تويعان وسپانقىزى ارايلى اقتوبە وڭىرىندە ومىرگە كەلىپ, بالا جاسىنان نازىكتىكتى, سۇلۋلىقتى قالاپ, ونەر جولىن تاڭدادى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە ءتۇرلى ۇيىرمەگە قاتىسىپ, دومبىرا ۇيرەندى. مەكتەپ وركەسترىنىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتتى. ءان دە شىرقادى. ءتىپتى سپورتتىڭ دا بىرنەشە تۇرىمەن شۇعىلداندى. بىراق ول بي ونەرىن ەرەكشە جاقسى كوردى.
كەيىپكەرىمىز اقتوبەدەگى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ, ونەرگە دەگەن قۇلشىنىسى ارتا ءتۇستى. وبلىستىق فيلارمونياداعى «ارايلى اقتوبە» ءانسامبلىنىڭ ءبيشىسى بولىپ, ەلگە تانىلدى. دەگەنمەن, ول ءبيشى بولۋ ءۇشىن كاسىبي ءبىلىم كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ, مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن الماتىداعى ەسترادا-تسيرك ونەرى ستۋدياسىنا وقۋعا ءتۇستى. سودان باستاپ, تالانتتى ءبيشىنىڭ ونەردەگى ورەلى جولى باستالدى. قازاق ءبيىنىڭ پاديشاسى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ كوزىن كورگەن ونەرلى جاس كسرو قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان ىلۋدە بىرەۋدىڭ عانا جولى ءتۇسىپ, قاتىسا الاتىن حالىقارالىق ءىس-شارانىڭ ءبىرى – ماسكەۋدە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك 12-ءىنشى فەستيۆالىنىڭ ديپلومانتى اتاندى. بۇدان باسقا, 80-ءىنشى جىلدارى شەتەلدەردەگى بايقاۋلارعا الىستاعى رەسپۋبليكالاردان ەكىنىڭ ءبىرى قاتىسا المايتىندىعىن ەسكەرسەك, قاراپايىم قازاق قىزىنىڭ بەلگيادا وتكەن حالىقارالىق بي فەستيۆالىنە قاتىسۋى دا ايتۋلى وقيعا بولدى. سونداي-اق ول كىسى ەلىمىزدە وتكەن العاشقى بي بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرلەرىنىڭ ءبىرى اتاندى.
تويعان اپاي ونەردە عانا ەمەس, ومىردە دە جاڭالىقتىڭ جارشىسىنداي, الدىڭعى لەكتە ءجۇردى. سونىڭ ءبىر ايعاعى, جاڭادان قۇرىلعان تورعاي وبلىسىنا ارنايى شاقىرتۋمەن باردى. جاس مامان قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, قازاق مادەنيەتىنىڭ قارا نارى وزبەكالى جانىبەكوۆ نەگىزىن قالاعان «شەرتەر» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتىپ, بىرقاتار تۇلعامەن ەتەنە ارالاسا ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى. اتالعان انسامبل قۇرامىندا گاسترولدىك ساپارلارمەن ءبىراز ەلدى ارالاپ, قازاق مادەنيەتىن اسقاقتاتتى.
ت.ءىزىم قازاقتىڭ اتاقتى كۇيشى-كومپوزيتورلارىنىڭ كۇيلەرىنە قويىلعان تەرەڭ ماعىنالى بيلەردىڭ العاشقى ورىنداۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بولدى. «جەزتىرناق», «شالقىما», «قىلىشپان», «كيىز باسۋ», «قۇسبەگى داۋىلپازى», «بالبىراۋىن», «القاقوتان» سياقتى بيلەردى ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداۋدا تەك بي تەحنيكاسىنا عانا ەمەس, ونىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسىنا دا تەرەڭ ءمان بەرىپ, بي اتريبۋتتارىن شەبەر مەڭگەردى.
سونداي-اق قازاق حالىق ءبيىنىڭ تاريحىندا «جۇپتاسقان بيلەردىڭ» دە العاشقى ورىنداۋشىلارى رەتىندە ومىرلىك قوساعى ۇسەن اعا ەكەۋىنىڭ بي ونەرى تاريحىندا ەسىمدەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. قازاق ءبيىنىڭ قوس قىرانى ازيانىڭ الىپ ەلدەرىنىڭ ساحنالارىندا ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ عاجايىپتىعىن پاش ەتتى.
ول ساحناداعى بي قۇدىرەتى ارقىلى تۇتاس ءبىر ۇرپاقتى تاربيەلەدى, ۇلتتىق رۋحانياتتى ناسيحاتتادى. سودان بەرى شيرەك عاسىردان استام ساحنانىڭ جۇلدىزى بولسا, شيرەك عاسىر بويى ونەر جولىن تاڭداعان تالاي جاستىڭ جۇلدىزىن جاعىپ كەلەدى. بۇگىندە تويعان وسپانقىزى قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىندا ۇستازدىق قىزمەتىن جالعاستىرۋدا. ونىڭ مول شىعارماشىلىق, پەداگوگيكالىق تاجىريبەسى اكادەميانىڭ وقىتۋشىلارى ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنا. ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ تاربيەلەگەن شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, وزدەرى دە شاكىرت تاربيەلەۋدە.
