قاسيەتتى ونەردىڭ مىڭجاسارى

مىڭجاساردىڭ اكەسى ماڭعىتاي مەن شەشەسى ءساليما توعىز پەرزەنت سۇي­گەن (التى ۇل, ءۇش قىز). جەتىنشى پەر­زەنتى مىڭ­­جاسار 1937 جىلدىڭ 23 جەلتوق­سا­نىندا تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى ماياقۇم اۋىلىندا تۋعان. 1946 جىلى جەتىساي اۋدانىندا «قىزىل تاڭ» مەكتە­بىن اياقتاپ, سول جىلى شىمكەنتتەگى ونەر­كاسىپ تەحنيكۋمىنىڭ مەحانيكا بولىمى­نە وقۋعا تۇسەدى. تەحنيكۋمدا وقىپ ءجۇرىپ ءان جازىپ, كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكيگە حات جولداپ وتىرعان. تەحنيكۋمدى بىتىرەر شاقتا كومپوزيتورلار وداعىنان حات الادى. بۇل حاتتا «قىمباتتى مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ, تالابىڭ جاقسى, ءانىڭ شيكى. ءان جازۋدى تاستاما. بىراق تەحنيكۋمدى ءبىتىر! ە.برۋسيلوۆسكي» دەپ جازىلعان-دى. مىڭجاسار اتاقتى ادامنان وسىنداي حات العانىنا قاتتى قۋانادى.

م.ماڭعىتاەۆ شىمكەنت ونەركاسىپ تەحنيكۋمىن بىتىرگەن سوڭ, الماتى قالا­سىنداعى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن (كومپوزيتورلىق ماماندىققا) قۇجات تاپسىرادى. وقۋعا اتالعان ماماندىق بو­يىنشا جالعىز ءوزى قابىلدانادى. ءبىر ءوزىن وقىتۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, دايىن­دىق كۋرسىنا جانە وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جانىنان اشىلعان حور ستۋ­دياسىنا قابىلدانادى. كەلەسى جىلى تاعى ءبىر تالاپكەر تەمىرجان بازارباەۆ كەلەدى. ەكەۋى كومپوزيتورلىق ماماندىعىن پرو­فەسسور قۇددىس قوجامياروۆتىڭ كلا­سىندا 1965 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. كون­سەر­ۆاتوريادا وقىپ ءجۇرىپ كۇردەلى شى­عار­مالار جازادى. ەڭبەك جولىن قازاق كسر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ونەر باس­قارما­سىندا اعا ينسپەكتور رەتىندە باستايدى.

1971 جىلى كوكپ ورتالىق كومي­تەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى نەگى­زىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلادى. كسرو كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ت.حرەننيكوۆ باستاعان كىل مىق­تىلار وداقتىق رەسپۋبليكالار كومپو­زي­تورلارىنىڭ تالانتىن انىقتاۋ ماق­ساتىمەن ىسساپارعا شىعادى. بۇل توپ قازاق­ستانعا دا كەلەدى. قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنا مۇشە ازاماتتار جينالادى. وداقتان كەلگەن كوميسسيا ولارعا ءتۇرلى تاقىرىپتا مۋزىكا جازۋدى تاپسىرىپ, ونى ورىنداۋعا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بەرەدى. بەلگىلەنگەن ۋاقىت اياقتالعان سوڭ, كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى پيانينوعا وتىرىپ تەكسەرەدى. كوميسسيانىڭ ءبىر مۇشەسى مۋزىكا جازىلعان قاعازداردى قاجەتسىنبەي شەتىنەن لاقتىرا بەرەدى. الدەن سوڭ ءبىر شىعارماعا كوڭىلى تولىپ, «مىنا شىعارما كىمدىكى, اتى-ءجو­نىن نەگە جازباعان؟» – دەپ تاڭعالىپ ءارى قۋانا ءتىل قاتادى. سول جەردەگى كومپو­زيتورلار ءبىراۋىزدان مىڭجاسار ماڭ­عىتاەۆتىكى ەكەنىن ايتادى. سودان م.ماڭ­عىتاەۆ كسرو كومپوزيتورلار ودا­عىنىڭ جەتەكشىسى تيحون حرەننيكوۆ پەن باسقالار قول قويعان قۇرمەت ديپلومىمەن ماراپاتتالادى.

