«ءجاميلانىڭ ءانى» قالاي جازىلدى؟

«ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان ادەبيەت الە­مىنىڭ الىبى شوڭ شىڭعىستىڭ شىعارمالارى جەلىسىندە جازعان يليا جاقانوۆتىڭ بىرنەشە ءانى كومپوزيتوردى جاڭا قىرىنان اشقانى تالاس تۋدىرمايدى. اسىرەسە «دانياردىڭ ءانى» اتتى تۋىندىسى مايتالمان مۋزىكانتتار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. اتاقتى كومپوزيتور ەۆگەني برۋ­سيلوۆسكيدىڭ: «ۆەليكولەپنو. ەتو نە تولكو پەسنيا. ەتو چتو؟ رومانس يلي اريا؟ پو موەمۋ اريا!» دەپ بيىك باعالاۋى جاقانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن ايقىنداپ تۇرسا كەرەك.

ءيا, «دانياردىڭ ءانى» تۋرالى ىلگەرىدە جازعانبىز. ايگىلى قالامگەردىڭ ء«جاميلا» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن جازعان يليا جاقانوۆتىڭ ء«جاميلانىڭ ءانى» تۋىندىسى دا ولمەيتىن شىعارما ەكەنىنە ەش كۇمان جوق. جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتەتىن عاجاپ ءاننىڭ جازىلعانىنا الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ەسكىرگەن جوق. ويتكەنى ەستى ءان تالعامپاز تىڭدارماننىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنى اقيقات.

«1964 جىلى ء«جاميلا» پوۆەسىنىڭ جەلىسى نەگى­زىندە ء«جاميلانىڭ ءانىن» جازدىم. ونى فرۋنزەدە شىڭعىستىڭ ءوزىنىڭ كابينەتىندە تىڭداتتىم. ول ءان ۇزاق جىلدار ايتىلماي جاتتى. قازاق راديوسى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى بولا تۇرىپ, بارلىق جاعداي قولىمدا بولعاننىڭ وزىندە ەشبىر انشىگە كوڭىلىم تولماي, ء«جاميلانىڭ ءانىنىڭ» ورىنداۋشىسىن ۇزاق جىل تاپپادىم.

1992-1993 جىل ما ەكەن, شىڭعىس ايتماتوۆقا, استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى گۋجبينگە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىي­لىعى بەرىلدى. مىنە, وسى وقيعانىڭ ۇستىندە ء«جاميلانىڭ ءانى» ورىندالدى. قىرعىزدىڭ سيم­فونيالىق وركەسترى كەلدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى­نىڭ حالىق ءارتىسى داريعا جالعاسىنوۆا كەرەمەت شىرقا­دى. داريعادان سوڭ نە قىرعىزدا, نە قازاقتا بۇل ءاندى ەشكىم ايتا العان جوق», دەيدى كومپوزيتور وتكەن شاققا كوز جۇگىرتىپ.

راسىندا يليا جاقانوۆتىڭ جازعان اندەرىن مۋزىكانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مامان­داردىڭ شەدەۆرگە تەليتىنى بار. البەتتە, ولار ونەر ولكەسىنىڭ, اسىرەسە ءان الەمىنىڭ مارقاسقالارى بول­عان­دىقتان كومپوزيتور شىعارمالارىن تەرەڭنەن تۇسىنەدى. وعان تالاس جوق. ال ءبىز ء«جاميلانىڭ ءانىن» تىڭداعاندا ويىمىز ويران بولىپ, عاجاپ ءاننىڭ ادەمى يىرىمدەرىنىڭ تۇڭعيىعىنا باتىپ كەتەمىز. سوعان قاراعاندا سوزدەن بۇرىن مۋزىكا پايدا بولعان دەگەن پىكىر اقيقات پا دەيسىڭ. قالاي بولعان كۇندە دە كەز كەلگەن ادام شىن ونەرگە باس يەدى ەمەس پە؟!

«سول ءىس شارادا قىرعىز بەن قازاقتىڭ اراسىنداعى وزىمسىنگەن تۋىسقاندىق سەزىم ايقىن بايقالىپ تۇردى. جۇرت دۋىلداتىپ قول سوعىپ, مەنى ساحناعا شىعاردى. تالعامى بيىك تىڭدارمان ءاننىڭ تۇپكى تابيعاتىن تۇسىنگەنى مەنى شىنىندا دا قاتتى قۋانتتى. تەبىرەنىپ كەتكەنىمدى سەزىندىم. كەيىننەن, انىعىراق ايتسام, 1965 جىلى «شىنا­رىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ» كىتابى بويىنشا «اسەلدى», ىلە-شالا «اسىلىم» دەگەن ءاندى جازدىم. ارادا ءبىراز جىلدار وتكەن سوڭ «قوش بول, گۇلسارى» حيكاياتى نەگىزىندە ء«بيبىجان» دەگەن ءان دۇنيەگە كەلدى. وسى ءبىر بەس ءان شىڭعىستىڭ بۇكىل ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر ساۋلەلى, شۋاقتى ساتتەرى سياقتى. شىڭعىسپەن اركەز جۇزدەسكەندە, دەمالىس ساتتەرىندە شىقاڭ ايتاتىن: «مەنىڭ بۇكىل كەيىپكەرلەرىم قىر­عىزدىڭ توۋلارى­مەن قازاقتىڭ كەنەن تاالاسىندا شىرقاتىپ وبون سالىپ جاتادى», دەپ.

ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ بىشكەكتە ماعان شىڭعىس ايتماتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىي­لىق تاپسىرىلدى. قىسقاشا ايتقاندا, شىڭعىس ايت­ماتوۆتىڭ شىعارمالارىنا مەنىڭ مۋزىكا جازۋىم بۇل قازاق-قىرعىز ەلدەرىنىڭ ۇلكەن ىنتىماعى مەن باۋىرلاستىق-تۋىسقاندىق سەزىمىنىڭ ورتاقتىعىن تاعى ءبىر مارتە ايقىندادى. وعان ەش كۇمانىم جوق.

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 60 جىلدىعىندا مەنى وسى اندەرىم ءۇشىن قىرعىزدار 5 رەت قايتالاپ ساحناعا شىعاردى. «دانياردىڭ ءانى», «اسەل», «اسىلىم», ء«جاميلانىڭ ءانى» سەكىلدى تۋىندىلارىم الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە شىرقالدى. وسىنىڭ ءوزى ەكى ەل باۋىرلاستىعىنان تۋعان تۋىندىلاردىڭ شوقتىعى بيىك ەكەنىن ايعاقتاسا كەرەك», دەيدى كومپوزيتور.

يليا جاقانوۆ – ءومىرىن ونەرگە ارناعان شىن مانىندەگى مىقتى كومپوزيتور ەكەنى داۋسىز. ونىڭ قاي ءانى بولسىن, تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنان كىرىپ, جانىن باۋراي تۇسەدى. ەستەت كومپوزيتوردىڭ باسقا اندەرى ءبىر توبە بولسا, ء«جاميلانىڭ ءانى» شىعارماسى بولەك ءبىر توبە. شوقتىعى بيىك تۋىندى تالعامپاز تىڭدارمانمەن بىرگە جاساي بەرەتىنى, جاڭا ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭەتىنى داۋسىز. ويتكەنى شىن ونەردىڭ ولۋگە ەش قاقىسى جوق.