تويعان وسپانقىزى قازاق ونەرىن دامىتۋ ىسىنە وراسان زور ۇلەس قوسقان عالىم قايراتكەر. ول بي الەمىن زەرتتەۋگە جاس مامان رەتىندە كيەلى تورعاي ەلىنە بارىپ, «شەرتەردە» قىزمەت ىستەي باستاعان ۋاقىتتان باستاپ دەن قويدى. قازاق ءبيىنىڭ قيمىلدارىن ەل ارالاپ ءجۇرىپ جيناپ, داپتەرىنە ءتۇرتىپ, ساناسىنا ءسىڭىرىپ, جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنە جيناي بەردى. سودان بەرى 60-قا جۋىق ەڭبەك جازىپ, قازاق ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كوشىن سۇيرەپ كەلەدى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى بي ونەرىنىڭ بولمىسىنا قاتىستى بىرنەشە مونوگرافيانىڭ اۆتورى. ول بي ونەرىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەپ, العاشقى ساحنالىق قازاق ءبيىن ورىنداۋشىلارىنىڭ ادامي قاسيەتتەرى مەن كاسىبي شەبەرلىكتەرى, ورىنداۋ تەحنيكاسىن سيپاتتايتىن ەڭبەكتەردىڭ جازىلۋىنا, قانشاما ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارىنىڭ جارىققا شىعۋىنا مۇرىندىق بولىپ, قانشاما ۇلتتىق بي قويىلىمدارىنا ساراپتامالىق تالداۋلار جاسادى.
تويعان وسپانقىزىنىڭ «ۋاقىت جانە بي ونەرى», «مەملەكەتتىك «التىناي» بي ءانسامبلى» اتتى عىلىمي مونوگرافيالارى, «قازاق ءبيىن وقىتۋدىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى», «قازاق جانە شەتەل حورەوگرافيا ونەرىنىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭدەرى» سياقتى وقۋلىقتارى ۇلتتىق بيگە دەن قويعان ءاربىر ستۋدەنتتىڭ, وقىتۋشىنىڭ, جالپى بيگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى بار ادامداردىڭ قولدان تۇسپەيتىن كىتابى بولۋعا ءتيىس.
تويعان وسپانقىزى بي ونەرىن زەرتتەۋمەن قاتار بىرنەشە عىلىم سالاسىن قاتار الىپ جۇرگەن امبەباپ عالىم-پەداگوگ. ولاي دەيتىنىمىز, پەداگوگتىڭ ءار ساباعىندا ءبىر مەزەتتە الەم تاريحىنا ءۇڭىلىپ, مادەنيەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا جانە پەداگوگيكا پاندەرىن ءبىر ءسۇزىپ, ادەبيەت تەڭىزىنە ءبىر-ءبىر سۇڭگىپ شىعامىز. اسىرەسە, قازاق فيلوسوفياسى مەن ەتنوگرافياسىن, ۇلتتىق فولكلوردى تەرەڭ مەڭگەرگەن عالىم شاكىرتتەرى دە ۇلتتىق رۋحانياتتى جان دۇنيەسىمەن ۇعىنسا ەكەن دەپ جانتالاسادى. ءدارىس وقىعاندا دارىسكەردىڭ سويلەۋ مانەرى مەن ماتەريالدى شاكىرتتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە الۋ قابىلەتىنە قاراپ, جالپى پسيحولوگيا مەن ەتيكانىڭ قاعيداتتارىن قاتاڭ ساقتايتىندىعىنا ەرىكسىز ءتانتى بولامىز. ءبيشىنىڭ, بي قويۋشىنىڭ, اسىرەسە حورەوگرافيا تەورياسىن وقىتۋشى پەداگوگتىڭ قىزمەتىن كوپ ادامدار تۇسىنە بەرمەيدى. ونىڭ ارتىندا قانشاما ماڭداي تەر, ىزدەنىس, زەرتتەۋ جاتقاندىعىن تويعان وسپانقىزىنىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, ودان ساباق الىپ, ونىڭ ەڭبەك جولىن زەرتتەگەن جاندار عانا ءتۇسىنىپ, جان-تانىمەن ۇعىنا الادى.
ءومىرىن ونەرمەن ورنەكتەگەن ۇستازىمىزدىڭ ۇلاعاتتى جولى ءبىز ءۇشىن ونەگە. ونىڭ قازاق بي ونەرىنە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز.
اققانات سماعۇلوۆا,
قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتى
