاسىنا جاقىن قالعانداي كورگەن كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىن ناعىز ليدەر رەتىندە تانىتا الدى. 1998 جىلى ازياداعى قارجى داعدارىسى بۋىپ تۇرعان كەزدە ونىڭ: «قازاقستان ەشقاشان دا قۇلامايدى, جۇمىس ىستەۋ كەرەك, سوندا تابىسقا مىندەتتى تۇردە جەتەمىز», دەگەن بولاشاقتى بەرىك بولجاعان ءسوزى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە.
ءوزىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋعا كىرىسكەندە قازاقستاننىڭ جاعدايى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ كوبىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ناشار ەدى, سويتسە دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىلگەرى باسقان, ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى ەل ءدال ءبىزدىڭ ەل بولىپ شىقتى. تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرى رەۆوليۋتسيالاردىڭ, سوعىستاردىڭ, توقىراۋدىڭ, كەرى كەتۋدىڭ بەيبەرەكەتتىك باتپاعىنا باتتى.
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ رەفورمالارى شەتەلدەردە ويلاستىرىلعان ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ نەگىزىندە ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەدەن اشىق ەكونوميكاعا جىلدام ءوتۋ جاعدايىندا تابىستى مەملەكەت قۇرۋدىڭ وزىندىك ءبىر وقۋ قۇرالى سياقتى زەرتتەلەدى. الەمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن اسا كورنەكتى رەفورماتور دەپ اتايدى. كەڭەستەن كەيىنگى ەلدەردىڭ بىردە ءبىر باسشىسى مۇنداي باعاعا يە بولعان ەمەس.
– ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىن – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن تالاي جىلدار بويى باسقارعان ادام رەتىندە سىزگە پرەزيدەنتتىڭ ديپلوماتيالىق قىرى تۋرالى سۇراق قويماي تۇرا المايمىن. ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ شەكتەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتۋگە قول جەتكىزۋدەگى ەلباسىمىزدىڭ ەڭبەگى جونىندە سۇراعىم كەلەدى.
– ۇزىندىعى 13 مىڭ شاقىرىمنان ارتىق مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ – ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاۋ قاسيەتىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. شەكارانىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەلۋى جانە قىتايمەن, رەسەيمەن, ءوزبەكستانمەن جانە باسقا دا كورشىلەس ەلدەرمەن شارتتارعا قول قويىلۋى الەمدەگى قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە كەلگەندە جەر كولەمى بويىنشا ءدۇنيە جۇزىندەگى توعىزىنشى ورىندا تۇرعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزعا يە.
قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك شەكاراسى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىلگەنگە دەيىن ناقپا-ناق زاڭدى ءتۇردە بەكىتىلمەگەنى بەلگىلى. نەگىزىندە, زاڭدى بەكىتىلگەن شەكارا – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ باستى ەكى قاعيداتىنىڭ – شەكارالاردىڭ بۇلجىماستىعى مەن مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قاعيداتتارىن ساقتاۋدىڭ كەپىلدىگى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن-اق پرەزيدەنت ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ الدىنا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى مىندەتتى – شەكتەس مەملەكەتتەردىڭ بارىمەن شەكارالىق شەپتەردى انىقتاپ, قۇجاتتاۋ مىندەتىن قويدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ءمىندەتتى قويىپ قانا قويعان جوق, بۇل جۇمىستى ءوزى باسقاردى, ءاربىر دەتالعا ءمان بەرىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر كەزىندە تاباندىلىق تانىتتى, ءار ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى سەنىمدى تۇردە نەگىزدەپ وتىردى. شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ءىسىنىڭ اياقتالۋىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزىنا ءسوز جەتپەيدى. ەكونوميكالىق دەڭگەيى مەن دامۋ سەرپىنى بويىنشا ارقيلى ەلدەرمەن اۋماقتىق ماسەلە داۋ-دامايسىز شەشىلدى, شەكارالىق شەپتەرىمىزدىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا قاۋىپسىزدىگىنىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرى قامتاماسىز ەتىلدى.
سىرتقى ساياسات – تولىقتاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇزىرەتىندەگى ءىس. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سالاعا جاساعان قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا-اق قازاقستاننىڭ داۋىسى بارلىق كوپجاقتى فورۋمداردا ەستىلە باستادى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا ديپلوماتيا ءىس جۇزىندە بولماعان دا ەدى. رەسپۋبليكالىق ءسىم تەك كونسۋلدىق جانە حاتتامالىق شارۋالاردى عانا اتقاراتىن. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى قىرلارىن تالداپ-جاساۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىندە باياندالعان قاعيداتتار مەن ءمىندەتتەرگە ارقا سۇيەدى, ول ستراتەگيادا پرەزيدەنت ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باعىتتارىن دا ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن.
– اسقار تاۋ الىستاعان سايىن اسقاقتايدى دەيدى عوي. تاياۋداعى ۋاقىتقا دەيىن ءسىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ باس حاتشىسى بولدىڭىز. وسىناۋ اسا بەدەلدى ۇيىمنىڭ بيىگىنەن قاراعاندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ تۇلعاسى قالاي كورىنەدى ەكەن؟
– بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى رەتىندە ايتارىم – ءبىزدىڭ باسشىمىز الەمدىك قوعامداستىقتا شىنايى قۇرمەت پەن بەدەلگە يە, ونى جاھاندىق اۋقىمداعى ساياساتكەر دەپ سانايدى. بۇل حاتتامانىڭ قاتىپ قالعان قاساڭ ءسوزى ەمەس.
1991 جىلدىڭ وزىندە پرەزيدەنت سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ءجونىندەگى اتاقتى جارلىعىنا قول قويدى, ودان كەيىن قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءجونىندەگى شارتقا, يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋگە جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا قوسىلدى, پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرىلدى. جىل سايىن 29 تامىزدا, پوليگوندى جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويىلعان كۇنى بۇۇ يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن اتاپ وتەدى.
ۆاشينگتون, سەۋل, گااگا سامميتتەرىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتى جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ ليدەرى دەپ اتادى. مۇنداي قۇرمەت بۇگىنگى زاماننىڭ بىردە ءبىر ساياساتكەرىنە كورسەتىلگەن ەمەس.
1992 جىلى ەلباسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ال تاياۋدا شانحايدا اوسشك-ءنىڭ 4-ءشى ءسامميتى تابىستى وتكىزىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ-دا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جاقىنداسۋى جونىندە قارار قابىلداندى.
ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى الەمدىك ەكونوميكانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشى رەتىندە دە باعالايدى, ونىمەن مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارى كەڭەسىپ, اقىلداسىپ وتىرادى.
تمد-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى رەتىندە پرەزيدەنت ينتەگراتسيانىڭ كامىل سەنىمدى جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەملەكەتى باسشىسىنىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇش-جىگەرى جۇمسالماعاندا تمد-دا 90-شى جىلداردىڭ باسىندا بالقان تۇبەگىندەگى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن ەكەندىگى بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبارى مويىندايتىن جاي. ەلباسىمىزدىڭ قىرعىزستانداعى داعدارىستى رەتكە كەلتىرۋ جونىندەگى ارااعايىندىق كۇش-جىگەرى بۇۇ مەن ەقىۇ-دا جوعارى باعالاندى. قازاقستاننىڭ داۋىسى ۋكراينا داعدارىسى كەزىندە دە سالماقتى ەستىلدى, سوندىقتان دا گااگا سامميتى بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەڭ سۇرانىسقا يە ساياساتكەر بولىپ شىقتى.
