ۇلتتىق مۋزەي – ۇلت مۇراسى
بۇرناعى كۇنى ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندە ەرەكشە وقيعا بولدى – استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى اشىلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوناۋ 1998 جىلى جاساعان ۇسىنىسى بويىنشا قولعا الىنىپ, جىلدار بويى ويلاستىرىلىپ تۇرعىزىلعان, الەمدىك مۋزەي ءىسى تالاپتارىنا ساي جابدىقتالعان بۇل بىرەگەي نىسان جونىندە ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى دارحان مىڭبايدىڭ كەڭ تولعامدى ماقالاسىندا اڭگىمەلەنەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرگەن استانا جىل سايىن اجارلانىپ, اسقاقتاپ كەلەدى. ازاتتىعىمىز بەن ەلدىگىمىزدى ايقىنداعان «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الاڭىمەن قاپتالداس تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى عيماراتتارىمەن جاراسىپ, قاسبەتى ۇلتتىق ويۋ-ورنەكپەن بەدەرلەنگەن اقشاڭقان, ءزاۋلىم عيمارات بوي كوتەرىپ, بۇگىندە ۇيلەسكەن ءبىرتۇتاس ارحيتەكتۋرالىق كومپوزيتسيانى ايشىقتاپ تۇر. بۇل – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن جانە تاپسىرماسىمەن ومىرگە كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى. وتكەن تاريحىمىزدى بايىپتاتاتىن, رۋحاني مۇرامىزدى زەردەلەتەتىن, بۇگىنگى دامۋىمىزدى باعامداتاتىن جاڭاشىل بۇل مۋزەي – ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى مادەني ورتالىق.
ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەلوردا تورىنەن ورىن الۋى قيسىندى. سەبەبى, سول ارقىلى مەملەكەتىمىزگە, ونىڭ دامۋىنا الەۋەتىنە باعا بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە «اقىلدى باقىردى دا باعالايدى, اقىلسىز التىندى دا قارالايدى» دەگەن ءسوز قالدىرعان اتا-بابالارىمىز مۇراعا وتە ۇقىپتى قاراعان. راس, ەلىمىزدە ۇلتتىق مۋزەيدەن باسقا دا مۋزەيلەر بار. الايدا, ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىستىگىن قوسا العانداعى تاريحىمىزدى تۇتاس كورسەتەتىن جانە دامۋشى ەلدەن دامىعان ەلگە اينالعانىمىزدى ايعاقتاي الاتىن دەڭگەيدە جانە پىشىمدە ەمەس.
كەز كەلگەن مەملەكەت تۋرالى العاشقى اسەر مەن تۇسىنىك ونىڭ تاريحىمەن تانىسۋدان باستالادى. مىنە, وسى ماڭىزدى ميسسيا ۇلتتىق مۋزەيگە جۇكتەلگەن.
بايتاق وتانىمىزدىڭ باي تاريحىن تۇگەندەۋ, باياندى ءداستۇرىن تانىستىرۋ, كونەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, سونىمەن قاتار قازىرگى قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ءتول مادەنيەتىن الەمگە تانىمال ەتۋ ءمىندەتى جۇكتەلگەن ۇلتتىق مۋزەي جوعالعانىمىزدى تابۋدى, وشكەنىمىزدى جاعۋدى جانە بارىمىزدى باعالاۋدى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەدى.
قوعامنىڭ قاستەرلى قازىناسى – ءمادەنيەت. ال مادەنيەتتىڭ ءماندى مايەگى – مۋزەي.
ۇلتىمىزدىڭ جاۋھار جادىگەرلەرى مەن مادەني مۇرالارىنىڭ ءبىر پاراسى ارقىلى مەملەكەتتىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدى ۇلىقتايتىن ۇلتتىق مۋزەي ءداستۇرلى قىزمەت كورسەتۋ اياسىمەن عانا شەكتەلمەي, قوعامنىڭ بار سالاسىنا قاجەتتى مادەني-اعارتۋ, عىلىمي-ادىستەمەلىك, تانىمدىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستاردىڭ قايناعان ورتاسىنا اينالادى. الەمدىك ستاندارتقا ساي سالىنعاندىقتان, مۇندا جاڭاشىل تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن ەلەكتروندىق عىلىمي كىتاپحانا, ءتۇرلى كاسىبي شەبەرحانالار جۇمىس ىستەيدى. ناقتىلاپ ايتساق, ۇلتتىق مۋزەي تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋدىڭ الاڭىنا, ۇستاحاناسى بولادى. جۇمىس جۇيەلى ءجۇرىپ, ساباقتاستىق ساقتالۋ ءۇشىن مۋزەي بىلىكتى عالىمدارمەن جانە جاس ىزدەنۋشىلەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتادى.
ۇلتتىق مۋزەي ماتەريالدىق جانە رۋحاني-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ تابيعي, تاريحي نۇسقالارىن جيناقتاپ قانا قويماي, ولاردى ساقتاپ, زەرتتەپ, حالىققا كورسەتىپ, ناسيحاتتاپ وتىرادى. قۇندى مۇرالار قورى ساقتالعان شاڭىراققا كەلگەن ءاربىر ادام حالىقتىڭ قۇنارلى مادەنيەتىنىڭ كاۋسارىنا قانادى. ءبىتىمى بولەك, بولمىسى ايرىقشا بولعاندىقتان, مۇندا ۇلتتىق دەڭگەيى بار, مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە ەكسپوناتتار عانا ساقتالادى.
قازاقستاننىڭ قازىرگى بەدەلى مەن ءمارتەبەسىنە ساي بولىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلاندىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ۇلتتىق مۋزەي سالانىڭ اياعىن شىدەرلەيتىن قاساڭ قاعيداتتاردان باس تارتادى. مۇنداعى جۇمىستىڭ بارلىعى الەمگە ايگىلى مۋزەيلەر تاجىريبەسى مەن كاسىبي تالاپقا ساي اتقارىلادى. ءبىر عانا مىسال, مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ جادىگەرلەر جايلى قوسىمشا اقپاراتتى ينتەراكتيۆتى قۇرىلعىلاردان الۋىنا مۇمكىندىگى مول. قازىر ۇلتتىق مۋزەيدە 85 مەدياقوندىرعى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تەرەڭ تانىعىسى كەلەتىن ەل ازاماتتارى مەن شەتەلدىك قوناقتارعا ءجادىگەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن ايرىقشا تاريحي ورنى تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەرەدى.
ۇلتتىق مۋزەيدە ەجەلگى زامان مەن ورتا عاسىرلار, ۇلى جىبەك جولىنىڭ مول مۇراسى كەيىنگى كەزەڭدەردەگى جادىگەرلەرمەن ساباقتاسىپ, ەتنوگرافيا, ءمۇسىن, كوركەمسۋرەت, كەسكىندەمە جانە ۇلتتىق قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى ءوزارا ۇيلەسىم تاپقان. ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك بولسا, مۇندا ەلىمىزدىڭ جاڭا داۋىرىندەگى وقيعالار جونىندە ماعلۇماتتار دا كەڭ قامتىلدى. بۇل باعىتتا مادەنيەت پەن عىلىمعا, مەملەكەتشىلدىك سانا مەن ەلدىك ءتالىم-تاربيەگە, وتانشىلدىق پەن جاسامپازدىققا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلەدى.
