اۋەلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولعا الىنعان قىرۋار شارۋانى تىلگە تيەك ەتەتىن بولساق, بۇل تاراپتاعى ىلكىمدى ءىستىڭ جايى وقىرمانعا ءبىرشاما بەلگىلى بولماق. 2021 جىلدىڭ كوكتەمىندە وڭىردەگى تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاتىستى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى جوسپارلاعان 970 گەكتار القاپتى ەسەلەي كەڭەيتىپ, 1 370 گەكتار جەرگە كوشەت وتىرعىزدى. 2022 جىلى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى 1 280 گەكتارعا كوشەت وتىرعىزۋدى مەجەلەسە, بۇل جوسپار 222,3 پايىزعا اسىرا ورىندالدى. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق, كوكشەنىڭ جەرى كوك ورمانعا سىڭسىپ تۇرۋى ءۇشىن 17,2 ملن دانا كوشەت وتىرعىزىلىپتى. سۋلى-نۋلى كوكشەتاۋ مەن كەڭ كوسىلگەن قورعالجىننىڭ اراسىنداعى سايىن دالا يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانىمەن ايگىلى. كوكشە سىلەمدەرىنەن باستالاتىن ورمان-توعاي بۇلاندىنىڭ باۋىرىنان كيىزشە تۇتاسىپ, استاناعا دەيىن كوز سۇيسىندىرەدى. وتپەلى كەزەڭدە الدەنەشە مارتە ءورت شالدى. تەگىن بايلىققا قىزىققاندار دا از بولمادى. وسى ءبىر ۋاقىتتا ورمان قورىنىڭ ويسىراي زيان شەككەنى دە جاسىرىن ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا ەل يگىلىگىن اۋەل باستاعى قالپىنا كەلتىرۋ, ورمان قورىن مەيلىنشە مولايتۋ باعىتىندا ىلكىمدى ىستەر ساتىمەن ساباقتالىپ جاتىر. الداعى جوسپار دا اۋقىمدى. ماسەلەن, 2023 جىلى 1 950 گەكتار القاپقا 11,5 ملن دانا كوشەت وتىرعىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جىل سايىن مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا ورمان شارۋاشىلىقتارى بولاشاق ءۇشىن اتقارىلاتىن بايىپتى جۇمىستى ۇدەتە تۇسۋدە. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن دەرەك كەلتىرە كەتەلىك. 2009 جىلدان بەرى وڭىردە 20 مىڭ گەكتاردان اسا القاپقا كوشەت وتىرعىزىلىپتى. جاپ-جاقسى قادام ەمەس پە؟ ناتيجەسى دە كوزگە كورىنىپ تۇر. بۇگىندە ششۋچە – استانا تاسجولىنىڭ قوس قاپتالىندا جاسىل جەلەك كوز قۋانتىپ, كوڭىل جادىراتىپ, جايقالىپ ءوسىپ كەلەدى. كوڭىل تارازىسىنا سالساڭىز, وڭتايلى شارۋانىڭ وڭىنان ساباقتالۋى دا وڭاي-وسپاق ءىس بولماعان. العاشقى بەتتە كوشەتتەردىڭ كەيبىر تۇرلەرىنىڭ تاۋلى-تاستى ءوڭىردىڭ توپىراعىن جەرسىنبەي قۋراپ قالعاندارى دا بولدى. وسى ورايدا عالىمداردىڭ تىنىمسىز زەرتتەۋى ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. قازىرگى كۇنى تاسجولدىڭ بويىنداعى 2,6 مىڭ گەكتار القاپتا سانالۋان اعاش كۇندى بويلاي ءوسىپ, جايقالىپ تۇر.