مەن مىناعان سەنىمدىمىن: قازىرگى الەمدە تاجىريبەسى, ماسەلەنى كەڭىنەن قامتۋى, ەرىك-جىگەرى, دانالىعى جونىنەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە تەڭەسەتىن ساياساتكەر جوق.
حالىقارالىق ارەنادان تەتچەر, ميتتەران, كول, لي كۋان يۋ كەتكەلى بەرى كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارى ساياسي تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا تانىمالدىققا يە بولدى, ءتىپتى, «پيار-پرەزيدەنت» دەگەن تەرمين دە شىقتى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ ەسىمىن اقپاراتتىق ءداۋىر ورناعانعا دەيىن-اق ورنىقتىرعان. سىندارلى ءارى جاۋاپتى مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە ارەكەت ەتكەندىكتەن دە ول وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا-اق كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ەڭ ەلەۋلى جانە بەدەلدى ساياساتكەر بولىپ العان ەدى.
– ارينە, ەلباسى قىزمەتى تاقىرىبىن ءبىر اڭگىمەدە تولىق قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان سىزگە اڭگىمەڭىزگە راحمەت ايتىپ, سۇحباتتى تۇيىندەۋدى سۇراۋعا ءماجبۇرمىن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءبىز ءۇشىن قانداي قاسيەتتەرىمەن قىمبات؟
– پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ەڭبەگى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ, بۇگىنگى زاماننىڭ باسقا دا قۇندىلىقتارىنىڭ باعىتىنا بۇرىپ بەرە العاندىعىندا. ەڭ ءبىر قيىن جىلداردا «بولاشاق» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, ول 10 مىڭ جاس قازاقستاندىقتىڭ شەتەلدەردەگى ەڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ەلدىڭ باسقارۋشى اكتيۆىنىڭ بەلسەندى بولىگىنە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بارلىق وبلىستاردا زياتكەرلىك مەكتەپتەر اشىلعان, الەمدىك دەڭگەيدەگى جوعارى وقۋ ورنى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. قازاقستاندىق مادەنيەت, مەديتسينا, جوعارى جەتىستىكتەر سپورتى جاڭا سەرپىن الدى.
كۇنى كەشە عانا, تاۋەلسىزدىكتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعانىمىزدا پرەزيدەنت ەرەۋىلگە شىققان جۇمىسشىلاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋمەن جۇرەتىن, ال بۇگىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە كىرىسىپ جاتىرمىز, ول باعدارلاما جان-جاقتى ەسەپتەلگەن, قارجى رەسۋرستارىمەن قۋاتتالعان جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتار تاراپىنان قولداۋ تاپقان. كەيىنگى جىلدارعا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق وندىرۋشىلەرى مۇقتاجدىقتان كوز اشپايتىن, ال بۇگىندە ولار مەملەكەتتەن قىرۋار كومەك الادى. ءبىر كەزدە قازاقستان شەتەلدەن نەسيە سۇراپ جۇرەتىن, ال بۇگىندە ءوزى كەدەي ەلدەرگە كومەك كورسەتەدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىلدارىندا ءبىز ءبىر كەزدە قازاقستان ەلگە 70 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتادى, ونىڭ ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەرى 105 ميلليارد دوللارعا جەتەدى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا مەملەكەت قوسىمشا 1 تريلليون تەڭگە نەمەسە 5,5 ميلليارد دوللار بولەدى دەپ ويلاي الار ما ەدىك؟ قازاقستان تابىسىنىڭ مۇنداي مىسالدارى كوپ-اق. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ داۋسىز ەڭبەگى.
بىراق, بۇل ايتقانىمىز «ۇلتتىڭ ۇلى ۇمتىلىسىنىڭ» باستاۋى عانا. الىستاعى 2050 جىلعا كوز تىگە وتىرىپ, ەلباسى قازاقستاننىڭ ەڭ وزىق دامىعان ەلدەردىڭ العاشقى توبىنا كىرۋى جونىندەگى ستراتەگيالىق مىندەتتى العا قويدى, وسى ماقسات ءۇشىن ەكونوميكا مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتى ودان ءارى رەفورمالاۋدى, ەلدى الەمدىك جاڭا شىندىق-بولمىستارعا بەيىمدەۋدى مىندەتتەدى, ولاردى جەدەلدەتىلگەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وزگەرىسكە ءتۇسۋى ايقىندايتىن بولادى.
پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بۇكىل قىزمەتى ەلدى وڭىرلىك دەرجاۆالار قاتارىنا قوستى جانە ەڭ وزىق دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ ىشىنە كىرۋ مىندەتىن العا قويۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ال بۇل – ادام ايتقىسىز قيىن مىندەت. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ابدەن ءادىل تۇردە ەسكەرتىپ وتىر: ەشقانداي جاعدايدا دا بوساڭسۋعا بولمايدى, تابىستان باسىمىز اينالماۋى كەرەك, شەشىلمەگەن ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋعا ءتيىسپىز, ءبىزدى الدا جاڭا قيىندىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەر توسىپ تۇر, ولاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن بارلىق قازاقستاندىقتار, ەڭ الدىمەن ۇكىمەت, پارلامەنت, اكىمدەر كوپ جۇمىس ىستەۋى قاجەت.
ءوزىنىڭ جولداۋىندا پرەزيدەنت ۋاقىتتىڭ ەلەۋلى سىن-قاتەرلەرى جايىندا ايتتى, الدان شىعاتىن قاۋىپتەر جونىندە ەسكەرتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن بۇگىنگى كەزگە دەيىن ەلباسىمىزدىڭ ۇستاناتىن قاعيداتى: حالىققا تەك قانا شىندىقتى ايتۋ, ۋادە بەرگەننىڭ ءبارىن ورىنداۋ.
سوندىقتان دا حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەلباسى دەپ اتايدى. بۇل سوزدە ونىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن اتقارعان بارشا ىسىنە حالىقتىڭ شىنايى العىس سەزىمى جاتىر.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەلباسىلىعى – اسا كۇردەلى گەوساياسي جاعدايداعى, الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ اياسىنداعى تابىسقا جەتۋدىڭ شەجىرەسى, بۇل قازاقستان بارىسىنىڭ كەشەگى زاماننان جاڭا تاريحي داۋىرگە ءبىر-اق ىرعىپ سەكىرۋى.
حالىق ءوز بولاشاعىن ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن, ونىڭ ەلگە ەرەن باسشىلىعىمەن بايلانىستىرادى. ەلباسى ءوزىنىڭ كۇردەلى جولىن جاعداياتتاردىڭ ارقاسىندا ەمەس, قايتا سولارمەن قاسارىسا قارسىلاسا ءجۇرىپ ءوتتى. ءاربىر ليدەر سياقتى, وعان دا جاپادان جالعىز قالۋعا دا تۋرا كەلدى. بىراق ول بارىمەن ەرەگەسە تۇرىپ, العا ۇمتىلدى, تاريحي شەشىمدەر قابىلداپ, ولاردىڭ ورىندالۋىنا قول جەتكىزدى. ول حالقىن ءوز سوڭىنان ەرتە ءبىلدى جانە وسىناۋ قاقتىعىسقا تولى, بولجاۋسىز الەمدە حالقىنا جول سىلتەۋمەن كەلەدى.
پرەزيدەنت ماڭگىلىك ەلدىڭ حالىق تىلەپ جۇرگەن, كوكەيكەستى تۇجىرىمداماسىن جاريا ەتتى.