مۋزەي قورلارىنىڭ كوللەكتسيالارى وتاندىق جانە الەمدىك قوعامداستىققا كەڭىنەن ءمالىم سوناۋ تاس عاسىرىنداعى ماتەريالدار مەن قولادان جاسالعان بۇيىمداردان, ساق-سكيف داۋىرىندەگى باي قازىنادان, قازاقتىڭ ءداستۇرلى زەرگەرلىك, حالىقتىق-قولدانبالى ونەرىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنەن, قازاق حاندىعىنان باستاپ قازىرگە دەيىنگى قۇندى ماتەريالداردان, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنىڭ كۋاسى سانالاتىن بىرەگەي جادىگەرلەردەن تۇرادى. مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسياسىنان وتاندىق زاماناۋي بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تەك-تامىرى مەن دامۋىن ايقىندايتىن قايتالانباس كوركەم تۋىندىلارعا دا لايىقتى ورىن بەرىلگەن.
بۇل مادەنيەت ورداسىن جاساقتاۋ, جۇيەلەۋ شارۋاسىنا تاجىريبەسى مول, جەتەكشى شەتەلدىك كومپانيالار جۇمىلدىرىلعان. ولار مۋزەي قورىنا كەلىپ تۇسەتىن مادەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا جاۋاپ بەرەدى.
مۋزەيگە جيناقتالعان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى كەلەر ۇرپاققا شاشاۋىن شىعارماي جەتكىزۋ شاراسىنا قاتىستى بارلىق جاعداي جاسالعان. عيمارات جانە ونىڭ قور ساقتاۋ قۇرىلىمدارى ءجادىگەرلەردى بارىنشا دۇرىس ساقتالۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى پاتەنتتەلگەن ماتەريالدان سالىنعان. ساقتاۋ قورىنداعى ءتيىستى اۋا تەمپەراتۋراسىنا, ىلعال مەن جارىققا قاتىستى تەحنيكالىق قۇرىلعىلاردى كاسىبي ماماندار قاداعالاپ وتىرادى.
جالپى اۋدانى 74 مىڭ, ەكسپوزيتسيا الاڭى 14 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن مۋزەيدە ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, ەتنوگرافيا زالى, التىن زالى, تاۋەلسىز قازاقستان زالى, استانا زالى, زاماناۋي ونەر زالى, كورمە زالى جۇمىس ىستەيدى. زالداردىڭ بارىندە مۋزەي تالابى ساقتالعان جانە تاريحي حرونولوگيا ەسكەرىلگەن.
قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى پالەوليت, مەزوليت, نەوليت, ەنەوليت, قولا ءداۋىرى مەن ورتا عاسىر كەزەڭىن قامتيدى. ۇلى جىبەك جولىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ زاتتاي ايعاقتارى دا وسى زالدان تابىلادى.
قولا ءداۋىرىنىڭ التىن اشەكەيلەرىمەن بىرگە عاسىرلار ساباقتاستىعىن جالعاستىرعان التىن وردا كەزەڭىنە دەيىنگى قۇندىلىقتاردى قامتىعان ارتەفاكتىلەر مۋزەيدىڭ التىن زالىنا قويىلعان. تاريح زالىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا شىعىس دەشتى-قىپشاق, جەتىسۋ جانە تۇركىستان جەرلەرىندەگى قازاق حالقىنىڭ ماڭىزدى تاريحي وقيعالارعا تولى كەزەڭى كورىنىس تاپقان. ەتنوگرافيا زالىنىڭ ەكسپوزيتسياسى كوشپەلى جانە وتىرىقشى ەگىنشىلىك شارۋاشىلىق تاريحىمەن قاتار ءداستۇرلى ماتەريالدىق ءھام رۋحاني مادەنيەتىمىزدى كەشەندى تۇردە تانىستىرادى. تاۋەلسىز قازاقستان زالى رەسپۋبليكامىزدىڭ 1991 جىلى دەربەس مەملەكەت دەپ جاريالانعان ۋاقىتىنان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن كورسەتەدى. استانا زالىندا جاڭا ەلوردانىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحىن باياندايتىن ماڭىزدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, جادىگەرلەر مەن فوتوقۇجاتتىق ماتەريالدار جيناقتالعان. قازىرگى زامانعى ونەر زالىنا – قازاقستاننىڭ ءتۇرلى تاريحي كەزەڭىن بەينەلەگەن ءار بۋىن سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارى, ۇلتتىق بەينەلەۋ, كەسكىندەمە, ءمۇسىن ونەرىندەگى دامۋ ۇدەرىستەرى مەن مەكتەپتەردى انىقتايتىن تۋىندىلار قويىلعان. قازىرگى زامانعى ونەر ەكسپوزيتسياسىنىڭ التىن ارقاۋىن ءا.قاستەەۆ, و.تاڭسىقباەۆ, ق.تەلجانوۆ, س.ايتباەۆ, م.كەنباەۆ, ۆ.ەيفەرت, ۆ.سيدوركين, ج.شاردەنوۆ, ءا.يسمايلوۆ, گ.يسمايلوۆا, ءا.سادىحانوۆ, ت.توعىسباەۆ, س.مامبەەۆ, ە.مەرگەنوۆ, ا.اقاناەۆ, ت.ب. سۋرەتشىلەر مەن وتاندىق گرافيكا جانە ءمۇسىن ونەرى كاسىبي ماماندارىنىڭ ەڭبەكتەرى قۇرايدى.
تۇراقتى ەكسپوزيتسيالاردىڭ قاتارىندا ۋاقىتشا كورمەلەرگە ارنالعان كورمە زالدارى دا قاراستىرىلعان. وندا كوشپەلى كورمەلەردى, جەكە شىعارماشىلىق كورمەلەردى, كلاسسيكالىق ونەر مەن جاڭا باعىتتاردىڭ تۇساۋكەسەرىن ۇيىمداستىرۋعا جاعداي جاسالعان.
وتاندىق تاريح پەن ۇلت رۋحانياتىن ساباقتاستىرىپ ايتقاندا, ەڭ الدىمەن ويىمىزعا حالقىمىزدىڭ مادەني مۇراسى ورالادى. سەبەبى, مادەني مۇرا تاريحىمىزدى زەردەلەتىپ قانا قويماي, ونى تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىمەن بايلانىستىرادى. وسىدان 11 جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى عالىمداردىڭ ەلدىك نەگىزدەردى تانىتاتىن تىڭ ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى تابۋىنا, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋىنە, تابيعي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋىنە, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك عىلىم, مادەنيەت, ونەر جەتىستىگىنە نەگىزدەلگەن گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ تولىققاندى قورىن قۇرۋعا العىشارت جاسادى. قازاقستاندى وراسان زور بايلىققا كەنەلتكەن باعدارلامانىڭ شاپاعاتى ۇلتتىق مۋزەيگە دە ءتيدى. بۇلاي دەۋىمىزگە ەلورداداعى بىرەگەي مۋزەيدىڭ وسى باعدارلاما اياسىندا سالىنعاندىعى ناقتى سەبەپ بولىپ وتىر.
