كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ءوزى ايقىنداپ ءمالىم ەتكەن ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن كوپشىلىككە, ءتىپتى كوزىقاراقتى قاۋىمنىڭ وزىنە دە تانىتا قويۋدىڭ استە جەڭىل بولماسىن جازۋشىعا نىقتاي ەسكەرتىپ, ونى قايراي تۇسەدى, ءتىپتى ىشكى كۇدىگىن دە جاسىرمايدى: «اباي ءىلىمى دەگەن اتام زاماننان بەرى ادامدى ادام ەتىپ كەلە جاتقان ادامگەرشىلىكتىڭ التىن جۇلگەسى تۋرالى جىر عوي. سەن وسىنى تاپ باسىپ تاني الار ما ەكەنسىڭ؟» شىنىندا دا عالىم ءومىرى مەن ونىڭ عىلىمي اينالىمعا الىپ كەلگەن ىرگەلى دە تىڭ ءىلىمى تۋرالى ينتەللەكتۋالدى تۋىندىنى جازۋ وڭاي شارۋا ەمەس. عالىم ءجۇرىپ وتكەن ادامي ءارى ازاماتتىق ءومىر جولى مەن ول اتقارعان بەينەتى مول عىلىمي ىزدەنىستى ارتىقشا اقىل, مول بىلىمدارلىقپەن تەرەڭ تاني ءتۇسىپ, ءومىردىڭ ءدال وزىندەي شىنايى دا ونەگەلى ونەر جاساۋ قايدان وڭاي بولسىن. عىلىمي تانىم – اقيقاتتى اقىل ارقىلى تۇڭعىش, العاشقى اشۋشى بولسا, كوركەم دۇنيە – سول ءبىر «دايىن» شىندىقتى جانداندىرا ءتۇسىپ جۇرەكپەن جەتكىزۋ. جانە اقىلمەن تانىلعان كۇردەلى دە ىرگەلى تانىم كوركەم شىعارمانىڭ ءوتىمدى دە جاعىمدى جولى, وزىندىك ءادىس-تاسىلىمەن اباي اڭساعان «ساۋلەسى بار جىگىتتەر» مەن «تالاپتى ەرگە» جانە بارشا قاۋىمعا ءبىرشاما جەڭىل دە جەدەل جەتەدى.
وسى ورايدا اقشا مەن پايدا, نارىق پەن زاتشىلدىق الاسۇرىپ العا شىعىپ تۇرعان بۇگىنگىدەي زاماندا جازۋشىنىڭ ءوزى ءبىر سۇحباتىندا «مەنىڭ التىن جۇلگە دەپ وتىرعانىم ادام بويىنداعى ىزگىلىك» دەپ جازعانىنداي, اباي جىرلاپ قالىپتاستىرعان سول ىزگىلىكتى ءىلىم – «تولىق ادام» ءىلىمىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن عالىم م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ىزدەنىسىن ونەگە ەتە وتىرىپ كوركەم بەينەلەپ بەرۋ وتە ورىندى ىزدەنىس بولعان. رومان تاقىرىبى «التىن جۇلگە جىرى» دەپ اتالعاندىقتان دا, شىعارماداعى وي مەن وقيعا اباي قالىپتاستىرعان «تولىق ادام» ىلىمىنە باعىتتالۋى قيسىندى. سەبەبى اتالعان سۇحباتىندا جازۋشى: «التىن جۇلگە جىرى» – اقىن-جازۋشىلاردىڭ ىزگىلىك پەن ادىلدىك جولىنداعى كۇرەس جىرى» دەپ اسا ايرىقشالاپ ايتقان بولاتىن. ءبىر عانا ادەبيەت ەمەس, ونەر اتاۋلىنىڭ ءبارى دە تۇپتەپ كەلگەندە جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتى, ونەگە مەن اسەمدىكتى تۋ ەتىپ ۇستاعان. ايتسە دە وسى جاقسىلىق پەن ىزگىلىكتى, فيلوسوفيالىق ىرگەلى كاتەگوريا تىلىمەن ايتقاندا «قايىرىمدىلىقتى» جۇيەلى دە جەلىلى تۇردە جيناقتاپ, قالىپتاپ, وزىندىك تانىم مەن ىلىمگە اينالدىرىپ جىرلاعان اقىندار رۋحانيات الەمىندە كوپ بولماعان.