بىراق ماڭگىلىك ەل تۇجىرىمداماسىن ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەسىمىنسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا باسقا ەلباسى بولماق ەمەس.
ءبىز, ەلباسىنىڭ زامانداستارى جانە تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋدىڭ كۋاگەرلەرى, مەملەكەتىمىزدىڭ, الەمدىك قوعامداستىق تابىستى ەل جانە ماڭىزدى حالىقارالىق ويىنشى رەتىندە مويىنداعان مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ناق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەنىن بىلۋگە جانە ءدايىم ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى وركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىرۋ جانە وعان وسىناۋ الماعايىپ دۇنيەدە لايىقتى ورىن الىپ بەرۋ جولىندا قاندايلىق قاجىر-قايرات تانىتاتىنىن ءبىر ادامداي بىلەتىندىكتەن دە مەن ەلباسىمىزدىڭ ەسىمى ۇلتتىق تاريحقا دا, الەمدىك جىلناماعا دا ءمۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتە العان ۇلى پرەزيدەنت رەتىندە ەنەتىنىنە سەنەمىن.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
سۇحباتتاسقان
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
«بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى رەتىندە ايتارىم...» – پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۇحبات كەزىندە ءبىزدىڭ كەزەكتى سۇراعىمىزعا جاۋابىن وسىلاي باستادى. سول ءبىر اۋىز سوزىندە توقاەۆتىڭ بويىنداعى بۇكىل قاسيەت تۇنىپ تۇرعانداي كورىنەدى. كۇنى كەشەگە دەيىن الەمدىك ساياسات يەرارحياسىندا ەڭ جوعارى لاۋازىمداردىڭ بىرىندە بولعان – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ادامنىڭ وسىلاي سويلەۋى ءۇشىن ونىڭ شىنايى سىپايىلىعى قاجەت ەكەنى انىق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىندە ءجۇرىپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تالاي مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن كەزدەسكەنىنە, كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنىنە كۋا بولعان, ال بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ساياساتقا پلانەتالىق اۋقىمدا قاراۋعا, ەلباسىمىزدى الەمنىڭ بەلدى ەلدەرىنىڭ باسشىلارىمەن سالىستىرا قاراۋعا مۇمكىندىك العان.
ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتان گازەتىمىزگە سۇحبات بەرۋىن سۇراعان ەدىك.
– قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى! بيىل استانا كۇنى وزىندىك ءبىر مەرەيتويمەن تۇستاس كەلىپ وتىر – وسىدان ءدال جيىرما جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى تاريحي شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. مەنىڭ العاشقى سۇراعىم مىنانداي: سەرگەلدەڭى مول سول ءبىر كەزەڭدە ەلباسىن وسىندايلىق وجەت شارۋانى قولعا الۋعا يتەرمەلەگەن قانداي كۇش دەپ ويلايسىز؟
– ءسىزدىڭ پۋشكينيستيكامەن جۇيەلى تۇردە اينالىساتىنىڭىزدى, وسى تاقىرىپتا بىرنەشە كىتاپ شىعارعانىڭىزدى بىلەتىن ادام رەتىندە سۇراعىڭىزعا ۇلى اقىننىڭ «سامودەرجاۆنويۋ رۋكوي ون سمەلو سەيال پروسۆەششەنە, نە پرەزيرال سترانى رودنوي: ون زنال ەە پرەدنازناچەنە!» دەگەن جولدارىمەن جاۋاپ بەرگىم كەلەدى. پۋشكين ۇلى پەتر تۋرالى وسىلاي جازعان ەدى عوي. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ نە ىستەگەنىن ءدال وسىلايشا ايقىنداي الامىز. ول ءوز ەلىنىڭ ماقسات-مۇراتىن جاقسى بىلەدى.
ناعىز ستراتەگتىڭ قاتارداعى ساياساتكەردەن ايىرماشىلىعى – كوزقاراسىنىڭ كەڭدىگىندە.
ءيا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ استانانى اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندەگى جوسپارىن سوناۋ 1994 جىلدىڭ وزىندە جاريا ەتكەن ەدى. 6 شىلدەدە پرەزيدەنت جاڭا مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىن سالۋ, ونى ەلدىڭ قاق تورىنە ورناتۋ جونىندەگى كوكىرەگىندە ايالاعان ارمانىمەن بولىسكەن بولاتىن. قوعام بۇل شەشىمدى ەستىگەندە اسىپ-ساسىپ قالدى, بۇعان كۇدىك-كۇمانمەن قارادى, ءتىپتى قارسىلىق تا ءبىلدىردى. پارلامەنتتەگى شەشىم جاقتاعان داۋىستاردىڭ كوپشىلىگىمەن قابىلدانا تۇرسا دا, جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي, سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ سەرىكتەستەرى دە بار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇسىنعان يدەيانىڭ شىن ۇلىلىعىن تۇسىنە قويعان جوق. الايدا, كوپ ۋاقىت وتپەي-اق پرەزيدەنتتىڭ باسقالاردان الىسقا قارايتىن, باسقالاردان كوبىرەك كورەتىن مەملەكەتتىك قايراتكەر ەكەندىگى تانىلدى.
ول باقۋاتتى ءومىر سۇرەتىن ەلدى, ءوز ازاماتتارىنا ەڭ جاقسى ءمۇمكىندىكتەر جاسايتىن مەملەكەتتى, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق قۇرمەتپەن قارايتىن, سەنىم كورسەتەتىن تۋعان قازاقستانىن ارمانداعان ەدى. ونداي ەلگە ءبىز قازىردىڭ وزىندە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ءبىز قازىر ەلباسىنا شىن مانىندە ۇلتتىق يدەياعا اينالعان وسىناۋ اۋقىمدى گەوساياسي جوبانى جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن العىس ايتامىز.
مەملەكەتىمىزدىڭ جۇرەگى ناق استانادا سوعىپ تۇر, قازاقستانعا جانە بۇكىل الەمگە قاتىستى تاعدىرلىق شەشىمدەر ناق استانادا قابىلدانادى.
ءبىزدىڭ ەلوردامىز نەبارى 15 جىلدىڭ ىشىندە الەمگە تانىمال حالىقارالىق ورتالىق مارتەبەسىنە يە بولدى.
استانادا حالىقارالىق بيىك دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. تاۋەلسىزدىك سارايىنىڭ بىرەگەي عيماراتىندا ەقىۇ-نىڭ تاريحي ءسامميتى ءوتتى, سول جەردە جاقىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى شارتقا قول قويىلدى, استانادا تمد-نىڭ, شىۇ-نىڭ, ەۋرازەق-تىڭ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى, ءدىني سامميتتەر, ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك فورۋمدارى, بۇۇ اياسىنداعى كونفەرەنتسيا, داعدارىسقا قارسى جيىندار بولدى, ەندى ءۇش جىلدان كەيىن «ەكسپو-2017» كورمەسى ۇيىمداستىرىلادى. عاجايىپ «استانا-وپەرا» تەاترىندا الەم مادەنيەتىنىڭ جۇلدىزدارى ونەر كورسەتەدى.
استانادا الەمدە جوق اسەم عيماراتتار سالىنىپ جاتىر. مۇنىڭ بارىنە بۇگىنگى قازاقستاننىڭ قارجىلىق قۋاتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتۋدە. قازىرگىدەي داعدارىس جاعدايىندا بىردە-ءبىر مەملەكەت مۇنداي الىپ قۇرىلىستى قولعا الا الماي وتىر.