ارتىنشا ماسكەۋگە شاقىرتۋ الىپ, كسرو كومپوزيتورلار وداعىنىڭ حاتشى­لىعىنا تاعايىندالادى. باسپانا مەن قىزمەتتىك كولىك بەرىلەدى. بۇل قىزمەتتى التى اي عانا ىستەيدى. الماتىدا قال­عان وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى ەلگە قاي­تۋ­عا تۋرا كەلەدى. ءسويتىپ, ەلگە كەل­گەن سوڭ قازاقستان كومپوزيتور­لار ودا­عىنىڭ حاتشىسى بولىپ تاعايىن­دا­لادى.

مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ قا­لام تارت­پاعان مۋزىكا جانرى جوق. وڭ­تۇس­تىك توپىراعىنان ءنار الىپ وسكەن قاي­تا­لانباس دارىن ءبىر عانا «قۇلاگەر» سيم­فو­نيالىق شىعارماسىمەن قازاق مۋزىكا مادەنيەتىندە ەرەكشە قۇبىلىس بولىپ تانىلدى. 1976 جىلى شىعارمالارى وداق­تىق بايقاۋدان سۇرىنبەي ءوتتى. م.لەر­مونتوۆ اتىنداعى ورىس دراما تەاترى­نىڭ ءارتىسى ي.ۆاۆيلەنكو: «قۇتتىقتايمىن! «قۇلاگەر» سيمفونياسى قازاق كاسىبي مۋزىكاسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتتى», دەسە, تيحون حرەننيكوۆ «قازاق مۋزىكاسى ەۋروپالىق دەڭگەيگە جەتتى» دەپ قۇتتىقتاعان-دى. ول مۋزىكا ونەرىنىڭ بار­­لىق جانرىن تولىقتىرا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ كاسىبي مۋزىكا ونەرىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى.

مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ وزىنە دەيىنگى مۇقان تولە­باەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, احمەت جۇ­بانوۆتاردان باستاۋ الاتىن كۇردەلى جانر – وپەرا, ءان-رومانس, سيمفونيا, وراتوريا, كانتاتا جازدى ءارى اتالعان كورنەكتى تۇلعالاردىڭ جولىن جالعاستىردى. ونىڭ حورعا ارنالعان شىعارمالارىنان قازاق دالاسىنىڭ بولمىسى سەزىلىپ تۇراتىن. «ەلىم مەنىڭ» وراتورياسى, «زامانا», «اتامەكەن تۇركىستان», «قاراتاۋ اۋەن­دەرى» كانتاتالارى, «قۇلاگەر», «ارمان», «اقتولعاي», «دو ماجور» سيمفونيالارى, «قوزى مەن بايان», «جەلتوقسان» سيمفونيالىق پوە­مالارى بيىك كاسىبي شەبەرلىگىن تانىتتى. سونداي-اق حور كاپەللاسىنا ارنالعان «باقىت ورداسى», «اقساق قۇلانى» مەن «وتىرار سازى» وركەسترىنە ارنالعان «جايلاۋدا», «ىرعاقتى», «تو­گىلمەلى», «مارجان شاشۋ», «كوكتەم» پوەمالارى مەن «كونتسەرتتىك كۇي», «ەلە­گيا» اتتى اسپاپتىق شىعارمالارى, «اققۋ­دىڭ ايىرىلۋى» ءتورت ءبولىمدى ءان توپ­تاماسى ۇلتتىق مۋزىكانىڭ قورجىنىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا. ءومىرىنىڭ سوڭىندا قادىر مىرزا ءالىنىڭ سوزىنە جازىلعان, بىراق ءالى لايىقتى باعاسىن الماعان «وتىرار شايقاسى» وپەراسى ءوز الدىندا ءبىر توبە. ونىڭ بۇدان باسقا «بايشەشەك», «كوك­جيەك» كوركەم فيلمدەرىنە جانە قانىش ساتباەۆ تۋرالى دەرەكتى فيلمگە, «قوجاناسىر ساۋلەتشى», «اۋليە ەسەك», ء«ۇش تۇلەك» مۋلتفيلمدەرىنە مۋزىكا جازدى. بۇل شىعارمالار – الەمدىك دەڭگەيدەگى مۋزى­كالىق ساحنالاردىڭ ءتول تۋىندىلارى.

