ءبىرىنشى ورىندا اۋسىل تۇر
وبلىستا بىلتىردان بەرى ءىرى قارا, قوي-ەشكى جانە شوشقادا كەزدەسەتىن اۋسىلعا, مودۋليارلىق دەرموتيت, قاراسان, پاستەرەلەز اۋرۋلارى مەن قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينا ەگىلەدى. ەكپەنى ءۇستى-ۇستىنە ەگە بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان ۆاكتسينالاۋ ۋاقىت ارالىعى ەسكەرىلە وتىرىپ ناقتى جىلدىق جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
– مىسالى, قاڭتار, اقپان ايلارىندا اۋسىلعا قارسى ۆاكتسينا ەگىپ الدىق. ناۋرىز ايىندا نەگىزىنەن ءسىبىر جاراسىنا قارسى ەكپە جاسادىق. ودان كەيىن ءتورت جاسقا دەيىنگى جاس تولگە قاراسانعا قارسى ۆاكتسينا ەگەمىز. بۇرىن پاستەرەلەز شىققان ەلدى مەكەندەردى دە قولايسىز اۋماق رەتىندە باقىلاپ, ەكپە جاساپ وتىرامىز. بۇل ەندى جىل بويى جۇرگىزىلەتىن جۇمىس. بۇرىن مال اۋرۋى شىققان جەرلەر ءۇش جىل بويى ەپيزوتيالىق باقىلاۋدا بولادى. ال ءسىبىر جاراسى شىققان جەردەگى مالعا جىل سايىن ۆاكتسينا ەگىلەدى, – دەيدى وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان بەكەت.
باۋىرجان عالىمجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وبلىسىندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى, قىرقىنشى جىلدارى, ودان بەرگى كەزەڭدەردە ءسىبىر جاراسى شىققان 156 ەلدى مەكەن بار. اسا قاۋىپتى اۋرۋدىڭ باكتەرياسى قۇمدا دا بولا بەرەدى جانە ءجۇز جىلعا دەيىن ساقتالادى. ول, مىسالى, جەلمەن, قۇممەن بىرگە كوشىپ باسقا ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ستراتەگياسى بويىنشا وڭىردەگى مالعا ءسىبىر جاراسىنا قارسى ۆاكتسينا جىل سايىن تۇراقتى تۇردە ەگىلەدى. بۇگىندە اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندا اۋسىل, ودان كەيىن ءسىبىر جاراسى تۇر. بۇل اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ وتىرماسا, مالعا عانا ەمەس, ادامعا دا قاۋىپ توندىرەدى.
– بىلتىر فەدوروۆ اۋدانىنداعى زاپاسنىي دەگەن اۋىلدان, وسىدان ەكى جىل بۇرىن دەنيسوۆ اۋدانىنداعى «التاي», «باتالينسكي» دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردەن ءسىبىر جاراسى شىققان. ءبىز قازىر بۇل شارۋاشىلىقتاردى باقىلاۋعا الىپ, ۋاقتىلى ۆاكتسينا ەگىلۋىن قاداعالاپ وتىرامىز. تاياۋدا عانا ءبىزدىڭ ماماندار «باتالينسكيگە» بارىپ, مالدىڭ جاعدايىن كوزبەن كورىپ, ۆاكتسينا ەگۋگە قاتىسىپ قايتتى. ونىڭ الدىندا زاپاسنىيعا بارىپ, ءبىر كۇندە 500 باس ەگىپ كەلدى. قازىر جىتىقارا, قامىستى اۋداندارىندا دا ۆاكتسينا ەگۋگە قولۇشىن بەرۋ, قاداعالاۋ جۇمىستارىن اتقارىپ جاتىر. بۇل وڭىرلەرگە ءساۋىر ايىندا تاعى ماماندار جىبەرەمىز. ويتكەنى ەگىلمەي قالعان جەكەمەنشىكتىڭ مالى بار, سولاردى ەگۋ جۇمىستارىنا قاتىسادى, – دەدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
برۋتسەللەزدىڭ تارالۋ اياسى تارىلىپ كەلەدى
برۋتسەللەز – جۇقپالى ءارى سوزىلمالى اۋرۋ بولعاندىقتان, مەملەكەتتەن ارنايى قاراجات ءبولىنىپ, كەسەلدىڭ بۇل تۇرىنە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ۆەتەرينارلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, وڭىردە برۋتسەللەزبەن اۋىرعان مال باسى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلەدى. مىسالى, 2015 جىلى وبلىس كولەمىندە برۋتسەللەزدىڭ تارالۋ كورسەتكىشى 1 پايىز شاماسىندا بولسا, 2021 جىلى 0,24 پايىزعا تۇسكەن. ال 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 0,2 پايىزعا دەيىن كەمىگەن. تسيفر تىلىمەن ايتساق, 2015 جىلى 5 مىڭداي ءىرى قارادان برۋتسەللەز انىقتالسا, 2022 جىلى نەبارى 895 باستان عانا اۋرۋ شىققان.
برۋتسەللەز وشاعى انىقتالعان شارۋاشىلىقتار مەن ەلدى مەكەندەرگە ساۋىقتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. 2020 جىلى وبلىستا وسىنداي 23 ساۋىقتىرۋ ورنى بولىپتى. بىلتىر ولار 13-كە دەيىن ازايعان. بۇل ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن ۆەتەرينارلىق جۇمىستاردىڭ جەمىسى دەيدى ماماندار. ال ەندى وڭىردەگى قوي-ەشكىنىڭ جىل سايىن 0,02 پايىزى عانا برۋتسەللەزگا شالدىعادى. وبلىس بويىنشا جىلىنا تۇراقتى تۇردە 60-70 ۇساق مالدان عانا برۋتسەللەز شىعادى, ياعني بۇل تسيفر ۇساق مال اراسىنداعى برۋتسەللەزدىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان قوي-ەشكىنىڭ ەپيزوتيالىق جاعدايى وتە جاقسى دەپ ايتۋعا بولادى.
برۋتسەللەزدىڭ الدىن الۋ شارالارىنا مەملەكەتتەن ارنايى قارجى بولىنەدى. وبلىس ۆەتەرينارلارى جىلىنا 500 مىڭنان اسا ءىرى قارادان قان الىپ, زەرتحانالارعا جىبەرىپ, تەكسەرىپ وتىرادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ دەنى ناۋرىز ايىندا باستالادى.
– تاياۋدا ۇزىنكول اۋدانىنداعى ءىرى شارۋاشىلىقتا جۇرگىزىلگەن جوسپارلى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا 36 باس ءىرى قارادان برۋتسەللەز شىقتى. شارۋاشىلىق باسشىسى اۋرۋ مالدىڭ ءبىرىن قالدىرماي «سەۆەر-ەت» جشس-عا تاپسىردى. ءالى دە كۇمان تۋعىزاتىن 72 باس بار. 15 كۇننەن سوڭ, سولاردان قان الىپ تەكسەرەمىز. 9 باستان سىناما الىنىپ, وبلىستىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانادا تالداۋ جاسالىپ جاتىر. پتر قورىتىندىسى وڭ ناتيجە كورسەتەتىن بولسا, اتالعان شارۋاشىلىققا ۋاقىتشا شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار جىتىقارا اۋدانىنداعى ستەپنوي ەلدى مەكەنىنەن دە برۋتسەللەز انىقتالعان. قازىر بۇل اۋىلدا ساۋىقتىرۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر, – دەدى وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ۆەتەرينار ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەسەلدىڭ بۇل ءتۇرىن انىقتاۋ جۇمىستارى ەندى باستالىپ جاتىر. سوندىقتان برۋتسەللەز ءالى دە شىعۋى مۇمكىن. مۇنىمەن اۋىرعان مالدى ەمدەۋ ۇزاق ۋاقىتتى جانە قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ياعني برۋتسەللەزدى ەمدەۋ – ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. سوندىقتان ونىمەن اۋىرعان ءىرى قارا 15 تاۋلىكتىڭ ىشىندە سويىلۋى قاجەت. ادامنان مالعا, مالدان ادامعا جۇعاتىن قاۋىپتى اۋرۋدىڭ ارتى ىندەتكە ۇلاسىپ كەتپەۋى ءۇشىن مال باسىن جىلىنا كەم دەگەندە ەكى رەت تەكسەرىپ, اۋرۋ دەگەن مالدىڭ كوزىن قۇرتىپ وتىرۋ كەرەك. ودان باسقا ەم جوق.