استانانى الەمدىك قوعامداستىق سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان قازاق مەملەكەتىنىڭ ەلورداسى دەپ تانيدى. قالا ۇلتتىق يدەيانىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسىنە اينالدى.
– 27 ماۋسىمدا, بايلانىس جانە اقپارات قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا مەن «شالقار» راديوسىنان تىكەلەي ەفيردە ءسويلەگەن ەدىم. حابار كەزىندە ءبىر تىڭداۋشى پرەزيدەنت تۋرالى ماقالالار مەن كورسەتىلىمدەر كوپتەۋ ەمەس پە دەگەن كۇمانىن ءبىلدىردى. ءسىز بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى قازىر ماقالالار مەن كىتاپتار جازىلۋدا, وعان جىرلار ارنالۋدا, ول تۋرالى فيلمدەر تۇسىرىلۋدە. وسىعان وراي مۇنىڭ ءبارى ناسيحاتتىق ناۋقان ەمەس پە دەگەن سۇراق تۋىنداۋى دا مۇمكىن.
مەنىڭ ويىمشا, ءبىز فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دوس كوزىمەن قاراي قويمايتىنداردىڭ تاراپىنان اۋىق-اۋىق تاراتىلىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىنان حابارسىز, اڭعىرت ادامدار ءىلىپ الىپ كەتىپ جاتاتىن كۇدىك-كۇماندارعا وراي ورنىقتى, ويلى جاۋاپ قايتارۋىمىز كەرەك.
بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا, قازاقستان تابىستى رەفورمالاردىڭ, تۇرلاۋلى دامۋدىڭ جولىنا تۇسكەن ەل رەتىندە بۇكىل الەمگە تانىمال بولىپ تۇرعان كەزدە كەيبىر كىسىلەرگە, اسىرەسە, جاس بۋىن وكىلدەرىنە قول جەتكەن تابىستار وزىنەن ءوزى كەلىپ جاتقانداي, ءبارى وسىلاي بولۋعا تيىستەي كورىنۋى مۇمكىن.
الايدا, مىنا ءبىز, مەملەكەتتى قۇرۋدىڭ قاتىسۋشىلارى مەن كۋاگەرلەرى, ولاي ەمەس ەكەندىگىن بىلەمىز عوي.
بەلدى ساياساتكەرلەر, اراسىندا گورباچەۆ تا بار, بەلگىلى ساراپشىلار, مىسالى, بجەزينسكي سياقتىلار كەزىندە قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن كۇڭگىرت ەتىپ كورسەتكەن بولاتىن. كۇردەلى ىشكى ساياسي, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق جاعدايلارى, شەكاراسىنىڭ زاڭدى تۇرعىدان بەكىتىلمەگەنى بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكاعا شىنايى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋگە, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋعا ءمۇمكىندىك بەرمەيدى-ءمىس دەسىپ جاتتى.
بىراق ولار 90-شى جىلداردىڭ باسىندا مەملەكەت قۇرۋشىنىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىنە تۇسكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزەكتى ءرولىن ەسكەرمەگەن ەدى.
جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ ءبۇكىل جاۋاپكەرشىلىگىن ەلباسى ءوز موينىنا جۇكتەدى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى تارتىستى كەرنەۋگە تولى سول ءبىر كۇندەردە, ەكونوميكا تولىقتاي كۇيرەپ, كاسىپورىندار توقتاپ, ەرەۋىلدەر بىرىنە ءبىرى جالعاسىپ جاتقان كەزدە, دۇكەندەردىڭ سورەلەرى تىپ-تيپىل بولىپ, ينفلياتسيا 3 مىڭ پايىزدىق دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن شاقتا حالىقتىڭ اراسىندا تورىعۋشىلىق, دۇربەلەڭگە تۇسۋشىلىك كۇشەيدى, تالايلارعا مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى دەگەن انشەيىن ادەمى ءسوز كۇيىندە قالاتىنداي كورىندى.
سول سىن ساعاتتا رەفورمالار بويىنشا قيىن شەشىمدەر قابىلداعاندا پرەزيدەنتتىڭ نەندەي كۇيدى كەشكەنىن ونى ءوزى عانا بىلەدى.
– ءسىزدىڭ نازارباەۆ فەنومەنىن پايىمداۋىڭىز ماعان وتە ۇنايدى, ءبىر ماقالامدا ول سوزىڭىزگە ءسىلتەمە دە جاساعانمىن. 2005 جىلعى 15 شىلدەدە «كازاحستانسكايا پراۆدادا» «العان باعىتقا ادالدىق» دەگەن ماقالا جاريالادىڭىز, سوندا: «نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فەنومەنى دۇنيەنىڭ ەكى قيىرىنىڭ – ەۋروپا مەن ازيانىڭ, الەمنىڭ ەكى وركەنيەتىنىڭ – شىعىس پەن باتىس وركەنيەتتەرىنىڭ, ەكى ساياسي جۇيەنىڭ – توتاليتاريزم مەن دەموكراتيانىڭ ءتۇيىسكەن, توعىسقان تۇسىندا پايدا بولعان», دەپ جازعانسىز. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ارتىقشىلىقتارىن ءسىز قالاي جىكتەپ ايتار ەدىڭىز؟
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ساياساتىندا ەۋروپالىق رەفورماشىلدىقتى, پراگماتيزم مەن دەموكراتيالىق راسىمدەرگە بەيىمدىكتى دە, سونداي-اق قوعام ءومىرىنىڭ نەگىزدەرىنە ارقاۋ سۇيەيتىن ازيالىق ءداستۇرشىلدىكتى دە قاتار ۇيلەستىرە بىلگەن دەگەن ءسوزىمدى تاعى دا ايتا الامىن. وسىلايشا, نازارباەۆ ءىس جۇزىندە الەمدىك ساياساتكەردىڭ جاڭا ۇلگىسىنىڭ جيىنتىق بەينەسىنە اينالدى, ول ءوز قىزمەتى ارقىلى ەلدەر مەن حالىقتاردى, مادەنيەتتەر مەن مەنتاليتەتتەردى جاقىنداستىرىپ كەلەدى. قازىرگىدەي كۇردەلى كەزدە, ەڭ بەدەلدى دەگەن فيلوسوفتاردىڭ, ويشىلداردىڭ ءوزى وركەنيەتتەر قاقتىعىسى جونىندە وي توپشىلاۋلارىن ورتاعا سالىپ جاتقان شاقتا تەك قازاقستان پرەزيدەنتى عانا ءارتۇرلى ءدىن وكىلدەرىن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا وتىرعىزىپ, بۇعان دەيىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءتورت سەزىن وتكىزە الدى. مۇنداي شارۋا تەك الەمدىك تاريحتىڭ ءىرى تۇلعالارىنىڭ عانا قولىنان كەلەدى, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز مىنە وسىنداي تۇلعا. وسى جىلداردىڭ بارىندە ەل تۇتقاسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇستاماعاندا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءدال مۇنداي تابىستى بولا الماس ەدى دەگەندى كامىل سەنىممەن ايتامىن. بارلىق ىستە دە, ساياساتتا دا, ەكونوميكادا دا ول بارشا وزگەرىستەردىڭ قۋات بەرۋشىسى دە, كەپىلدىك ەتۋشىسى دە بولىپ كەلدى, سولاي بولىپ تا وتىر. تاعى دا ايتامىن: قايتا تۋعانداي تۇلەپ, مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك قوعامداستىعىنان ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان ءتولتۋما ۇلت رەتىندە ءبىز, قازاقستاندىقتار, بارشا جەتىستىكتەرىمىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە قارىزدارمىز. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قايتا ورلەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنى اسا كورنەكتى ەكەندىگى تالاس تۋدىرمايدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاھاندىق اۋقىمداعى جالپىۇلتتىق ليدەر ەكەندىگى – قازاقستاننىڭ باياندى باعى. ءوزىڭىز قاراڭىزشى, حالقى ءوزىنىڭ قاتارىنان كۇشتى جەتەكشى شىعارا الماي-اق قويعان ەلدەردە نە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىز عوي, ول ەلدەر قاقتىعىستاردىڭ, رەۆوليۋتسيالاردىڭ, ءتىپتى, سوعىستاردىڭ سويقانىنا سۇرلىگىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە كادىمگىدەي قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلەدى.