استانادا ۇلتتىق مۋزەي اشۋ تۋرالى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى العاش رەت 1998 جىلعى 17 ناۋرىزدا «حالىق تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق تاريح جىلىن» وتكىزۋگە قاتىستى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا كوتەرگەن ەدى. پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق مۋزەي قازاق ەلىنىڭ تاريحىن تۇتاس قامتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ وسى ويى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جالعاسىن تاپتى. ەلباسى مۇندا: «ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ءداستۇرلەرىمىزدى وسى ارالۋاندىعىمەن جانە ۇلىلىعىمەن قوسىپ قورعاۋىمىز كەرەك, مادەني يگىلىگىمىزدى بولشەكتەپ بولسا دا جيناستىرۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ دۇرىس تاڭداپ الىنعان باعىتى ارقاسىندا ءبىز كوپتەگەن بيىكتەرگە – بۇكپەسىز اشىق ساياسات جۇرگىزۋگە, قازاقستانعا عانا ءتان ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا, يگىلىكتى الەۋمەتتىك رەفورمالارعا – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى اينىتپاي تانۋعا يگى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان تابىستارعا قول جەتكىزدىك. بىراق باسقا ءبىر قابات – نازىك جانە سونىمەن بىرگە قىرتىسى قالىڭ – رۋحاني قابات بار, قازاقستان تامىرى تەرەڭ جايىلعان ۇلى تاريحى بار ەل ەكەنىن كورسەتە جانە دالەلدەي وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا ءبىز ەلىمىزدى وسى قابات ارقىلى پاش ەتەمىز», دەپ ايتتى.
ۇلتتىق مۋزەي قازاق ەلىنىڭ تاريحي ايرىقشا دامۋ تاجىريبەسى مەن بۇگىنگى ءسۇتتەي ۇيىعان قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن وركەندەتۋ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني ورىستەۋىنىڭ شىنايى قالپىن كورسەتە وتىرىپ, وتكەن مەن بۇگىندى بولاشاقپەن بايلانىستىرادى. تاپ قازىر ۇلتتىق مۋزەيدىڭ الدىندا ەجەلگى تاس داۋىرىنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى قازاقستان تاريحىن تاۋەلسىزدىك پەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار تالعامى مەن تالابى تۇرعىسىنان كورسەتۋ, سونىمەن قاتار, ەلدىك ماسەلەنى ءبىلىم مەن عىلىم تۇرعىسىنان بايىپتاۋ مىندەتى تۇر.
مۋزەيدىڭ قۇنىن كوتەرەتىن, ءباسىن جوعارى ەتەتىن – ەكسپونات. ۇلان-عايىر ەلىمىزدە قولدى بولىپ كەتۋدەن امان قالعانى مۋزەيدىڭ مۇراجايىنان (فوندوحرانيليششە) مىندەتتى تۇردە ورىن تاپقانى ابزال. وسى ىستە ەلشىلدىك قاسيەت تانىتىپ, استانا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ مارتەبەسىن جەتە ۇعۋ ارقىلى ناقتى كومەك كورسەتكەن باتىس قازاقستان وبلىسىن ەرەكشە ايتىپ وتۋگە ءتيىسپىز. سونداي-اق, الماتى, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان – ارنايى جاسالعان قازاقتىڭ بىرەگەي كيىز ءۇيى, قوستاناي, اقتوبە, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان جانە باسقا دا وبلىستاردان – تاريحتىڭ ءار كەزەڭىن ايقىندايتىن قۇندى جادىگەرلەر, التىن بۇيىمدار مەن مۋزەيلىك ەكسپوناتتار كەلدى. تاياۋدا بۇلاردىڭ قاتارىنا قازاق حاندىعى كەزىنەن جەتكەن تۋ باسى مەن تولە ءبيدىڭ شاپانى قوسىلدى. وسى تۇستا ءبىز ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن وتباسىلىق قۇندى جادىگەرلەرىن مۋزەيگە تاپسىرعان ادامدارعا العىس ايتامىز. بۇل ازاماتتار اتا-باباسىنان ميراس دۇنيەنى مۋزەيگە وتكىزۋ ارقىلى تاريحي تانىمعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, مەملەكەتكە, ونىڭ باس مۋزەيىنە زور سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنى اسا بيىك وتانشىلدىق سانانىڭ كورىنىسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
دەسەك تە, قوعامىمىزدا اتا-باباسىنان جەتكەن قۇندى جادىگەردى ءبىر وتباسىنىڭ نەمەسە اۋلەتتىڭ دۇنيەسى دەپ باعالاپ, ءتۇرلى جاعدايدا سول مۇرادان ايىرىلىپ قالاتىن جاندار دا كەزدەسەدى. وكىنىشكە قاراي, ولار مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مادەني مۇرا مۋزەيدە ساقتالۋى كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى نەمەسە بىلگىسى كەلمەيدى.
مۋزەيگە لايىقتى باعالى بۇيىمدى, اسىل زاتتى, ماڭىزدى قۇجاتتى ەكسپونات رەتىندە قورعا تاپسىرۋ – قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ءۇشىن ابىروي, دارەجە. بۇل – بارلىق وركەنيەتتى ەلدەردە بار ءۇردىس. سونداي-اق, مۋزەيدە ساقتالىنعان زاتتىڭ ارنايى تولقۇجاتى بولاتىنىن, وندا زاتتىڭ يەسى, كىمنەن الىنعانى – ءبارى تياناقتى جازىلاتىنىن جۇرت ءبىلۋى كەرەك. مۋزەيگە تاپسىرىلعان زات اۋا, ىلعال, شاڭ-توزاڭ, كۇننىڭ كوزى, ەلەكتر جارىعى سەكىلدى شىرۋگە, ب ۇلىنۋگە, جويىلۋعا ىقپال ەتەتىن قۇبىلىستاردىڭ بارىنەن ساقتاندىرىلادى. ءسويتىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا ب ۇلىنبەي جەتەدى.
وركەنيەتتى ەلدەردە مۋزەيگە, ءمادەنيەتكە دەگەن جالپى حالىقتىق قۇرمەت ەرەكشە. ءبىز دە قازاق بولمىسىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىزگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا دەگەن قۇرمەتىمىزدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى مۋزەيلەرىنىڭ ءسان-سالتاناتىن ارتتىرۋ ارقىلى الەمگە ەسىگىن ايقارا اشىپ وتىر. ءبىزدىڭ دە وسىلاي جاساعانىمىز ءجون. بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز.