بار شارۋانى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ ساراپتاساڭىز, ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ وڭدى ءىسى ورىستەۋى 2021 جىلدان باستاپ مولايا تۇسكەن ەكەن. وسى ۋاقىتتان بەرى شارۋاشىلىقتار 7 تۇقىم كەپتىرگىشتە جينالعان 442 توننا تۇقىمدى وڭدەپ, 4 220 كگ قاراعاي تۇقىمى الىندى. ورماننىڭ جاعدايىن كوپ-كورىم جاقسارتۋ ماقساتىندا 748 دانا قۇس ۇيالارىن ورناتتى. بۇل جۇمىس جاسىل جەلەكتىڭ اراسىندا قۇستاردىڭ كۇرت كوبەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. قازىر جادىراعان جاز ايلارىندا جول بويىنداعى اسىرەلەپ ايتقاندا, يت تۇمسىعى وتپەيتىن سىڭسىعان ورمان سىلەمدەرىن ارالاعان ادامدار جانعا جايلى قۇس بازارىنىڭ ىشىنە ەنىپ كەتكەندەي بولادى. جىلىكتىڭ مايىنداي تازا اۋا, دالا وركەسترىنىڭ مىڭ سان ۇنىمەن ارلەنگەن كۇيىن تىڭداعان حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالۋدا.
ورمانشىلار كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ءۇشىن بۇرشىك دايىنداۋ جۇمىستارىن دا شيراتا تۇسۋدە. جاسىل ورماننىڭ كولەمى ارتىپ, كوبەيۋىنە تۇقىمباقتاردىڭ تيگىزەر سەپتىگى از ەمەس. وسى جىلى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنە قاراستى 11 تۇقىمباق جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ۇشەۋى – ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جەتىلدىرىلگەن, بارشا شارۋاسى تالاپقا ساي تۇقىمباقتار. اقكول, كىشى تۇكتى, مارالدى تۇقىمباقتارىنا قوسا, ۋاقىتشا جۇمىس ىستەيتىن 8 تۇقىمباقتىڭ يگىلىگى ورمان كولەمىن كوبەيتۋگە باعىتتالىپ جاتىر. بۇل تۇقىمباقتاردا جىل سايىن قىلقان جاپىراقتى جانە جاپىراقتى اعاشتاردىڭ كوشەتتەرى باپتالادى. جۇمىس اۋقىمى دا ايتا قالارلىقتاي. تۇتاستاي العاندا 10 ملن دانادان اسا ەكى جىلدىق جانە ءبىر جىلدىق كوشەتتەر وسىرىلەدى ەكەن. الداعى ۋاقىتتا كوشەتپەن قامتاماسىز ەتۋ تاراپىندا العا ۇمتىلۋدىڭ العىشارتتارى ايقىن بايقالادى. ماسەلەن, ۋاقىتشا تۇقىمباقتاردىڭ كوشەت وتىرعىزاتىن جالپى اۋقىمىن 20 گەكتارعا كوبەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى شارۋاعا قوسا باراپ جانە ەرەيمەنتاۋ ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىندە تاعى دا قوسىمشا ەكى تۇقىمباق ۇيىمداستىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل مەكەمەلەردىڭ جالپى اۋماعى 2,2 گەكتار بولادى دەگەن توپشىلاۋ بار.