ءار اۋداندا اۋرۋ مالدى تاسيتىن ارنايى كولىكتەر بار. برۋتسەللەز انىقتالعان مال وسى كولىكتەرمەن تەگىن تاسىمالدانادى. ول كولىكتەردىڭ جانارمايى مەن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا قاجەت قارجىنى مەملەكەت تولەيدى. ودان كەيىن اۋرۋ وشاعىن زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, برۋتسەللەزدىڭ شىعۋى كەيدە مال يەلەرىنىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ جاتادى.
– مىسالى, كەيبىر اعايىندار مالىن ۋاقتىلى تەكسەرتپەۋى مۇمكىن. قورادا ون باس تۇرسا, ءاي سويام عوي دەپ, سەگىزىن تەكسەرتىپ, ەكەۋىن قالدىرا سالادى. ارتىنان ونى سويماي, باسقا بىرەۋگە بەرىپ جىبەرەدى. ول اۋىرىپ تۇرعان مال بولسا, بارعان جەرىندەگى باسقا مالعا جۇقتىرۋى مۇمكىن. ءارتۇرلى فاكتورلار بار. سوندىقتان مالدى مىندەتتى تۇردە ەكتىرۋ كەرەك. ادامدار ءارتۇرلى عوي. اۋرۋ انىقتالعان سوڭ, بىرەۋلەر مالىمدى بەرمەيمىن دەپ قاسارىسىپ تۇرىپ الادى. ونداي جاعدايدا, ەڭ الدىمەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ال ەندى مالىن ەكتىرۋدەن مۇلدە باس تارتقان جاعدايدا, ءبىزدىڭ ماماندار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اۋداندىق, قالالىق, اۋماقتىق ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسيالارعا بالەنشە مالىن ەكتىرمەي جاتىر نەمەسە اۋرۋ انىقتالعان مالىن تاپسىرمايمىن دەپ جاتىر, 15 كۇننەن اسىپ كەتتى. سوعان شارا قولدانۋىڭىزدى سۇرايمىن دەگەن مازمۇندا بايانحات جازادى. ولار زاڭمەن بەلگىلەنگەن وكىلەتتىگى بويىنشا جاڭاعى شارۋاشىلىققا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ دارەجەسىنە سايكەس 5-10 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالادى. ءتىپتى سوتتاساتىن دا جاعدايىمىز بولادى. ال جالپى العاندا, وبلىستا برۋتسەللەز دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن باقىلاپ, كورىپ وتىرمىز, – دەيدى باۋىرجان بەكەت.
جولداۋدا ايتىلعان ءسوز ىسكە اسىپ جاتىر
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىندا ۆەتەريناريا قىزمەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن سالادا جۇيەلى جۇمىس اتقارىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت, اتاپ ايتقاندا, مال باسىن تىركەۋ ۇدەرىستەرىن تسيفرلاندىرۋ, مالىمەت جيناۋ جانە ونى اۆتوماتتاندىرۋ, مال دارىگەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋ سياقتى كوپتىڭ كوكەيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدى مىندەتتەگەن.