ۇلتتىق مۋزەي دۇنيە جۇزىندەگى باسقا مۋزەيلەردەن ايرىقشا ساۋلەتىمەن, قايتالانباس داۋلەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, بريتان مۋزەيى, پاريجدەگى لۋۆر مۋزەيى, رەسەي مۋزەيلەرى سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ قور ساقتايتىن قوسىمشا ءتۇرلى عيماراتتاردى تۇرعىزۋعا ءماجبۇر بولعان. سونىڭ سالدارىنان مۋزەيدىڭ جۇمىسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇرىلىمدارى نەگىزگى عيماراتتان تىس جەردە قالىپ قويعان. وسىنداي قاتەلىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن ۇلتتىق مۋزەيدى تۇتاس كەشەن رەتىندە سالعىزۋ – ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى, الىستى بولجاعاندىعى دەر ەدىك. بۇيىرسا, مۇندا تاريحي ماتەريالداردىڭ ساقتالۋىنان باستاپ زەرتتەلۋىنە دەيىنگى بارلىق ۇدەرىستەر قولايلى جاعدايدا قاتار جۇرگىزىلەتىن بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى – ەلباسى «قازاقستان-2050» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ: «ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى», دەپ بەلگىلەپ بەردى. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تابىستارىن ماقتانىش ەتە وتىرىپ, تاريحىمىزدىڭ سان تاراۋلى سوقپاقتارىن ساباق الۋ ءۇشىن سارالاۋعا, ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى قۇندىلىق رەتىندە قۇرمەت تۇتۋعا ۇندەيتىن ۇلاعاتتى ءسوز.
حالىق قازىناسى – تەك كونە جادىگەرلەر عانا ەمەس, ءاردايىم ەلگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس ءبىلىم, عىلىم, ونەردەگى ءداستۇر ساباقتاستىعى.
بابالارىمىزدىڭ باعزىدان جەتكەن اسىل ارمانى – ماڭگىلىك ەل مۇراتىمەن سۋارىلعان ۇلتىمىزدىڭ رۋحى اسقاق, ەلىمىزدىڭ الەۋەتى وراسان زور.
سوندىقتان الەمدىك باسەكەدە وزىق, ورازدى جۇرتتاردىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن الۋ ءۇشىن ەلىمىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان. ەندەشە, جاڭا زامانداعى جاڭا قازاقستاندا مادەنيەت سالاسى دا جاڭاشا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ازىرلەنگەن مادەنيەت ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ەل-ەلدە, جەر-جەردە, ءارتۇرلى دەڭگەيدە, سان قيلى ورتادا قىزۋ تالقىلانۋدا. ول زاڭدى دا. سايىپ كەلگەندە, قازاقستان ازاماتتارىن ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارى نەگىزىندە تاربيەلەپ, قوعامدى جاڭا ساپالىق ساتىعا كوتەرۋدى كوزدەيتىن اتالعان تۇجىرىمداماداعى قاعيدالاردىڭ وزەگىن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىمىز قۇرايدى. ولار: وتاندى ءسۇيۋ, ەلگە جانە ءداستۇرگە ادالدىق, زاڭعا باعىنۋ, وتباسى مارتەبەسى, قايىرىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك, سوزگە توقتاۋ, شىنايى ەڭبەكتى قۇرمەتتەۋ. وسىنىڭ ءبارى – ادامي قارىم-قاتىناستاردى عانا ەمەس, ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ, مەملەكەتىمىزدى بەكەمدەۋگە قىزمەت ەتەتىن ونەگەلى قاسيەتتەر.
تۇتاس العاندا, تۇجىرىمداما جۇيەلەنىپ جۇزەگە اسسا, مادەنيەتتىڭ تاربيەلىك, اعارتۋشىلىق ءرولى ايقىندالىپ, تاريحي جانە ءمادەني مۇرالارىمىز جاستارىمىزدىڭ لايىقتى تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا, سول ارقىلى قوعامنىڭ بەلسەندى الەۋەتىن قۇراۋعا كومەگىن تيگىزەتىن بولادى. سول مىندەتتەردى ورىندايتىن سالانىڭ ءبىر ورتالىعى رەتىندە استانادا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ بوي كوتەرۋى ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا دەپ بىلەمىز.
كەلەمىن, كورەمىن, وي تۇيەمىن دەۋشىلەرگە مۋزەي ەسىگى ءاردايىم اشىق.
تابالدىرىقتان اتتاپ, تورگە شىعىڭىزدار!
***
*1998 جىلعى 17 ناۋرىزدا «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلىن» ءوتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى, جينالعان شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ – ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ادەبيەتشىلەردىڭ, ءدىني قايراتكەرلەردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق مۋزەي قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى العاش رەت ايتتى جانە سول كەزدىڭ وزىندە-اق بولاشاق مۋزەيدىڭ بارلىق نەگىزگى قۇرىلىمىن بەلگىلەپ بەردى.
* * *
* مەملەكەت باسشىسىنىڭ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن 2008 جىلعى 13 ماۋسىمداعى تاپسىرماسىنا سايكەس استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە استانا قالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مۋزەي قۇرۋ تاپسىرىلدى.
* * *
*مۋزەي قۇرىلىسى «قازمۇنايگاز» اق بولگەن قاراجات ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى. باس جوبالاۋشى – «بازيس پروەكت LTD» جشس, ديزاينىن ەلىنىڭ «Design be Art» كومپانياسى وتاندىق ديزاينەرلەرمەن بىرلەسىپ ازىرلەدى, «Turkuaz Construction» جشس قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ باس مەردىگەرى بولىپ انىقتالدى.
* * *
* قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۋزەيى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ سيمۆولى – «قازاق ەلى» مونۋمەنتى ورنالاسقان الاڭدا جاقسى ۇيلەسىم تاۋىپ, تاۋەلسىزدىك سارايىن, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن, ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىمەن بىرگە بىرىڭعاي ارحيتەكتۋرالىق كومپوزيتسيانى قۇراپ تۇر.
* * *
*جوباعا سايكەس قاباتىنىڭ بيىكتىگى اۋىسپالى (2 قاباتتان 8 قاباتقا دەيىن) 7 بلوكتان تۇراتىن مۋزەيدىڭ جالپى اۋماعى 74 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە ەكسپوزيتسيالىق الاڭ 14 مىڭ شارشى مەتردەن استام جەردى الىپ جاتىر, ال مۇراجاي (فوندوحرانيليششە) شامامەن 5 مىڭ شارشى مەتر بولادى. مۋزەي عيماراتىنا ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, التىن زالى, ەتنوگرافيا زالى, تاۋەلسىز قازاقستان زالى, استانا زالى, زاماناۋي ونەر زالى ەكسپوزيتسيالارى ورنالاسقان.
* * *
* ەكسپوزيتسيا زالدارىنان باسقا, ۋاقىتشا كورمەلەردى وتكىزۋگە ارنالعان ءبولمەلەر, «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, قالپىنا كەلتىرۋ شەبەرحانالارى, زەرتحانالار, مۇراجايلار, وقۋ زالى بار كىتاپحانا, ىلەسپە اۋدارماعا ارنالعان جابدىقتارى بار ءماجىلىس زالى, كادەسىي دۇڭگىرشەگى, ءدامحانا مەن بۋفەت-بار ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن.
دارحان مىڭباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى.