ەڭ بەرىسى سوناۋ سوكراتتان باستاۋ الاتىن ادامگەرشىلىك ءىلىمىن اباي دا تەرەڭ توركىنىنەن تارتىپ ءارى ءال-فارابي, ج.بالاساعۇن, ا.ياساۋيلەردىڭ ىزىمەن جەلىسىن ۇزبەي دامىتىپ كەلىپ, ءوز تاراپىنان تىڭ تانىم ەتىپ قالىپتاستىرعان. بۇرىنىراق م.اۋەزوۆ ابايداعى ادامگەرشىلىك جايىن «نراۆستۆەننايا ليچنوست» اياسىندا ايرىقشالاي تانىتىپ كەلسە, م.مىرزاحمەت ۇلى ونى اقىننىڭ ءوز سوزىمەن «تولىق ادام» دەپ اتاعان وزىندىك ادامگەرشىلىك ءىلىمى جازۋشى ەلەن ءالىمجان رومانىنىڭ كۇرەتامىر جەلىسى بولۋعا ءتيىس. ال ابايداعى وسى ءبىر وزىندىك ادامگەرشىلىك ءىلىمى – «تولىق ادام» ءىلىمىن ۇزاق جىلدار بويى ىزدەنە ءجۇرىپ عىلىم مەن ەل يگىلىگىنە اينالدىرعان – ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى.
رومان وقيعاسى توقسانعا تولعان قارت كىسىنىڭ «تاڭ نۇرى» اتتى شيپاجايداعى ەمدىك دەمالىسىن سۋرەتتەۋمەن باستالادى. جازۋشى جازعانداي, «مەكەڭ اشارشىلىق پەن سوعىستاردىڭ زاردابىنان امان قالعان بىرەگەيلەردىڭ ءبىرى». ءومىردىڭ ءورى مەن تورىنە ءبىرشاما تىڭ قالپىمەن جەتكەن ويلى ادام – عالىم وتكەن كۇندەرىن قورىتىپ, تۇيىندەپ, تارازىلاپ جۇرگەندەي كورىنەدى. روماننىڭ ەرەكشەلىگى دە – باستى كەيىپكەرى رەتىندە عىلىم ادامىن سومداپ سۋرەتتەۋىندە. سودان دا بولار, وتكەن كۇندەرىن ويلاي باستاعاندا عالىم ويىنا ەڭ اۋەلى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ق.جۇماليەۆ, ق.مۇحامەتحانوۆ, ءا.بايتاناەۆتار ورالادى. ودان ءارى ينستيتۋتتى وزىمەن بىرگە بىتىرگەن جۇبايى باعيرا ەكەۋىنىڭ وزبەكستانداعى جوعارى شىرشىق اۋدانىنا جۇمىسقا جىبەرىلگەندەرىن ەسكە الادى. رومان مازمۇنى وسىلايشا وي مەن وقيعاسى ارالاسا كەلىپ, جاتىق تىلمەن بايانداۋ ارقىلى جۇيەلى جالعاسا بەرەدى.