م.ماڭعىتاەۆ – جانرى جاعىنان, كۇر­دەلىلىگى مەن سازدىلىعى جاعىنان جوعارى دەڭگەيدەگى موتسارت, بەتحوۆەن, باح, گلينكا سىندى كومپوزيتورلاردىڭ جولىن جالعاي العان قازاقتان شىققان ساناۋلى ونەر يەلەرىنىڭ ءبىرى. كومپوزيتور سوڭىنا 300-گە تارتا مۇرا قالدىردى. ولاردىڭ ىشىندە كەڭ تاراعان «اقمارجان», «العاشقى ماحاببات», «ساعىندىم سەنى», «ساعىنىش» اندەرى بار.

كومپوزيتور شىعارماشىلىق جولىندا ق.قوجامياروۆ, س.مۇحامەدجانوۆ, ە.راحماديەۆ, ب.جۇمانيازوۆ, ب.بايقا­داموۆ, ن.تىلەنديەۆ, ي.جاقانوۆ سياق­تى كومپوزيتورلارمەن, اقىن ن.شاكە­نوۆ, ن.الىمقۇلوۆ, ق.امانجولوۆ, س.ماۋ­لە­نوۆ, ت.مولداعاليەۆ, ق.مىرزا ءالى, س.اسا­نوۆ سىندى اقىندارمەن, ە.سەر­كە­باەۆ, ر.باعلانوۆا, ب.تولەگەنوۆا, ز.قويشى­باەۆا, ل.تولەشوۆا, ن.ءنۇسىپجانوۆ سىندى دارا انشىلەرمەن شىعارماشىلىق بايلانىستا بولدى. ولاردىڭ م.ماڭ­عىتاەۆ شىعارماشىلىعى, ادام­گەرشىلىك قاسيەت­تەرى, مىنەز-قۇلقى, دارا تالانتى جايلى ايتقان ويلارى, بەرگەن باعالا­رى كوم­­پوزيتوردىڭ تۇلعالىق كەلبەتىن ايقىن­­داي تۇسەدى.

وسى كۇنى ونەر ساحنالارىندا م.ماڭ­عىتاەۆتىڭ شىعارمالارى ۇزىلمەي ورىندالىپ كەلەدى. بۇل مۋزىكا الەمىندە مىڭ جاساۋعا باعىت العان كومپوزيتوردىڭ ولمەس شىعارمالارىنداعى ۇلتتىڭ اسقاق رۋحىن اڭعارتسا كەرەك. الەمدىك ساحنالارعا لايىقتى مۇرا قالدىرعان كومپوزيتور م.ماڭعىتاەۆ – قازاقتىڭ مۋزىكا تاريحىندا قايتالانباس دارا قالپىمەن كەلەر ۇرپاقتى تاڭداي قاقتىرا بەرەدى. حالىق سۇيىكتى پەرزەنتىن ۇمىتپايدى. ەسىمىن ماڭگىلىككە قالدىرۋ تۋرالى ارىپتەستەرى تالاي مارتە ماقالا جاريالادى.

كەزىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماقتاارال اۋدانىنىڭ اكىمى بولعان وماربەك نۇرجانوۆ مىڭجاسارعا: ء«سىز وقىعان مەكتەپكە اتىڭىزدى بەرسەك دەگەن ويىمىز بار. مىڭكە, نە دەيسىز؟» – دەگەندە, كىشىپەيىل سازگەر توسىلىڭقىراپ بارىپ: «اينالايىن, نيەتىڭە, ۇسىنىسىڭا راحمەت! ويلانايىنشى», دەيدى. سودان ەلدە ءبىر-ەكى كۇن ءجۇرىپ الماتىعا قايتادى. ارادا ەكى جۇماداي وتە اكىم و.نۇرجانوۆ تەلەفون سوعىپ قايتا سۇراسا, مىڭجاسار اعامىز: ء«اي, وماربەكجان-اۋ, الدىمەن ءولىپ الايىنشى!» – دەپ كۇلگەن ەكەن.

2011 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا مىڭ­جاسار اعا جەتپىس تورتكە قاراعان جاسىندا باقيلىققا وزدى. قابىرعاسى قايىسىپ سوڭىندا ەلى قالدى.