– وتكەن جىلى ەكرانعا «ەلباسى جولى» ءفيلمى شىقتى. ەلباسىنىڭ ءومىر جولىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءسىز قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– ءبىر سوزبەن ايتار بولسام, ەلباسى جولى ەڭ الدىمەن ەڭسەرۋ جولى دەر ەدىم. بۇلاي دەگەندە مەن وتكەن زاماننىڭ كەڭبالاق ءجۇرىسى مەن قاساڭ قالىپتارىن ەڭسەرۋدى, بۇعان دەيىن ەشقاشان نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ كورمەگەن تۇرعىنداردىڭ جانە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كۇپىسىن ۇستىنەن تاستاي قويماعان بولىگىنىڭ سەنىمسىزدىكپەن قاراۋىن ەڭسەرۋدى ايتار ەدىم. الايدا, پرەزيدەنتتىڭ باتىلدىعى مەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا رەفورمالاردىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلىپ كەتتى دە, ولار بىرتە-بىرتە توقتاماۋعا اينالدى, ءسويتىپ, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزى بولدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان پرەزيدەنت ءوزىن قۋاتتى تۇلعا, بىرەگەي رەفورماتور رەتىندە تانىتا ءبىلدى. ول ەكونوميكانىڭ بارىنەن دە ماڭىزدى ەكەنىن ارتىق ءسوزسىز-اق, ساياساتشىلدىققا سالىنباي-اق مالىمدەدى. وعان شەتەلدەگىلەر نازار اۋداردى, دجوردج بۋش, مارگارەت تەتچەر, فرانسۋا ميتتەران تىڭعىلىقتى اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن وعان سول كەزەڭدەگى ساياسي كەڭىستىكتىڭ ەڭ كەلەشەگى كەمەل جەتەكشىسى رەتىندە وتە جوعارى باعا بەردى. مۇندا پرەزيدەنتتىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرى, ونىڭ جان-جاقتى تۇلعاسى دا ۇلكەن ءرول اتقاردى. مارگارەت تەتچەر ونى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا العاش كورگەندە «مەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەستىرگەن ەر ازاماتتاردىڭ ءىشىندەگى ەڭ ءبىر تارتىمدىسى» دەگەن بولاتىن. «تەمىر لەدي» سول كەزدىڭ ءوزىندە-اق قازاقستان كوشباسشىسىن لايىقتى باعالاپ, ونىڭ كوپ ۇزاماي الەمدىك ەليتاعا قوسىلاتىنىن بولجاعان ەدى.
– بۇل قاسيەتتەرگە, تەگىندە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاماشا يۋمورىن دا قوسۋعا بولاتىن شىعار. ءسىزدىڭ «ول تاريحتى جاسايدى» دەگەن كىتابىڭىزدان مىنا ءبىر ءۇزىندىنى كەلتىرەيىنشى. بىلاي دەپ جازعانسىز: «ن.نازارباەۆ پەن ناتو-نىڭ باس حاتشىسى, اعىلشىن دجوردج روبەرتسوننىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىمدى جەكە قارىم-قاتىناس ورناعان ەدى. ونىمەن «بەيبىتشىلىك جولىنداعى سەرىكتەستىك» اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى احۋال ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى تۇردە تەلەفونمەن سويلەسىپ تۇرۋ ورنىققان-دى. ءبىزدىڭ ەلگە ءبىر كەلگەنىندە روبەرتسون ءسوز اراسىندا ءوزىنىڭ وتباسىنداعى ەر كىسىلەردىڭ ءبارى, سونىڭ ىشىندە اكەسى, اعالارى مەن ىنىلەرى تۇگەل پوليتسەي بولعانىن, تەك ءوزى عانا ءومىردىڭ باسقا سوقپاعىنا ءتۇسكەنىن ايتتى. «اق قويلار وتارىنداعى قارا قويمىن مەن», دەدى ول ءوزى جايىندا. سول-اق ەكەن, پرەزيدەنت وزىنە ءتان مانەرمەن ج ۇلىپ العانداي ەتىپ: «وعان قاپالانباي-اق قويىڭىز, ونىڭ ەسەسىنە ءسىز الەمدىك جاندارم بولدىڭىز عوي», دەپ سالدى. كوپتەگەن بريتاندىقتار سياقتى روبەرتسون ادەمى ءازىلدى تۇسىنەدى, سودان دا, ىشەك-سىلەسى قاتا كۇلدى. «الەمدىك جاندارمعا» تەڭەۋ ناتو باس حاتشىسىنىڭ جانىنا ابدەن جاققانى كورىنىپ تۇردى»...
– ونداي مىسالدار جەتكىلىكتى. ادامدى تارتىپ تۇراتىن قاسيەتى بار تۇلعا رەتىندە ول ءارتۇرلى كىسىلەرمەن ءتىل تابىسا الادى. وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى تىكەلەي تانيتىن (العاش رەت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن 1985 جىلى, بەيجىڭدەگى ەلشىلىكتىڭ قىزمەتكەرى كەزىمدە كورىپ, جانىندا بولعانمىن, ول كەزدە رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە كەڭەستىك دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا بولعان ەدى), جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پرەزيدەنتتىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن جاقىننان كورىپ جۇرگەن ادام رەتىندە مەن ەلباسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ەڭبەكقورلىعىنا تاڭدانۋدان تانار ەمەسپىن. پرەزيدەنت ادامدارمەن ەمەن-جارقىن ارالاسىپ-قۇرالاسادى, ونىڭ اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ادامىن ەستي دە, تىڭداي دا بىلەتىندىگى دانالىعىن كورسەتەدى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بىلگەن سايىن بىلە تۇسۋگە قۇشتارلىعىن دا ايرىقشا ايتقان ءجون. بۇل ويىما مىنانداي ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. 2010 جىلى پرەزيدەنت وڭتۇستىك كورەياعا ساپار جاسادى. قايتار كۇنى تاڭەرتەڭ جۋرناليستەرگە پرەزيدەنت لاينەرىنىڭ ۇشۋى ءبىراز ۋاقىتقا كەشىگەتىنى ايتىلدى. سويتسەك, سونىڭ الدىنداعى كەشتەگى اڭگىمە بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تەچجون قالاسىندا اكادەميالىق قالاشىق تابىستى جۇمىس ىستەيدى دەگەندى ەستىپتى دە, ەلگە قايتار الدىندا سول قالاشىقپەن تانىسىپ قايتۋعا بەكىپتى. الگى تەچجون سەۋلدەن 250 شاقىرىم جەردە ەكەن... نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساعاتىنا 300 شاقىرىم جىلدامدىقپەن زاۋلايتىن ەلەكتر پويىزىنا وتىرىپ, ءارى-بەرى جولعا 2 ساعات, اكادەميالىق قالاشىقپەن تانىسۋعا 1 ساعات جۇمساپ, باس-اياعى 3 ساعاتتا سەۋلگە قايتىپ كەلدى. بۇل جايىندا مەنىڭ «قاشاعان قۇرىقتاعان قازاقستان» دەگەن كىتابىمدا جازىلعان, ول كىتاپتىڭ ءسىزدىڭ العىسوزىڭىزبەن شىققانىن ماقتان ەتەمىن.