– پرەزيدەنت ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىمىز ۆەتەرينارياعا بايلانىستى دەدى. ويتكەنى كۇندەلىكتى ىشەتىن ءسۇتىمىز بەن جەيتىن تاماعىمىزدىڭ تازا بولۋى, سونداي-اق شەتەلگە ەت, ءسۇت ونىمدەرىن, مال شىعاراتىن بولساق, سونىڭ ءبارى ۆەتەريناريا جۇمىسىمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى ۆەتەريناريانى دامىتپاي, مال شارۋاشىلىعى ىلگەرىلەمەيتىنىن ءتۇسىنىپ, وسىلاي دەگەن. بۇل سالاعا سودان كەيىن بارىپ, كوڭىل بولىنە باستادى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەڭبەكاقى ماردىمسىز بولىپ, دارىگەرلەر مۇلدە كەلمەي كەتتى. بىلتىردان باستاپ ەڭبەكاقى ءوسىپ جاتىر. مىسالى, 2021 جىلعا دەيىن ەڭبەكاقى كولەمى 90 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا بولدى. 2022 جىلى 175 مىڭعا دەيىن ءوستى. بيىل جىل باسىنان بەرى ءار اۋداننىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىنە بايلانىستى ۆەتەرينارلار 190 مىڭنان 240 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايلىق الىپ وتىر, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
بۇگىندە وڭىرگە ۆاكتسينانىڭ ءبارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تەگىن كەلىپ تۇسەدى. مالعا دا تەگىن سالىنادى. مال دارىگەرلەرى اتقارىپ جاتقان ۆەتەرينارلىق جۇمىستاردىڭ ءبارى تەگىن. مال يەسى بۇعان كوك تيىنىن دا شىعارمايدى. مەملەكەت حالىقتىڭ قولىنداعى مال مەن شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىنا الالاماي بارىنە بىردەي ۆاكتسيناسىن, مال دارىگەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن, ونىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن جانارمايىن تەگىس تەگىن تاۋىپ بەرەدى. ياعني بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ بەرىپ وتىر.
– ونىڭ سىرتىندا, توتەننەن اۋسىل اۋرۋى شىقتى عوي. قورعانىس ايماعىنا قوستاناي وبلىسى دا ەنەدى. سوندىقتان ءبىز دە ۆاكتسينا ەگە باستادىق. وتە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. قوي, ەشكى, قارا مال, شوشقانىڭ بارىنە بىردەي ۆاكتسينالادىق. ءبىر مالدى بىرنەشە رەت ەكتىك. ناتيجەسىندە, جۇمىستىڭ كولەمى ۇلعايىپ كەتىپ, سوعان بايلانىستى وسى جۇمىستى اياعىنا دەيىن اتقارۋ ءۇشىن ۇكىمەت قوسىمشا قاراجات ءبولدى. مال دارىگەرىنىڭ قاسىندا سانيتارى بولادى, كوبىنە, ەگىلگەن مالدى جازىپ جۇرەدى. ولار كەلگەندە مال يەسى مالدى ءوزى ۇستاۋى كەرەك, ءوزى فيكساتسيا جاساۋى كەرەك. ول ۆەتەريناردىڭ مىندەتىنە كىرمەيدى. ۆەتەرينار كەلگەننەن كەيىن, مال يەسى ۇستاپ, فيكساتسيا جاساعان مالدان قان الادى. ۆاكتسيناسىن ەگەدى. قاسىنداعى ادام ونى جازىپ, ۆاكتسينا سالىنعان قورابىن كوتەرىپ جۇرەدى. كوپ جاعدايدا مالدى ءوز يەسى بايلامايدى. ەكى قولىن قالتاسىنا سالىپ, ال ىستەڭدەر دەپ قاراپ تۇرادى. مۇنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ ۆەتەرينار دارىگەرلەر سىرتتان ءۇشىنشى ادامدى الادى. فيكساتور دەيدى ونى. ول ادامنىڭ قولىندا ارقان-ءجىبى بولادى, قوراعا كىرىپ مالدى بايلاپ, كومەكتەسەدى. ونىڭ ەڭبەگىن مال يەسى قالتاسىنان تولەۋ كەرەك. كادىمگى سوعىم سويىپ بەرەتىن قاساپشى سياقتى, ەكەۋى اۋىزشا كەلىسىم جاسايدى. وسىدان باسقانىڭ ءبارى تەگىس تەگىن. مەملەكەت سونى قاراستىرىپ قويعان, – دەيدى باۋىرجان بەكەت.