ۇلتتىق مۋزەي – ۇلت مۇراسى
بۇرناعى كۇنى ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندە ەرەكشە وقيعا بولدى – استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى اشىلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوناۋ 1998 جىلى جاساعان ۇسىنىسى بويىنشا قولعا الىنىپ, جىلدار بويى ويلاستىرىلىپ تۇرعىزىلعان, الەمدىك مۋزەي ءىسى تالاپتارىنا ساي جابدىقتالعان بۇل بىرەگەي نىسان جونىندە ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى دارحان مىڭبايدىڭ كەڭ تولعامدى ماقالاسىندا اڭگىمەلەنەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرگەن استانا جىل سايىن اجارلانىپ, اسقاقتاپ كەلەدى. ازاتتىعىمىز بەن ەلدىگىمىزدى ايقىنداعان «قازاق ەلى» مونۋمەنتى الاڭىمەن قاپتالداس تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى عيماراتتارىمەن جاراسىپ, قاسبەتى ۇلتتىق ويۋ-ورنەكپەن بەدەرلەنگەن اقشاڭقان, ءزاۋلىم عيمارات بوي كوتەرىپ, بۇگىندە ۇيلەسكەن ءبىرتۇتاس ارحيتەكتۋرالىق كومپوزيتسيانى ايشىقتاپ تۇر. بۇل – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن جانە تاپسىرماسىمەن ومىرگە كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى. وتكەن تاريحىمىزدى بايىپتاتاتىن, رۋحاني مۇرامىزدى زەردەلەتەتىن, بۇگىنگى دامۋىمىزدى باعامداتاتىن جاڭاشىل بۇل مۋزەي – ەل تاريحىنداعى ەڭ ءىرى مادەني ورتالىق.
ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەلوردا تورىنەن ورىن الۋى قيسىندى. سەبەبى, سول ارقىلى مەملەكەتىمىزگە, ونىڭ دامۋىنا الەۋەتىنە باعا بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە «اقىلدى باقىردى دا باعالايدى, اقىلسىز التىندى دا قارالايدى» دەگەن ءسوز قالدىرعان اتا-بابالارىمىز مۇراعا وتە ۇقىپتى قاراعان. راس, ەلىمىزدە ۇلتتىق مۋزەيدەن باسقا دا مۋزەيلەر بار. الايدا, ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىستىگىن قوسا العانداعى تاريحىمىزدى تۇتاس كورسەتەتىن جانە دامۋشى ەلدەن دامىعان ەلگە اينالعانىمىزدى ايعاقتاي الاتىن دەڭگەيدە جانە پىشىمدە ەمەس.
كەز كەلگەن مەملەكەت تۋرالى العاشقى اسەر مەن تۇسىنىك ونىڭ تاريحىمەن تانىسۋدان باستالادى. مىنە, وسى ماڭىزدى ميسسيا ۇلتتىق مۋزەيگە جۇكتەلگەن.
بايتاق وتانىمىزدىڭ باي تاريحىن تۇگەندەۋ, باياندى ءداستۇرىن تانىستىرۋ, كونەنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, سونىمەن قاتار قازىرگى قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ءتول مادەنيەتىن الەمگە تانىمال ەتۋ ءمىندەتى جۇكتەلگەن ۇلتتىق مۋزەي جوعالعانىمىزدى تابۋدى, وشكەنىمىزدى جاعۋدى جانە بارىمىزدى باعالاۋدى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەدى.
قوعامنىڭ قاستەرلى قازىناسى – ءمادەنيەت. ال مادەنيەتتىڭ ءماندى مايەگى – مۋزەي.
ۇلتىمىزدىڭ جاۋھار جادىگەرلەرى مەن مادەني مۇرالارىنىڭ ءبىر پاراسى ارقىلى مەملەكەتتىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدى ۇلىقتايتىن ۇلتتىق مۋزەي ءداستۇرلى قىزمەت كورسەتۋ اياسىمەن عانا شەكتەلمەي, قوعامنىڭ بار سالاسىنا قاجەتتى مادەني-اعارتۋ, عىلىمي-ادىستەمەلىك, تانىمدىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستاردىڭ قايناعان ورتاسىنا اينالادى. الەمدىك ستاندارتقا ساي سالىنعاندىقتان, مۇندا جاڭاشىل تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن ەلەكتروندىق عىلىمي كىتاپحانا, ءتۇرلى كاسىبي شەبەرحانالار جۇمىس ىستەيدى. ناقتىلاپ ايتساق, ۇلتتىق مۋزەي تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋدىڭ الاڭىنا, ۇستاحاناسى بولادى. جۇمىس جۇيەلى ءجۇرىپ, ساباقتاستىق ساقتالۋ ءۇشىن مۋزەي بىلىكتى عالىمدارمەن جانە جاس ىزدەنۋشىلەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتادى.
ۇلتتىق مۋزەي ماتەريالدىق جانە رۋحاني-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ تابيعي, تاريحي نۇسقالارىن جيناقتاپ قانا قويماي, ولاردى ساقتاپ, زەرتتەپ, حالىققا كورسەتىپ, ناسيحاتتاپ وتىرادى. قۇندى مۇرالار قورى ساقتالعان شاڭىراققا كەلگەن ءاربىر ادام حالىقتىڭ قۇنارلى مادەنيەتىنىڭ كاۋسارىنا قانادى. ءبىتىمى بولەك, بولمىسى ايرىقشا بولعاندىقتان, مۇندا ۇلتتىق دەڭگەيى بار, مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە ەكسپوناتتار عانا ساقتالادى.
قازاقستاننىڭ قازىرگى بەدەلى مەن ءمارتەبەسىنە ساي بولىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلاندىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ۇلتتىق مۋزەي سالانىڭ اياعىن شىدەرلەيتىن قاساڭ قاعيداتتاردان باس تارتادى. مۇنداعى جۇمىستىڭ بارلىعى الەمگە ايگىلى مۋزەيلەر تاجىريبەسى مەن كاسىبي تالاپقا ساي اتقارىلادى. ءبىر عانا مىسال, مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ جادىگەرلەر جايلى قوسىمشا اقپاراتتى ينتەراكتيۆتى قۇرىلعىلاردان الۋىنا مۇمكىندىگى مول. قازىر ۇلتتىق مۋزەيدە 85 مەدياقوندىرعى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تەرەڭ تانىعىسى كەلەتىن ەل ازاماتتارى مەن شەتەلدىك قوناقتارعا ءجادىگەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن ايرىقشا تاريحي ورنى تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەرەدى.
ۇلتتىق مۋزەيدە ەجەلگى زامان مەن ورتا عاسىرلار, ۇلى جىبەك جولىنىڭ مول مۇراسى كەيىنگى كەزەڭدەردەگى جادىگەرلەرمەن ساباقتاسىپ, ەتنوگرافيا, ءمۇسىن, كوركەمسۋرەت, كەسكىندەمە جانە ۇلتتىق قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى ءوزارا ۇيلەسىم تاپقان. ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك بولسا, مۇندا ەلىمىزدىڭ جاڭا داۋىرىندەگى وقيعالار جونىندە ماعلۇماتتار دا كەڭ قامتىلدى. بۇل باعىتتا مادەنيەت پەن عىلىمعا, مەملەكەتشىلدىك سانا مەن ەلدىك ءتالىم-تاربيەگە, وتانشىلدىق پەن جاسامپازدىققا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلەدى.