– ءيا, پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس ءىستەۋ قابىلەتى قايران قالدىرادى, ول كىسى ءار پروبلەمانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا بويلاماي قويمايدى. تاعى ءبىر قاسيەتى – كوپ وقيتىندىعى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق ادەبيەتتى بىلاي قويعاندا, تاريح ماسەلەلەرىنەن جاقسى حاباردار, الەمدىك كلاسسيكانى, وتاندىق ادەبيەتتى تاماشا بىلەدى. شىنىمدى ايتسام, باسپاسوزدە پرەزيدەنتتىڭ ادەبيەتشىلەرگە جاڭا كىتاپتارىنا بايلانىستى حات جازعانى جايىندا اقپارات جاريالانعان سايىن اڭ-تاڭ بولامىن. بۇل ارادا ەلباسىنىڭ دارحان جۇرەكتىلىگى دە كورىنەدى, ويتكەنى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ جىلى ءسوزى قالام شەبەرلەرىنىڭ شابىتىن شالقىتاتىنىن دا ەسكەرەدى.
– رەسەيدە جانە باتىستاعى ەلدەردە كەزىندە كەڭەس مەملەكەتىن كۇيرەۋدەن ساقتاپ قالۋ, ونى دامۋ ارناسىنا ءتۇسىرۋ تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلەر ەدى دەگەن پىكىر كەڭىنەن ورنىققان. ول كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس وداعىنداعى ەڭ بەدەلدى جەتەكشى بولاتىن. ءسىز قالاي ويلايسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول تۇستا كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاۋازىمىنان نەگە باس تارتتى؟
– بۇل اڭگىمەنىڭ جاي-جاپسارى جاقسى بەلگىلى. كسرو پرەزيدەنتى وزىنە ورىنباسار ەتىپ حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن شاتقاياقتاي باستاعان سەنىمىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە قابىلەتتى ادامدى العىسى كەلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر جولى بۇل جايىندا: «گورباچەۆ مەنى پرەزيدەنتتىڭ ساندىك بەتپەردە ءۇشىن ۇستايتىن ورىنباسارى ەتكىسى كەلدى. مەن ونىسىنا كەلىسە قويمادىم. ءوزىمنىڭ جوسپارىم بويىنشا بارلىق رەسپۋبليكالارمەن تىعىز, قاۋىرت جۇمىس جۇرگىزۋىم كەرەك ەدى», دەپ اشىق ايتقانى بار. ودان كەيىن قازاقستان باسشىسىنا ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ لاۋازىمىن ۇسىنعىلارى كەلدى. الايدا, بۇل جوسپاردى ب ۇلىكشىلەر بۇزىپ جىبەردى. ساياسي ادەبيەتتە گورباچەۆ, ەلتسين مەن نازارباەۆ قاتىسىپ, كسرو-نىڭ جاڭاشا مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن تالقىلاعان قۇپيا اڭگىمەنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تىڭداپ قويعانى جايىندا كوپ جازىلعان, بۇل جاعداي بەلگىلى ءبىر دارەجەدە گكچپ-نى قۇرۋعا قوزعاۋ سالعان. ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز يىعىنا ناق قازاقستان ليدەرىنىڭ جۇگىن ارتقانى, ءسويتىپ, ونى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى وزەكتى ەلگە, ماڭىزدى حالىقارالىق ويىنشىعا اينالدىرعانى ءۇشىن تاعدىرعا تاۋبە دەۋىمىز كەرەك. ءۇش رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارى وڭاشا جينالىپ الىپ, ەلدى بولشەكتەۋ جوسپارىن تالقىلاعالى جاتقان بەلوۆەجەگە بارۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋىندا دا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ مىقتى مىنەزدىلىگى مەن ساياسي كورەگەندىگى تانىلىپ تۇر.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءجۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– بۇكىل الەمدە ۇدەمەلى دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى دەپ اتالاتىن فەنومەننىڭ نەگىزگى قۇرامداس بەلگىلەرى – پرەزيدەنتتىڭ كۇشتى ساياسي ەرىك-جىگەرى, ونىڭ قاي ماسەلەنى دە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاستىرا ءبىلۋى جانە ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا نىق سەنىمى.
ەكونوميكالىق كۇيزەلىستىڭ, الەمدىك قارجى داعدارىستارىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىلدارىندا, تالايلار ەلىمىز جاردىڭ جاعاسىنا جاقىن قالعانداي كورگەن كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىن ناعىز ليدەر رەتىندە تانىتا الدى. 1998 جىلى ازياداعى قارجى داعدارىسى بۋىپ تۇرعان كەزدە ونىڭ: «قازاقستان ەشقاشان دا قۇلامايدى, جۇمىس ىستەۋ كەرەك, سوندا تابىسقا مىندەتتى تۇردە جەتەمىز», دەگەن بولاشاقتى بەرىك بولجاعان ءسوزى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە.
ءوزىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋعا كىرىسكەندە قازاقستاننىڭ جاعدايى بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ كوبىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ناشار ەدى, سويتسە دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ىلگەرى باسقان, ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى ەل ءدال ءبىزدىڭ ەل بولىپ شىقتى. تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرى رەۆوليۋتسيالاردىڭ, سوعىستاردىڭ, توقىراۋدىڭ, كەرى كەتۋدىڭ بەيبەرەكەتتىك باتپاعىنا باتتى.
پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ رەفورمالارى شەتەلدەردە ويلاستىرىلعان ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ نەگىزىندە ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەدەن اشىق ەكونوميكاعا جىلدام ءوتۋ جاعدايىندا تابىستى مەملەكەت قۇرۋدىڭ وزىندىك ءبىر وقۋ قۇرالى سياقتى زەرتتەلەدى. الەمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن اسا كورنەكتى رەفورماتور دەپ اتايدى. كەڭەستەن كەيىنگى ەلدەردىڭ بىردە ءبىر باسشىسى مۇنداي باعاعا يە بولعان ەمەس.
– ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىن – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن تالاي جىلدار بويى باسقارعان ادام رەتىندە سىزگە پرەزيدەنتتىڭ ديپلوماتيالىق قىرى تۋرالى سۇراق قويماي تۇرا المايمىن. ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ شەكتەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتۋگە قول جەتكىزۋدەگى ەلباسىمىزدىڭ ەڭبەگى جونىندە سۇراعىم كەلەدى.
– ۇزىندىعى 13 مىڭ شاقىرىمنان ارتىق مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ – ەلباسىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاۋ قاسيەتىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى. شەكارانىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەلۋى جانە قىتايمەن, رەسەيمەن, ءوزبەكستانمەن جانە باسقا دا كورشىلەس ەلدەرمەن شارتتارعا قول قويىلۋى الەمدەگى قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە كەلگەندە جەر كولەمى بويىنشا ءدۇنيە جۇزىندەگى توعىزىنشى ورىندا تۇرعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزعا يە.
قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك شەكاراسى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىلگەنگە دەيىن ناقپا-ناق زاڭدى ءتۇردە بەكىتىلمەگەنى بەلگىلى. نەگىزىندە, زاڭدى بەكىتىلگەن شەكارا – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ باستى ەكى قاعيداتىنىڭ – شەكارالاردىڭ بۇلجىماستىعى مەن مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى قاعيداتتارىن ساقتاۋدىڭ كەپىلدىگى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن-اق پرەزيدەنت ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ الدىنا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى مىندەتتى – شەكتەس مەملەكەتتەردىڭ بارىمەن شەكارالىق شەپتەردى انىقتاپ, قۇجاتتاۋ مىندەتىن قويدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ءمىندەتتى قويىپ قانا قويعان جوق, بۇل جۇمىستى ءوزى باسقاردى, ءاربىر دەتالعا ءمان بەرىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر كەزىندە تاباندىلىق تانىتتى, ءار ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى سەنىمدى تۇردە نەگىزدەپ وتىردى. شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ءىسىنىڭ اياقتالۋىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزىنا ءسوز جەتپەيدى. ەكونوميكالىق دەڭگەيى مەن دامۋ سەرپىنى بويىنشا ارقيلى ەلدەرمەن اۋماقتىق ماسەلە داۋ-دامايسىز شەشىلدى, شەكارالىق شەپتەرىمىزدىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا قاۋىپسىزدىگىنىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرى قامتاماسىز ەتىلدى.
سىرتقى ساياسات – تولىقتاي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇزىرەتىندەگى ءىس. پرەزيدەنتتىڭ بۇل سالاعا جاساعان قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا-اق قازاقستاننىڭ داۋىسى بارلىق كوپجاقتى فورۋمداردا ەستىلە باستادى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا ديپلوماتيا ءىس جۇزىندە بولماعان دا ەدى. رەسپۋبليكالىق ءسىم تەك كونسۋلدىق جانە حاتتامالىق شارۋالاردى عانا اتقاراتىن. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى قىرلارىن تالداپ-جاساۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىندە باياندالعان قاعيداتتار مەن ءمىندەتتەرگە ارقا سۇيەدى, ول ستراتەگيادا پرەزيدەنت ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باعىتتارىن دا ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن.
– اسقار تاۋ الىستاعان سايىن اسقاقتايدى دەيدى عوي. تاياۋداعى ۋاقىتقا دەيىن ءسىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ باس حاتشىسى بولدىڭىز. وسىناۋ اسا بەدەلدى ۇيىمنىڭ بيىگىنەن قاراعاندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ تۇلعاسى قالاي كورىنەدى ەكەن؟
– بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى رەتىندە ايتارىم – ءبىزدىڭ باسشىمىز الەمدىك قوعامداستىقتا شىنايى قۇرمەت پەن بەدەلگە يە, ونى جاھاندىق اۋقىمداعى ساياساتكەر دەپ سانايدى. بۇل حاتتامانىڭ قاتىپ قالعان قاساڭ ءسوزى ەمەس.
1991 جىلدىڭ وزىندە پرەزيدەنت سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ءجونىندەگى اتاقتى جارلىعىنا قول قويدى, ودان كەيىن قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءجونىندەگى شارتقا, يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋگە جاپپاي تىيىم سالۋ جونىندەگى شارتقا قوسىلدى, پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرىلدى. جىل سايىن 29 تامىزدا, پوليگوندى جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويىلعان كۇنى بۇۇ يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنىن اتاپ وتەدى.
ۆاشينگتون, سەۋل, گااگا سامميتتەرىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتى جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ ليدەرى دەپ اتادى. مۇنداي قۇرمەت بۇگىنگى زاماننىڭ بىردە ءبىر ساياساتكەرىنە كورسەتىلگەن ەمەس.
1992 جىلى ەلباسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. ال تاياۋدا شانحايدا اوسشك-ءنىڭ 4-ءشى ءسامميتى تابىستى وتكىزىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ-دا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جاقىنداسۋى جونىندە قارار قابىلداندى.
ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى الەمدىك ەكونوميكانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپشى رەتىندە دە باعالايدى, ونىمەن مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارى كەڭەسىپ, اقىلداسىپ وتىرادى.
تمد-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى رەتىندە پرەزيدەنت ينتەگراتسيانىڭ كامىل سەنىمدى جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان مەملەكەتى باسشىسىنىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇش-جىگەرى جۇمسالماعاندا تمد-دا 90-شى جىلداردىڭ باسىندا بالقان تۇبەگىندەگى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن ەكەندىگى بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبارى مويىندايتىن جاي. ەلباسىمىزدىڭ قىرعىزستانداعى داعدارىستى رەتكە كەلتىرۋ جونىندەگى ارااعايىندىق كۇش-جىگەرى بۇۇ مەن ەقىۇ-دا جوعارى باعالاندى. قازاقستاننىڭ داۋىسى ۋكراينا داعدارىسى كەزىندە دە سالماقتى ەستىلدى, سوندىقتان دا گااگا سامميتى بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەڭ سۇرانىسقا يە ساياساتكەر بولىپ شىقتى.
مەن مىناعان سەنىمدىمىن: قازىرگى الەمدە تاجىريبەسى, ماسەلەنى كەڭىنەن قامتۋى, ەرىك-جىگەرى, دانالىعى جونىنەن قازاقستان پرەزيدەنتىنە تەڭەسەتىن ساياساتكەر جوق.
حالىقارالىق ارەنادان تەتچەر, ميتتەران, كول, لي كۋان يۋ كەتكەلى بەرى كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارى ساياسي تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا تانىمالدىققا يە بولدى, ءتىپتى, «پيار-پرەزيدەنت» دەگەن تەرمين دە شىقتى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ ەسىمىن اقپاراتتىق ءداۋىر ورناعانعا دەيىن-اق ورنىقتىرعان. سىندارلى ءارى جاۋاپتى مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە ارەكەت ەتكەندىكتەن دە ول وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا-اق كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ەڭ ەلەۋلى جانە بەدەلدى ساياساتكەر بولىپ العان ەدى.
– ارينە, ەلباسى قىزمەتى تاقىرىبىن ءبىر اڭگىمەدە تولىق قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان سىزگە اڭگىمەڭىزگە راحمەت ايتىپ, سۇحباتتى تۇيىندەۋدى سۇراۋعا ءماجبۇرمىن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءبىز ءۇشىن قانداي قاسيەتتەرىمەن قىمبات؟
– پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ەڭبەگى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ, بۇگىنگى زاماننىڭ باسقا دا قۇندىلىقتارىنىڭ باعىتىنا بۇرىپ بەرە العاندىعىندا. ەڭ ءبىر قيىن جىلداردا «بولاشاق» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, ول 10 مىڭ جاس قازاقستاندىقتىڭ شەتەلدەردەگى ەڭ تاڭداۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ەلدىڭ باسقارۋشى اكتيۆىنىڭ بەلسەندى بولىگىنە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بارلىق وبلىستاردا زياتكەرلىك مەكتەپتەر اشىلعان, الەمدىك دەڭگەيدەگى جوعارى وقۋ ورنى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. قازاقستاندىق مادەنيەت, مەديتسينا, جوعارى جەتىستىكتەر سپورتى جاڭا سەرپىن الدى.