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى اشىربەك سىعايدىڭ كەزىندە «مىر­زا­شولدەن تۇلەپ ۇشقان ەدى...» قا­زاقستان حالىق ءارتىسى نۇرعالي ءنۇسىپ­جا­نوۆتىڭ «ماقتاارالدان شىققان كومپوزيتور مىڭجاسار ماڭعىتاەۆتىڭ ەسىمى ۇمىت قالماۋعا ءتيىس», پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان مارقۇم مىرزاگەلدى كەمەلدىڭ «تالانتتى قادىرلەيىك», جەتىساي اۋدا­نىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تويىم ءجۇنىس­تىڭ «وتە ورىندى جانە ادىلەتتى بولار ەدى» دەگەن ماقالالارى ءباسپاسوز بەت­تەرىندە جاريالانىپ, كومپوزيتور­دىڭ ەسى­مىن ناسيحاتتاپ, قۇرمەت كورسەتۋ ما­سە­لەسى كوتەرىلگەن بولاتىن. نۇرعيسا تىلەنديەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن «امانات جۇگى» اتتى سۇحباتىن­دا مىڭجاسار ماڭعىتاەۆتىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى.

2016 جىلى 14 قاراشادا ب.تولەگەنوۆا, ن.ءنۇسىپجانوۆ, ا.مۇساقوجاەۆا, ب.بايا­حۋنوۆ, ن.ۇسەنباەۆا, ت.مۇحامەدجانوۆ, س.ماڭعىتاەۆا تۇركىستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ج.تۇيمەباەۆتىڭ اتىنا حات جولداپ, كورنەكتى كومپوزيتور مىڭجا­سار ماڭعىتاەۆتىڭ ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ونى ۇلىقتاۋ ماقساتىندا مادەني مەكەمەلەرگە ەسىمىن بەرۋدى سۇراعان.

قازاق مۋزىكا مۇراسىنىڭ قارا نارى, ۇلتتىق ساز ونەرىنىڭ ساڭلاق سۋرەتكەرى, كيەلى وتىرار جەرىنەن تۇلەپ ۇشقان مۇزبالاق پەرزەنت مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ, شىن مانىندە, قاسيەتتى ونەردىڭ قارشىعاسى ەدى. ول مۋزىكانىڭ سان سالاسىنا قالام تارتتى جانە ونىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق ۇلتىنىڭ جانىمەن ۇندەسىپ, بولمىسىمەن استاسىپ جاتتى. ونىڭ كۇردەلى سيمفونيا­لارى, وراتوريا-كانتاتالارى, تىنىسى كەڭ رومانس­تارى, سپەكتاكلدەرگە جازعان سيقىرلى مۋزىكالارى, حورعا ارنالعان پوەمالارى, وپەرالىق تۋىندىلارى ءومىر وزەگىمەن, ­زامان لەبىمەن, جاراتىلىس سۇلۋ­لىعى­مەن جىمداسقان جاقۇت دۇنيەلەر. ارنا­سى كەڭ كومپوزيتوردىڭ «ىزدەدىم سەنى», «قاراگوز», «اقمارجان» سىندى اندەرى ءان سۇيەر قاۋىمنىڭ اۋزىندا جيىن تويدىڭ تورىنەن تۇسپەگەن تۋىندىلار.

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملە­كەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بىلىكتى پروفەسسور م.ماڭعىتاەۆ كىندىك قانى تامعان جەرىنە ءجيى كەلەتىن. جايدارى جۇزىنەن مەيىرىم مونشاعى توگىلىپ تۇراتىن. سا­بىرلى مىنەزىنەن مايدا سامال ەسكەندەي سەزىلۋشى ەدى. سالماقتى ءسوزى, جاعىمدى ءۇنى ىشكى الەمىنىڭ تازالىعى مەن قاراپايىم قالپىن تانىتىپ تۇراتىن-دى. تالاي-تالاي ونەر بايقاۋىندا بايىپتى ويىن, پاراساتتى پىكىرىن ايتىپ, دارىن يەلەرىنە شىن جاناشىرلىق كورسەتە بىلگەن كەڭ جۇرەكتى, ءبىرتۋار ازامات ەدى-اۋ!

الماس بەيىمبەت ۇلى,

م.ماڭعىتاەۆ اتىنداعى

№ 43 جالپى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى

تۇركىستان وبلىسى,

جەتىساي اۋدانى