مۋزەي قورلارىنىڭ كوللەكتسيالارى وتاندىق جانە الەمدىك قوعامداستىققا كەڭىنەن ءمالىم سوناۋ تاس عاسىرىنداعى ماتەريالدار مەن قولادان جاسالعان بۇيىمداردان, ساق-سكيف داۋىرىندەگى باي قازىنادان, قازاقتىڭ ءداستۇرلى زەرگەرلىك, حالىقتىق-قولدانبالى ونەرىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنەن, قازاق حاندىعىنان باستاپ قازىرگە دەيىنگى قۇندى ماتەريالداردان, سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنىڭ كۋاسى سانالاتىن بىرەگەي جادىگەرلەردەن تۇرادى. مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسياسىنان وتاندىق زاماناۋي بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تەك-تامىرى مەن دامۋىن ايقىندايتىن قايتالانباس كوركەم تۋىندىلارعا دا لايىقتى ورىن بەرىلگەن.
بۇل مادەنيەت ورداسىن جاساقتاۋ, جۇيەلەۋ شارۋاسىنا تاجىريبەسى مول, جەتەكشى شەتەلدىك كومپانيالار جۇمىلدىرىلعان. ولار مۋزەي قورىنا كەلىپ تۇسەتىن مادەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا جاۋاپ بەرەدى.
مۋزەيگە جيناقتالعان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى كەلەر ۇرپاققا شاشاۋىن شىعارماي جەتكىزۋ شاراسىنا قاتىستى بارلىق جاعداي جاسالعان. عيمارات جانە ونىڭ قور ساقتاۋ قۇرىلىمدارى ءجادىگەرلەردى بارىنشا دۇرىس ساقتالۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى پاتەنتتەلگەن ماتەريالدان سالىنعان. ساقتاۋ قورىنداعى ءتيىستى اۋا تەمپەراتۋراسىنا, ىلعال مەن جارىققا قاتىستى تەحنيكالىق قۇرىلعىلاردى كاسىبي ماماندار قاداعالاپ وتىرادى.
جالپى اۋدانى 74 مىڭ, ەكسپوزيتسيا الاڭى 14 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن مۋزەيدە ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, ەتنوگرافيا زالى, التىن زالى, تاۋەلسىز قازاقستان زالى, استانا زالى, زاماناۋي ونەر زالى, كورمە زالى جۇمىس ىستەيدى. زالداردىڭ بارىندە مۋزەي تالابى ساقتالعان جانە تاريحي حرونولوگيا ەسكەرىلگەن.
قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى پالەوليت, مەزوليت, نەوليت, ەنەوليت, قولا ءداۋىرى مەن ورتا عاسىر كەزەڭىن قامتيدى. ۇلى جىبەك جولىنا قاتىستى وقيعالاردىڭ زاتتاي ايعاقتارى دا وسى زالدان تابىلادى.
قولا ءداۋىرىنىڭ التىن اشەكەيلەرىمەن بىرگە عاسىرلار ساباقتاستىعىن جالعاستىرعان التىن وردا كەزەڭىنە دەيىنگى قۇندىلىقتاردى قامتىعان ارتەفاكتىلەر مۋزەيدىڭ التىن زالىنا قويىلعان. تاريح زالىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا شىعىس دەشتى-قىپشاق, جەتىسۋ جانە تۇركىستان جەرلەرىندەگى قازاق حالقىنىڭ ماڭىزدى تاريحي وقيعالارعا تولى كەزەڭى كورىنىس تاپقان. ەتنوگرافيا زالىنىڭ ەكسپوزيتسياسى كوشپەلى جانە وتىرىقشى ەگىنشىلىك شارۋاشىلىق تاريحىمەن قاتار ءداستۇرلى ماتەريالدىق ءھام رۋحاني مادەنيەتىمىزدى كەشەندى تۇردە تانىستىرادى. تاۋەلسىز قازاقستان زالى رەسپۋبليكامىزدىڭ 1991 جىلى دەربەس مەملەكەت دەپ جاريالانعان ۋاقىتىنان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىن كورسەتەدى. استانا زالىندا جاڭا ەلوردانىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحىن باياندايتىن ماڭىزدى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, جادىگەرلەر مەن فوتوقۇجاتتىق ماتەريالدار جيناقتالعان. قازىرگى زامانعى ونەر زالىنا – قازاقستاننىڭ ءتۇرلى تاريحي كەزەڭىن بەينەلەگەن ءار بۋىن سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارى, ۇلتتىق بەينەلەۋ, كەسكىندەمە, ءمۇسىن ونەرىندەگى دامۋ ۇدەرىستەرى مەن مەكتەپتەردى انىقتايتىن تۋىندىلار قويىلعان. قازىرگى زامانعى ونەر ەكسپوزيتسياسىنىڭ التىن ارقاۋىن ءا.قاستەەۆ, و.تاڭسىقباەۆ, ق.تەلجانوۆ, س.ايتباەۆ, م.كەنباەۆ, ۆ.ەيفەرت, ۆ.سيدوركين, ج.شاردەنوۆ, ءا.يسمايلوۆ, گ.يسمايلوۆا, ءا.سادىحانوۆ, ت.توعىسباەۆ, س.مامبەەۆ, ە.مەرگەنوۆ, ا.اقاناەۆ, ت.ب. سۋرەتشىلەر مەن وتاندىق گرافيكا جانە ءمۇسىن ونەرى كاسىبي ماماندارىنىڭ ەڭبەكتەرى قۇرايدى.
تۇراقتى ەكسپوزيتسيالاردىڭ قاتارىندا ۋاقىتشا كورمەلەرگە ارنالعان كورمە زالدارى دا قاراستىرىلعان. وندا كوشپەلى كورمەلەردى, جەكە شىعارماشىلىق كورمەلەردى, كلاسسيكالىق ونەر مەن جاڭا باعىتتاردىڭ تۇساۋكەسەرىن ۇيىمداستىرۋعا جاعداي جاسالعان.
وتاندىق تاريح پەن ۇلت رۋحانياتىن ساباقتاستىرىپ ايتقاندا, ەڭ الدىمەن ويىمىزعا حالقىمىزدىڭ مادەني مۇراسى ورالادى. سەبەبى, مادەني مۇرا تاريحىمىزدى زەردەلەتىپ قانا قويماي, ونى تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىمەن بايلانىستىرادى. وسىدان 11 جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى عالىمداردىڭ ەلدىك نەگىزدەردى تانىتاتىن تىڭ ارحەولوگيالىق جادىگەرلەردى تابۋىنا, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋىنە, تابيعي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋىنە, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك عىلىم, مادەنيەت, ونەر جەتىستىگىنە نەگىزدەلگەن گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ تولىققاندى قورىن قۇرۋعا العىشارت جاسادى. قازاقستاندى وراسان زور بايلىققا كەنەلتكەن باعدارلامانىڭ شاپاعاتى ۇلتتىق مۋزەيگە دە ءتيدى. بۇلاي دەۋىمىزگە ەلورداداعى بىرەگەي مۋزەيدىڭ وسى باعدارلاما اياسىندا سالىنعاندىعى ناقتى سەبەپ بولىپ وتىر.