كۇنى كەشە عانا, تاۋەلسىزدىكتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعانىمىزدا پرەزيدەنت ەرەۋىلگە شىققان جۇمىسشىلاردى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋمەن جۇرەتىن, ال بۇگىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە كىرىسىپ جاتىرمىز, ول باعدارلاما جان-جاقتى ەسەپتەلگەن, قارجى رەسۋرستارىمەن قۋاتتالعان جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتار تاراپىنان قولداۋ تاپقان. كەيىنگى جىلدارعا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق وندىرۋشىلەرى مۇقتاجدىقتان كوز اشپايتىن, ال بۇگىندە ولار مەملەكەتتەن قىرۋار كومەك الادى. ءبىر كەزدە قازاقستان شەتەلدەن نەسيە سۇراپ جۇرەتىن, ال بۇگىندە ءوزى كەدەي ەلدەرگە كومەك كورسەتەدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىلدارىندا ءبىز ءبىر كەزدە قازاقستان ەلگە 70 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتادى, ونىڭ ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەرى 105 ميلليارد دوللارعا جەتەدى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا مەملەكەت قوسىمشا 1 تريلليون تەڭگە نەمەسە 5,5 ميلليارد دوللار بولەدى دەپ ويلاي الار ما ەدىك؟ قازاقستان تابىسىنىڭ مۇنداي مىسالدارى كوپ-اق. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ داۋسىز ەڭبەگى.
بىراق, بۇل ايتقانىمىز «ۇلتتىڭ ۇلى ۇمتىلىسىنىڭ» باستاۋى عانا. الىستاعى 2050 جىلعا كوز تىگە وتىرىپ, ەلباسى قازاقستاننىڭ ەڭ وزىق دامىعان ەلدەردىڭ العاشقى توبىنا كىرۋى جونىندەگى ستراتەگيالىق مىندەتتى العا قويدى, وسى ماقسات ءۇشىن ەكونوميكا مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتى ودان ءارى رەفورمالاۋدى, ەلدى الەمدىك جاڭا شىندىق-بولمىستارعا بەيىمدەۋدى مىندەتتەدى, ولاردى جەدەلدەتىلگەن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وزگەرىسكە ءتۇسۋى ايقىندايتىن بولادى.
پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بۇكىل قىزمەتى ەلدى وڭىرلىك دەرجاۆالار قاتارىنا قوستى جانە ەڭ وزىق دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ ىشىنە كىرۋ مىندەتىن العا قويۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. ال بۇل – ادام ايتقىسىز قيىن مىندەت. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ابدەن ءادىل تۇردە ەسكەرتىپ وتىر: ەشقانداي جاعدايدا دا بوساڭسۋعا بولمايدى, تابىستان باسىمىز اينالماۋى كەرەك, شەشىلمەگەن ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋعا ءتيىسپىز, ءبىزدى الدا جاڭا قيىندىقتار مەن قاۋىپ-قاتەرلەر توسىپ تۇر, ولاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن بارلىق قازاقستاندىقتار, ەڭ الدىمەن ۇكىمەت, پارلامەنت, اكىمدەر كوپ جۇمىس ىستەۋى قاجەت.
ءوزىنىڭ جولداۋىندا پرەزيدەنت ۋاقىتتىڭ ەلەۋلى سىن-قاتەرلەرى جايىندا ايتتى, الدان شىعاتىن قاۋىپتەر جونىندە ەسكەرتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن بۇگىنگى كەزگە دەيىن ەلباسىمىزدىڭ ۇستاناتىن قاعيداتى: حالىققا تەك قانا شىندىقتى ايتۋ, ۋادە بەرگەننىڭ ءبارىن ورىنداۋ.
سوندىقتان دا حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەلباسى دەپ اتايدى. بۇل سوزدە ونىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن اتقارعان بارشا ىسىنە حالىقتىڭ شىنايى العىس سەزىمى جاتىر.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەلباسىلىعى – اسا كۇردەلى گەوساياسي جاعدايداعى, الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ اياسىنداعى تابىسقا جەتۋدىڭ شەجىرەسى, بۇل قازاقستان بارىسىنىڭ كەشەگى زاماننان جاڭا تاريحي داۋىرگە ءبىر-اق ىرعىپ سەكىرۋى.
حالىق ءوز بولاشاعىن ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن, ونىڭ ەلگە ەرەن باسشىلىعىمەن بايلانىستىرادى. ەلباسى ءوزىنىڭ كۇردەلى جولىن جاعداياتتاردىڭ ارقاسىندا ەمەس, قايتا سولارمەن قاسارىسا قارسىلاسا ءجۇرىپ ءوتتى. ءاربىر ليدەر سياقتى, وعان دا جاپادان جالعىز قالۋعا دا تۋرا كەلدى. بىراق ول بارىمەن ەرەگەسە تۇرىپ, العا ۇمتىلدى, تاريحي شەشىمدەر قابىلداپ, ولاردىڭ ورىندالۋىنا قول جەتكىزدى. ول حالقىن ءوز سوڭىنان ەرتە ءبىلدى جانە وسىناۋ قاقتىعىسقا تولى, بولجاۋسىز الەمدە حالقىنا جول سىلتەۋمەن كەلەدى.
پرەزيدەنت ماڭگىلىك ەلدىڭ حالىق تىلەپ جۇرگەن, كوكەيكەستى تۇجىرىمداماسىن جاريا ەتتى.
بىراق ماڭگىلىك ەل تۇجىرىمداماسىن ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەسىمىنسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا باسقا ەلباسى بولماق ەمەس.
ءبىز, ەلباسىنىڭ زامانداستارى جانە تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋدىڭ كۋاگەرلەرى, مەملەكەتىمىزدىڭ, الەمدىك قوعامداستىق تابىستى ەل جانە ماڭىزدى حالىقارالىق ويىنشى رەتىندە مويىنداعان مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ناق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەنىن بىلۋگە جانە ءدايىم ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى وركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىرۋ جانە وعان وسىناۋ الماعايىپ دۇنيەدە لايىقتى ورىن الىپ بەرۋ جولىندا قاندايلىق قاجىر-قايرات تانىتاتىنىن ءبىر ادامداي بىلەتىندىكتەن دە مەن ەلباسىمىزدىڭ ەسىمى ۇلتتىق تاريحقا دا, الەمدىك جىلناماعا دا ءمۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتە العان ۇلى پرەزيدەنت رەتىندە ەنەتىنىنە سەنەمىن.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
سۇحباتتاسقان
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار
ايماقتار • بۇگىن, 08:50
شارۋاشىلىق • بۇگىن, 08:45
ساياسات • بۇگىن, 08:43
ۇلتتىق قوردىڭ بالالارعا شاراپاتى
قوعام • بۇگىن, 08:40
ساياسات • بۇگىن, 08:38
ءبىلىم سالاسىنا سۇرانىس جوعارى
ەڭبەك • بۇگىن, 08:35
قوعامدىق ديالوگتىڭ دايەكتىلىگى ارتادى
ساياسات • بۇگىن, 08:33
قۇقىق • بۇگىن, 08:30
پىكىر • بۇگىن, 08:28
جاھاندىق رەيتينگتە ەلەۋلى ورىندامىز
قازاقستان • بۇگىن, 08:25
اتا زاڭ جوباسى تۋرالى عالىمدار پىكىرى
اتا زاڭ • بۇگىن, 08:22
عىلىم • بۇگىن, 08:20
21 شەتەلدىك بايقاۋشى اككرەديتتەلدى
رەفەرەندۋم • بۇگىن, 08:17
سپورت • بۇگىن, 08:15
بالمۇزداق ءوندىرىسىنىڭ «باعى جاندى»
ءوندىرىس • بۇگىن, 08:12