بۇگىندە وبلىس اۋماعىنداعى 17 اۋداندا مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق زەرتحانالار بار. مۇنىڭ سىرتىندا, قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى زارەچنىي كەنتىندە بىلىكتى ماماندارى بار وبلىستىق زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. قانداي دا ءبىر كۇدىك تۋعان جاعدايدا مالدىڭ ىشكى ورگاندارىنان, قانىنان سىناما الىنىپ, وسى اتالعان زەرتحانالاردا قۇتىرما, پاستەرەللەز, ءسىبىر جاراسى سياقتى ۆيرۋستىق جانە باكتەريالىق اۋرۋلارعا قاتىستى تالداۋ جاسالادى.
ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ جەكە ۆەتەرينار دارىگەرلەرىن قوسپاعاندا, ءار اۋداندا مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق بەكەتتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. 20 اۋداندا 25 بەكەت بار. ونىڭ ار جاعىندا, ءار اۋىلدىق وكرۋگتە مال دارىگەرى مەن سانيتارى بار ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەر جۇمىس ىستەيدى.
بۇگىندە ۆەتەريناريا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە جاقسى جولعا قويىلا باستاعان.
– بۇرىن ءار باستىڭ قاعاز تۇرىندەگى قۇجاتى بولعان. بىراق ول بيۋدجەتتەن كوپ قاراجات ءبولۋدى قاجەت ەتتى. قاعازدى باسىپ شىعارۋ كەرەك. ءبىر جىلدارى 17 ملن تەڭگەگە تاپسىرىس بەرىپ جىبەردىك. كوپ اقشا عوي. ءار وبلىسقا ەسەپتەڭىز, 17-20 ملن تەڭگەدەن كەلسە قانشاما اقشا! قازىر ەلەكتروندى قۇجاتقا كوشتىك. بىزدە مالدى تىركەيتىن «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سايكەستەندىرۋ جۇيەسى» دەپ اتالاتىن پورتال بار. مىسالى, كەز كەلگەن ادام ۆەدپۋنكتكە بارىپ, بالەنباي جەردەن مال ساتىپ الاتىن ەدىم, سونىڭ قۇجاتىن بەرىڭىز دەپ سۇراسا, بىردەن جەلىگە كىرىپ شىعارىپ بەرەدى. وندا مالدىڭ ءنومىرى, ءتۇر-ءتۇسى, بۇرىن كىمنىڭ اتىندا بولدى, قانداي اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينا ەگىلدى دەگەن سياقتى كەرەك مالىمەتتىڭ ءبارى بار, – دەيدى ماماندار.
مال دارىگەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى وسكەنىنە قاراماستان, ۇزىنكول, قارابالىق اۋداندارىندا ءالى كۇنگە دەيىن ۆەتەرينار ماماندار جەتىسپەيدى. ويتكەنى كوپتەگەن اۋىلدىڭ تۇرمىستىق جاعدايى ءالى دە ءماز ەمەس. اۋىل ءالى دە بولسا, ءبىر اۋىق ءبىر جەرگە بارىپ دەمالىپ, كوڭىل كوتەرۋدى, سپورتپەن شۇعىلدانۋدى, باسقا دا يگىلىكتەردى جانى قالاپ تۇراتىن جاس ادام ءۇشىن قولايسىز. سوندىقتان جاستاردىڭ كوبى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ, قالادا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. ولارعا اۋىل قوراسىندا قي كەشىپ ءجۇرىپ سىلەكەيىن شۇبىرتقان سيىردى ەمدەگەننەن گورى, قالاداعى جىلى كلينيكادا پاتەردە تۇراتىن «مادەنيەتتى» يت-مىسىقتاردى ەمدەگەن ءتيىمدى.
قوستاناي وبلىسى