استانادا ۇلتتىق مۋزەي اشۋ تۋرالى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى العاش رەت 1998 جىلعى 17 ناۋرىزدا «حالىق تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق تاريح جىلىن» وتكىزۋگە قاتىستى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا كوتەرگەن ەدى. پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق مۋزەي قازاق ەلىنىڭ تاريحىن تۇتاس قامتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ەلباسىنىڭ وسى ويى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جالعاسىن تاپتى. ەلباسى مۇندا: «ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ءداستۇرلەرىمىزدى وسى ارالۋاندىعىمەن جانە ۇلىلىعىمەن قوسىپ قورعاۋىمىز كەرەك, مادەني يگىلىگىمىزدى بولشەكتەپ بولسا دا جيناستىرۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ دۇرىس تاڭداپ الىنعان باعىتى ارقاسىندا ءبىز كوپتەگەن بيىكتەرگە – بۇكپەسىز اشىق ساياسات جۇرگىزۋگە, قازاقستانعا عانا ءتان ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا, يگىلىكتى الەۋمەتتىك رەفورمالارعا – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى اينىتپاي تانۋعا يگى ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان تابىستارعا قول جەتكىزدىك. بىراق باسقا ءبىر قابات – نازىك جانە سونىمەن بىرگە قىرتىسى قالىڭ – رۋحاني قابات بار, قازاقستان تامىرى تەرەڭ جايىلعان ۇلى تاريحى بار ەل ەكەنىن كورسەتە جانە دالەلدەي وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك ارەنادا ءبىز ەلىمىزدى وسى قابات ارقىلى پاش ەتەمىز», دەپ ايتتى.
ۇلتتىق مۋزەي قازاق ەلىنىڭ تاريحي ايرىقشا دامۋ تاجىريبەسى مەن بۇگىنگى ءسۇتتەي ۇيىعان قازاقستان حالقىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن وركەندەتۋ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني ورىستەۋىنىڭ شىنايى قالپىن كورسەتە وتىرىپ, وتكەن مەن بۇگىندى بولاشاقپەن بايلانىستىرادى. تاپ قازىر ۇلتتىق مۋزەيدىڭ الدىندا ەجەلگى تاس داۋىرىنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى قازاقستان تاريحىن تاۋەلسىزدىك پەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار تالعامى مەن تالابى تۇرعىسىنان كورسەتۋ, سونىمەن قاتار, ەلدىك ماسەلەنى ءبىلىم مەن عىلىم تۇرعىسىنان بايىپتاۋ مىندەتى تۇر.
مۋزەيدىڭ قۇنىن كوتەرەتىن, ءباسىن جوعارى ەتەتىن – ەكسپونات. ۇلان-عايىر ەلىمىزدە قولدى بولىپ كەتۋدەن امان قالعانى مۋزەيدىڭ مۇراجايىنان (فوندوحرانيليششە) مىندەتتى تۇردە ورىن تاپقانى ابزال. وسى ىستە ەلشىلدىك قاسيەت تانىتىپ, استانا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ مارتەبەسىن جەتە ۇعۋ ارقىلى ناقتى كومەك كورسەتكەن باتىس قازاقستان وبلىسىن ەرەكشە ايتىپ وتۋگە ءتيىسپىز. سونداي-اق, الماتى, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان – ارنايى جاسالعان قازاقتىڭ بىرەگەي كيىز ءۇيى, قوستاناي, اقتوبە, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان جانە باسقا دا وبلىستاردان – تاريحتىڭ ءار كەزەڭىن ايقىندايتىن قۇندى جادىگەرلەر, التىن بۇيىمدار مەن مۋزەيلىك ەكسپوناتتار كەلدى. تاياۋدا بۇلاردىڭ قاتارىنا قازاق حاندىعى كەزىنەن جەتكەن تۋ باسى مەن تولە ءبيدىڭ شاپانى قوسىلدى. وسى تۇستا ءبىز ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن وتباسىلىق قۇندى جادىگەرلەرىن مۋزەيگە تاپسىرعان ادامدارعا العىس ايتامىز. بۇل ازاماتتار اتا-باباسىنان ميراس دۇنيەنى مۋزەيگە وتكىزۋ ارقىلى تاريحي تانىمعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, مەملەكەتكە, ونىڭ باس مۋزەيىنە زور سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنى اسا بيىك وتانشىلدىق سانانىڭ كورىنىسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
دەسەك تە, قوعامىمىزدا اتا-باباسىنان جەتكەن قۇندى جادىگەردى ءبىر وتباسىنىڭ نەمەسە اۋلەتتىڭ دۇنيەسى دەپ باعالاپ, ءتۇرلى جاعدايدا سول مۇرادان ايىرىلىپ قالاتىن جاندار دا كەزدەسەدى. وكىنىشكە قاراي, ولار مەملەكەتتىك ماڭىزى بار مادەني مۇرا مۋزەيدە ساقتالۋى كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى نەمەسە بىلگىسى كەلمەيدى.
مۋزەيگە لايىقتى باعالى بۇيىمدى, اسىل زاتتى, ماڭىزدى قۇجاتتى ەكسپونات رەتىندە قورعا تاپسىرۋ – قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ءۇشىن ابىروي, دارەجە. بۇل – بارلىق وركەنيەتتى ەلدەردە بار ءۇردىس. سونداي-اق, مۋزەيدە ساقتالىنعان زاتتىڭ ارنايى تولقۇجاتى بولاتىنىن, وندا زاتتىڭ يەسى, كىمنەن الىنعانى – ءبارى تياناقتى جازىلاتىنىن جۇرت ءبىلۋى كەرەك. مۋزەيگە تاپسىرىلعان زات اۋا, ىلعال, شاڭ-توزاڭ, كۇننىڭ كوزى, ەلەكتر جارىعى سەكىلدى شىرۋگە, ب ۇلىنۋگە, جويىلۋعا ىقپال ەتەتىن قۇبىلىستاردىڭ بارىنەن ساقتاندىرىلادى. ءسويتىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا ب ۇلىنبەي جەتەدى.
وركەنيەتتى ەلدەردە مۋزەيگە, ءمادەنيەتكە دەگەن جالپى حالىقتىق قۇرمەت ەرەكشە. ءبىز دە قازاق بولمىسىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىزگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا دەگەن قۇرمەتىمىزدى كۇشەيتۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى مۋزەيلەرىنىڭ ءسان-سالتاناتىن ارتتىرۋ ارقىلى الەمگە ەسىگىن ايقارا اشىپ وتىر. ءبىزدىڭ دە وسىلاي جاساعانىمىز ءجون. بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز.
ۇلتتىق مۋزەي دۇنيە جۇزىندەگى باسقا مۋزەيلەردەن ايرىقشا ساۋلەتىمەن, قايتالانباس داۋلەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, بريتان مۋزەيى, پاريجدەگى لۋۆر مۋزەيى, رەسەي مۋزەيلەرى سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ قور ساقتايتىن قوسىمشا ءتۇرلى عيماراتتاردى تۇرعىزۋعا ءماجبۇر بولعان. سونىڭ سالدارىنان مۋزەيدىڭ جۇمىسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇرىلىمدارى نەگىزگى عيماراتتان تىس جەردە قالىپ قويعان. وسىنداي قاتەلىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن ۇلتتىق مۋزەيدى تۇتاس كەشەن رەتىندە سالعىزۋ – ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى, الىستى بولجاعاندىعى دەر ەدىك. بۇيىرسا, مۇندا تاريحي ماتەريالداردىڭ ساقتالۋىنان باستاپ زەرتتەلۋىنە دەيىنگى بارلىق ۇدەرىستەر قولايلى جاعدايدا قاتار جۇرگىزىلەتىن بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى – ەلباسى «قازاقستان-2050» ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ: «ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى», دەپ بەلگىلەپ بەردى. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تابىستارىن ماقتانىش ەتە وتىرىپ, تاريحىمىزدىڭ سان تاراۋلى سوقپاقتارىن ساباق الۋ ءۇشىن سارالاۋعا, ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى قۇندىلىق رەتىندە قۇرمەت تۇتۋعا ۇندەيتىن ۇلاعاتتى ءسوز.
حالىق قازىناسى – تەك كونە جادىگەرلەر عانا ەمەس, ءاردايىم ەلگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس ءبىلىم, عىلىم, ونەردەگى ءداستۇر ساباقتاستىعى.
بابالارىمىزدىڭ باعزىدان جەتكەن اسىل ارمانى – ماڭگىلىك ەل مۇراتىمەن سۋارىلعان ۇلتىمىزدىڭ رۋحى اسقاق, ەلىمىزدىڭ الەۋەتى وراسان زور.
سوندىقتان الەمدىك باسەكەدە وزىق, ورازدى جۇرتتاردىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن الۋ ءۇشىن ەلىمىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان. ەندەشە, جاڭا زامانداعى جاڭا قازاقستاندا مادەنيەت سالاسى دا جاڭاشا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ازىرلەنگەن مادەنيەت ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ەل-ەلدە, جەر-جەردە, ءارتۇرلى دەڭگەيدە, سان قيلى ورتادا قىزۋ تالقىلانۋدا. ول زاڭدى دا. سايىپ كەلگەندە, قازاقستان ازاماتتارىن ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارى نەگىزىندە تاربيەلەپ, قوعامدى جاڭا ساپالىق ساتىعا كوتەرۋدى كوزدەيتىن اتالعان تۇجىرىمداماداعى قاعيدالاردىڭ وزەگىن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىمىز قۇرايدى. ولار: وتاندى ءسۇيۋ, ەلگە جانە ءداستۇرگە ادالدىق, زاڭعا باعىنۋ, وتباسى مارتەبەسى, قايىرىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك, سوزگە توقتاۋ, شىنايى ەڭبەكتى قۇرمەتتەۋ. وسىنىڭ ءبارى – ادامي قارىم-قاتىناستاردى عانا ەمەس, ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ, مەملەكەتىمىزدى بەكەمدەۋگە قىزمەت ەتەتىن ونەگەلى قاسيەتتەر.
تۇتاس العاندا, تۇجىرىمداما جۇيەلەنىپ جۇزەگە اسسا, مادەنيەتتىڭ تاربيەلىك, اعارتۋشىلىق ءرولى ايقىندالىپ, تاريحي جانە ءمادەني مۇرالارىمىز جاستارىمىزدىڭ لايىقتى تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا, سول ارقىلى قوعامنىڭ بەلسەندى الەۋەتىن قۇراۋعا كومەگىن تيگىزەتىن بولادى. سول مىندەتتەردى ورىندايتىن سالانىڭ ءبىر ورتالىعى رەتىندە استانادا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ بوي كوتەرۋى ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا دەپ بىلەمىز.
كەلەمىن, كورەمىن, وي تۇيەمىن دەۋشىلەرگە مۋزەي ەسىگى ءاردايىم اشىق.
تابالدىرىقتان اتتاپ, تورگە شىعىڭىزدار!
***
*1998 جىلعى 17 ناۋرىزدا «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلىن» ءوتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى, جينالعان شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ – ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ادەبيەتشىلەردىڭ, ءدىني قايراتكەرلەردىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق مۋزەي قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى العاش رەت ايتتى جانە سول كەزدىڭ وزىندە-اق بولاشاق مۋزەيدىڭ بارلىق نەگىزگى قۇرىلىمىن بەلگىلەپ بەردى.
* * *
* مەملەكەت باسشىسىنىڭ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن 2008 جىلعى 13 ماۋسىمداعى تاپسىرماسىنا سايكەس استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە استانا قالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مۋزەي قۇرۋ تاپسىرىلدى.
* * *
*مۋزەي قۇرىلىسى «قازمۇنايگاز» اق بولگەن قاراجات ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى. باس جوبالاۋشى – «بازيس پروەكت LTD» جشس, ديزاينىن ەلىنىڭ «Design be Art» كومپانياسى وتاندىق ديزاينەرلەرمەن بىرلەسىپ ازىرلەدى, «Turkuaz Construction» جشس قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ باس مەردىگەرى بولىپ انىقتالدى.
* * *
* قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۋزەيى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ سيمۆولى – «قازاق ەلى» مونۋمەنتى ورنالاسقان الاڭدا جاقسى ۇيلەسىم تاۋىپ, تاۋەلسىزدىك سارايىن, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن, ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىمەن بىرگە بىرىڭعاي ارحيتەكتۋرالىق كومپوزيتسيانى قۇراپ تۇر.
* * *
*جوباعا سايكەس قاباتىنىڭ بيىكتىگى اۋىسپالى (2 قاباتتان 8 قاباتقا دەيىن) 7 بلوكتان تۇراتىن مۋزەيدىڭ جالپى اۋماعى 74 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە ەكسپوزيتسيالىق الاڭ 14 مىڭ شارشى مەتردەن استام جەردى الىپ جاتىر, ال مۇراجاي (فوندوحرانيليششە) شامامەن 5 مىڭ شارشى مەتر بولادى. مۋزەي عيماراتىنا ەجەلگى جانە ورتا عاسىر تاريحى زالى, تاريح زالى, التىن زالى, ەتنوگرافيا زالى, تاۋەلسىز قازاقستان زالى, استانا زالى, زاماناۋي ونەر زالى ەكسپوزيتسيالارى ورنالاسقان.
* * *
* ەكسپوزيتسيا زالدارىنان باسقا, ۋاقىتشا كورمەلەردى وتكىزۋگە ارنالعان ءبولمەلەر, «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, قالپىنا كەلتىرۋ شەبەرحانالارى, زەرتحانالار, مۇراجايلار, وقۋ زالى بار كىتاپحانا, ىلەسپە اۋدارماعا ارنالعان جابدىقتارى بار ءماجىلىس زالى, كادەسىي دۇڭگىرشەگى, ءدامحانا مەن بۋفەت-بار ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن.
دارحان مىڭباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى.
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