كورىكتى كوكشە توپىراعىن كوگەرتە جايقالتىپ, ورمان كولەمىن كەڭەيتۋ باعىتىندا وڭتايلى شارۋا اتقارىپ جاتقان ورمان شارۋاشىلىقتارى قات-قابات قىرۋار جۇمىس بارىسىندا ۇنەمدەۋ, كۇشتى ەسەپپەن جۇمساۋ باعىتىندا دا تيىمدىلىكتى ۇتىمدى پايدالانىپ جاتىر. ماسەلەن, 2015 جىلى اقكول ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندە كوشەتتەردى تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى قولعا الىندى. مىنە, وسى توسىن تاجىريبە جۇزەگە اسقان كەزدە بۇرىنعى جۇمسالعان سۋدىڭ كولەمىن 70 پايىزعا ۇنەمدەۋگە بولاتىنى بەلگىلى بولدى. جاقسى ءادىس جالعاسىن تاۋىپ, وزگە شارۋاشىلىقتارعا دا تاراتىلۋدا. ماسەلەن, كىشى تۇكتى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندە كوشەتتەردى سۋارۋ جەلىسىنە ۇنەمدەۋ ءادىسى ەنگىزىلىپ, جەل سورعىسى ورناتىلدى. مارالدى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىندەگى تۇقىمباقتىڭ جۇمىسى قايتا جاڭعىرتىلدى. وزگە دە تۇقىمباقتاردا ەگىس كولەمىن مەيلىنشە كەڭەيتىپ, كوشەتتەردى كوبىرەك ءوسىرۋ ءۇشىن قىس مەزگىلىندە دە جىلىجايلاردا تامشىلاتا سۋارۋ جانە جىلىتۋ ارقىلى كوشەتتەردى كوبەيتە تۇسپەك. ورمانشىلار قاۋىمى 2024-2025 جىلدارعا ارنالعان جوسپاردى ەكشەي كەلە, العا قويعان اسقارالى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن بۇگىنگى تاڭداعى تۇقىمباقتاردىڭ مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز دەپ ەسەپتەيدى. وندىرىستىك قاجەتتىلىككە وراي, جالپى اۋدانى 86 گەكتاردى قۇرايتىن ەكى جاڭا تۇراقتى تۇقىمباق سالۋدىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەگەن, ونىڭ 61 گەكتارى زەرەندى اۋدانىنداعى بۇقپا, 25 گەكتارى اتباسار اۋدانىنداعى مارالدى ورمان شارۋاشىلىقتارىندا ورنالاسپاق. جوبانىڭ جالپى قۇنى 60 ملن تەڭگە شاماسىندا.
كوشەت تۇرلەرىن كوبەيتۋ دە نازاردا. 2013 جىلدان باستاپ رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنداعى «احمەچەت» تۇقىمباعىنان تەز وسەتىن ءارى ساندىك سيپاتى باسىم تۇقىم تۇرلەرى الىنا باستادى. بۇل تۇقىم ودان ءارى جەتىلدىرىپ كوبەيتىلمەك. جالپى, كوكشە ورمانىنىڭ ساناتىنا كىرىپ, سانىن عانا كوبەيتۋ ەمەس, ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. وسىنداي ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى ورىك, ءبورى قاراقاتى, تىكەندى كوك شىرشا, ءسىبىر شىرشاسى, ارشا, گيبريدتى شيە ءتارىزدى جۇزگە جۋىق كوشەت وتىرعىزۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
بيىل 120 مىڭ دانادان اسا اعاش-بۇتا كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. ساندىك جانە جەمىس اعاشتارى ساتىلىپ الىنىپ جاتىر. بىراق قول جەتكەن بيىككە توقمەيىلسۋگە بولماس. ەل يگىلىگىن مولايتۋ ءۇشىن العا ۇمتىلۋ – پارىز. ەگەر وبلىس اۋماعىندا ورماننىڭ نەبارى 4,6 پايىز عانا ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل تاراپتا ءالى دە كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان جۇمىس بار. جىل سايىن تۇقىم جينايتىن الاڭداردى كەڭەيتىپ, قوقىستان تازارتىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىن جاسىل ايماققا اينالدىرۋ – قولدان كەلەتىن ءىس. ورتتەن قورعاۋ, تەگىن بايلىققا قىزىعاتىنداردىڭ جولىن كەسۋ, ارقيلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ – مىندەت. وسى شارالاردى تولايىم ىسكە اسىرۋ ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن قولدىڭ سالاسىنداي اققايىڭدار كومكەرگەن عاجايىپ ولكەنىڭ كورگەن جاننىڭ كوزىن سۇيسىنتەر سۇلۋ كەيپى وزگەشە وڭىمەن سارابدال سالتاناتقا بولەنىپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
اقمولا وبلىسى