كەيىن كەلە كورنەكتى, بىرەگەي ابايتانۋشىعا اينالعان م.مىرزاحمەت ۇلى باس ابايتانۋشى م.اۋەزوۆتىڭ كوزىن كورىپ, وزىمەن اۋەجايدا ءبىر ءسات تىلدەسىپ تە قالعان ەكەن. اباي ءنار العان شىعىس پەن ونىڭ يسلام دىنىنە قاتىسىنا ايرىقشا ىقىلاس تانىتىپ, زەرتتەۋىن دە وسى باعىت, وسى مازمۇندا جۇرگىزبەك بولعان نيەتىن بىلدىرگەندە, م.اۋەزوۆ «جولىڭ بولمايدى» دەپ تىم قىسقا قايىرىپتى. جازعى كانيكۋلدا الماتىعا ارنايى بارىپ, اقىل-كەڭەسىن الماق بولادى, الايدا ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا باس ابايتانۋشى ومىردەن وزادى. كەيىن ويلاسا, عىلىمي جەتەكشىسى قاجىم جۇماليەۆتىڭ «شىعىسقا باراسىڭ با, باسقاعا باراسىڭ با, ونى كەلەشەكتە كورەرسىڭ, الدىمەن ابايتانۋشىلاردىڭ وزىڭە دەيىن نە ءبىتىرىپ, نە قىلعانىن زەردەلەپ ال» دەگەن تەگەۋرىندى تالابى دۇرىس تا بولىپتى. بۇل – ابايعا قاتىستى قاي تاقىرىپتى السا دا, الدىمەن ورىندالۋعا ءتيىس قاجەتتى ىزدەنىس ەكەن. ال «قورعاۋ كەزىندەگى تالاس-تارتىس قايىمدىكىنەن اسىپ كەتپەسە, كەم تۇسپەپتى». سەبەبى «ويران زاماننىڭ وينامالى ساياساتىنا قاراي ابايتانۋشىلاردىڭ كوزقاراستارى سان قۇبىلعانى» بار. ابايتانۋ تاريحىن جاي عانا ءتىزىپ شىقپاي, سول «قۇبىلعان كوزقاراستارعا» سارالاۋ جاساپ, تورەلىك ايتۋ دا استە وڭاي بولماعان. بەدەل-بيلىكتىڭ پىكىرىنە قارسى كەلمەۋ سول كەزەڭدە ابدەن ورنىققان ء«داستۇر» بولىپ تۇرسا دا, «ديسسەرتاتسيا جەتەكشىسى قاجىم جۇماليەۆتىڭ قايرات كورسەتۋىنىڭ ارقاسىندا مەكەمتاس عىلىم كانديداتى اتاعىنا يە بولىپ, ەڭ باستىسى, تاقىرىبىن ودان ءارى جالعاستىرىپ اكەتۋگە جولى اشىلادى».
ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن قىزمەتىن وزبەكستاندا باستاعان جاس عالىم تاعى دا سوندا اشىلعان ينستيتۋتقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتەدى. شىرايلى شىمكەنتتەگىدەي ەمەس, مۇندا ونىڭ ابىرويى جوعارى بولادى: «قىزمەتىن ىنتا-شىنتاسىمەن اتقارىپ, لەكتسياسىن دا مازمۇندى وقىپ, ابيتۋريەنتتەر مەن ستۋدەنتتەردىڭ بىلىمدەرىن ءادىل باعالايتىنىنان» بولسا كەرەك, كوپ ۇزاماي پرورەكتورلىققا جوعارىلاتىلادى, رەكتوردىڭ دا مىندەتىن اتقارادى. عىلىمي جەتەكشىسى قاجىم جۇماليەۆ قايتىس بولعان كەزدە, ونىڭ لەكتسيالارىن وقۋ ءۇشىن الماتىداعى ءوزى ءبىلىم العان ءارى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان قاراشاڭىراققا قايتا ورالادى. عالىم وزگەلەردەي ومىرگە يكەمدى, پەندەلىك پەن دۇنيەلىككە بەيىم بولماي شىعادى. تەگىندە بار بەكزاتتىعى مەن اباي تاعىلىمى ونى ار ۇيالار ىسكە اياق باستىرمايدى. ءوز باسى التىن جۇلگە – ىزگىلىك پەن اردىڭ جولىن ۇستانۋمەن «قيسىق جىگىت» اتانسا, ءبىراز زامانداستارى ءوز پايداسىن ويلاۋمەن-اق كوسەمسىنىپ ەلشىل قالىپ تانىتىپ جۇرەدى. وسىندايدا «اقىلدى جاراتىلىستىڭ مۇنىسى نەسى ەكەن» دەپ قايران قالىپ قىنجىلاتىن, ءتىپتى ءتۇڭىلىپ كەتەتىن دە كەزدەرى بولادى.
سويتسە دە اللاعا شۇكىر, ەڭبەكقورلىعى مەن ادالدىعىن تىرلىگىنە تىرەك ەتىپ, ابىرويمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. ول پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق ەلىن وتارلاۋ ءۇشىن قولدانعان قياناتشىل, قيتۇرقى ساياساتىن دا ءبىرشاما ەرتە بىلگەن ەدى. مۇنى ستۋدەنتتەرگە ى.التىنسارين ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن وقىتۋ بارىسىندا ىزدەنە ءجۇرىپ بايقاپ, بارلاعانى بار. قازاق ەلىنىڭ باتىسى, سولتۇستىگى, وڭتۇستىگىنە ايار ويمەن ارنايى جىبەرىلگەن يلمينسكي, الەكتوروۆ, وستروۋموۆتاردىڭ زىميان ميسسيونەرلىكپەن اينالىسقانىن جاس عالىم وزگەلەردەن بۇرىنىراق ءبىلدى جانە ولاردىڭ بۇزىق بولمىستارىن اشكەرەلەي ءتۇسىپ كەيىنىرەك ماقالا دا جازدى. ساياساتتىڭ اياسىنان شىعىپ كەتپەي ء«تاتتى» سويلەپ جۇرەتىن زاماندا «قۇلىپتاۋلى» اقيقاتتى ايتىپ قوياتىن جاس عالىم «لەكتسياسى بار بولسىن, عىلىممەن الاڭسىز اينالىساتىن ءبىر جۇمىس تاۋىپ السام عوي» دەپ جۇرگەندە, م.اۋەزوۆكە ادال دوس بولعان ىسقاق دۇيسەنباەۆتىڭ قامقورلىق تانىتىپ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ءلايلا مۇحتارقىزى باسقاراتىن اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىنە جۇمىسقا ورنالاسادى. كوڭىلى ءبىرشاما ورنىققان عالىمنىڭ ويلانا كەلىپ جەتكەن ءتۇيىنى مىناۋ بولادى: «ابايعا جول تابۋ ءۇشىن اۋەلى اۋەزوۆتى تولىق ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك ەكەن».بۇعان دەيىن كوبىنە ساياسات پەن يدەولوگيا جاساپ بەرگەن دايىن قالىپپەن بىرجاقتى يا بايىبىنا بارماي شالا قاراستىرىلىپ كەلگەن ابايدى عالىم ەندى وسىلايشا شىنايى دا تەرەڭ تانۋعا بەت الادى. ال «...اۋەزوۆ ابايدى تەرەڭ تۇسىنگەنىمەن زاماننىڭ قاھارىنان ىعىپ, قالامىن تەجەپ وتىرىپتى». م.مىرزاحمەت ۇلى ءار كەزدە دە م.اۋەزوۆتى باعدارشام ەتۋمەن ىزدەنە ءجۇرىپ, ناتيجەسىندە ونىڭ «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى اسا ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى دۇنيەگە كەلەدى.
جازۋشى ءوز شىعارماسىنا باس كەيىپكەرى م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمي ىزدەنىسىن عانا ارقاۋ ەتىپ قويماي, ونىڭ ادامدىق, ازاماتتىق بولمىس-ءبىتىم, ومىرىنەن دە ءبىرشاما دەرەكتەردى كوركەم سۋرەتتەپ جەتكىزگەن. وقىرمان شىعارمانىڭ ءساتى كەلگەن ءتيىستى تۇسىندا بالا مەكەمتاستىڭ قانداي بولعانىن كوزىمەن كورىپ, كوڭىلىمەن سەزىپ بىلگەندەي بولادى. بۇل – الدارىنان ءۇيىرلى قاسقىرلار شىعا كەلەتىن قايعىلى كەزەڭنەن ءسال-اق بۇرىنعى ءساتتىڭ كورىنىسى: «كەمەرباستاۋعا قاراي اجارىن باۋىرىنا تىعىپ, مەكەمتاسىن جەتەلەپ جالعىز كەلەدى... مەكەمتاسى ازامات. مەنى دە كوتەر دەپ قىڭقىلداعان جوق. شارشاعانىن بىلدىرگىسى كەلمەي, اناسىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, تومپاڭ-تومپاڭ باسادى». ۇيلەرى بۇزىق تۋىستىڭ قاستىعىنان ورتەنىپ كەتكەندەگى زاۋرە انانىڭ بەينەسى دە وزىنە عانا ءتان شىنايى قالپىمەن تاڭعالدىرادى: «مۇنىڭ ءبارى ءۇش جاسار مەكەمتاستىڭ ەسىندە جوق... اناسى اڭگىمە باستاعاندا كوز الدىنا قىزىل جالىنى اسپانعا شاپشىعان الاپات ءورت كەلەدى... تۇرا الماي قيمىلسىز جاتقان اكە, بالاسىن باۋىرىنا باسىپ قيمىلسىز تۇرعان ەكى قابات انا ەلەستەيدى. ەشكىمدى قارعاپ-سىلەمەستەن, شاجباڭداپ شاۋجايىنان الماستان بار قىزىلىن ىشىنە تارتىپ بەدىرەيىپ تۇر اناسى».
اسىل انا زاۋرە جاسىنان بالالارىنىڭ قۇلاعىنا «ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماڭدار» دەگەن اقىلىن قۇيىپ ءوسىرىپتى. اكەسى مىرزاحمەت بالا-شاعاسىن زەرگەرلىكپەن اسىراپتى. ەرتەدەن كەشكە دەيىن ورنىنان ءبىر تۇرماي ەڭبەك ەتىپتى. سونىڭ ارقاسىندا تۇرمىستارى دا وزگەلەردەن ءتاۋىر بولىپتى. بالا مەكەمتاستىڭ ءۇش جاسىندا اكەسى ومىردەن وتكەندە شاڭىراقتىڭ شاتتىعى دا, توقتىعى دا تومەندەي بەرىپتى. باس كەيىپكەر م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ومىرلىك جارى, تىرلىگىنىڭ تىرەگى مەن سۇيەۋى, جانىنىڭ جۇبانىشى بولعان باعيرا اپانىڭ بەينەسى دە تابيعي تارتىمدى, جاعىمدى بولمىسىمەن كورىنىس تاپقان: «...باعيرا مۇنى بۇكىل جان-تانىمەن تۇسىنەدى. سوندىقتان دا ءسال عانا ساتتىك ايەلدىك رەنىشتى «وقىسىن, ءبىلسىن, بەتىنە قاراپ وتىرعان بالا-شاعاسى مەن جۇبايىنىڭ ءۇمىتىن اقتاسىن» دەگەن وتانالىق تىلەۋلەستىك باسىپ كەتەدى...».
ازاماتى مەكەمتاس جانى قالاعان اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىنە جۇمىسقا كەلگەلى ونداعى 628 پاپكانى تۇگەلىمەن وقىپ تاۋىسقانشا تىنىم تاپپايدى. ابايدى تانۋدىڭ توتە جولى ءارى تۋرا جولى اۋەزوۆتى تەرەڭ تانۋ ەكەنىن ۇققان مەكەمتاس مۇراعاتتاردان باس الماي جۇمىس ىستەيدى.
ادامي ابزال قالپىن ساقتاپ, عىلىمي ىزدەنىسىندە دە ەرىنۋدى بىلمەي, ۇنەمى بەينەتتەنۋمەن بولعان م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ءومىر جولىندا ىزگىلىك نۇرى مەن جاقسىلىق شۋاعىن شاشا بىلگەن ابزال جاندار ءبىرشاما مول ۇشىراسىپتى. ول – تاشكەنتتەن الماتىعا اسپيرانتۋراعا تۇسپەككە كەلگەندە «ەشقايدا تەنتىرەمەيسىڭ, ءبىزدىڭ ۇيدە جاتىپ وقيسىڭ» دەپ باۋىرىنا تارتقان, قامقورلىق كورسەتكەن, اقىل-وي, كىسىلىك تاربيەسىن بەرگەن باۋىرجان مومىش ۇلى. ول – ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتى مەكەمتاستى م.اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى قايىم مۇحامەتحانوۆتىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋىنا ەرتىپ بارعان ءابىش بايتاناەۆ. كەيىن سول ستۋدەنت ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, شىمكەنت پەدينستيتۋتىنا قىزمەت ەتپەككە كەلگەندە, جىلى قاباق تانىتا قويماعان رەكتورعا: «كافەدرا وسىنداي عىلىمي دارەجەلى وقىتۋشىعا ءزارۋ, مەنىڭ ورنىما قويىڭىز, مەن قاتارداعى دوتسەنت بولىپ-اق جۇرە بەرەيىن» دەپ جاس عالىمعا قولداۋ كورسەتكەن دە – كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ءابىش بايتاناەۆ. ول – م.مىرزاحمەت ۇلىن وزبەكستانداعى سىرداريا وزبەك-قازاق پەدينستيتۋتىنا «بوتەن» دەمەي قىزمەتكە الىپ, جۇمىسىن ىنتا-شىنتىسىمەن اتقارىپ, لەكتسياسىن مازمۇندى وقىپ, ابيتۋريەنتتەر مەن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن ءادىل باعالايتىن مەكەمتاستاي قازاق عالىمىن پرورەكتورلىققا دەيىن جوعارىلاتىپ, ءتىپتى ءوزى ەكى جىلعا دوكتورانتۋراعا كەتكەنىندە رەكتورلىق قىزمەتىن وزبەك اعايىنىنا ەمەس, قازاق م.مىرزاحمەت ۇلىنا مىندەتتەپ قالدىراتىن ابدىنابيەۆ. ول – اتىن اتاۋعا بولمايتىن قيىن كەزدەردە ماعجان جۇماباەۆتى حالىقتىڭ قالاي كەرەمەت جاقسى كورەتىنىن ءسوز اراسىنا قىستىرىپ جىبەرەتىن, ت.رىسقۇلوۆ, م.تىنىشباەۆتاردىڭ ەڭبەكتەرىن اتاپ وتەتىن, وزىمەن دە سىر تارتىپ جاقىن سويلەسەتىن ۇستازى تەمىرعالي نۇرتازين. ول – اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيىنىڭ ديرەكتورى ءلايلا مۇحتارقىزىنا الىپ بارىپ, مەكەمتاسقا «عىلىمنىڭ ناعىز قويتورىسى» دەپ باعا بەرە سوندا جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاردەم جاساعان ىسقاق دۇيسەنباەۆ. ول – عىلىم الەمىنە بەل شەشىپ بەت العان م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ومىرىندە ۇستازى, عىلىمدا جەتەكشىسى بولعان قاجىم جۇماليەۆ. ول – عالىمنىڭ اباي شىعىسى مەن يسلامياتقا قاتىستى تاراۋى بار ىرگەلى ەڭبەگىن سول كەزدەگى ساياسات پەن يدەولوگياعا ساي كەلمەۋىنە قاراماستان: «بۇل كىتاپتىڭ رەداكتورى ءوزىم بولامىن, سىزدەردىڭ سىن-ەسكەرتپەلەرىڭىزدىڭ ءبارىن قابىلدايمىز, ەسكەرەمىز» دەپ, ابىرويى اسپانداپ تۇرعان اكادەميكتەردىڭ «شابۋىلىن» وپ-وڭاي تويتاراتىن زاكي احمەتوۆ. ول – سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جۋرنالىندا عۇلاماھي داۋاني تۋرالى ماقالاسىن جاريالاپ بەرگەن كەزىنەن بىلەتىن, كەيىن دە پىكىرلەرى ۇيلەسىپ, جان دۇنيەلەرى قابىسىپ كەتكەن جاقىن دوسى قۇلمات ومىراليەۆ.
عالىم ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسى مەن وزىندىك ادامگەرشىلىك ءىلىمى جايلى بۇعان دەيىن جارىق كورىپ قويعان مونوگرافياسى نەگىزىندە قورعاماق بولادى. قورعاۋ بارىسى قايشىلىقتى ويلارعا ۇلاسىپ قىزۋ ايتىسپەن وتەدى. الايدا پىكىر ءبىلدىرۋشى عالىمدار بىرەسە اتەيستىك باعىتتا, يا ساياساتتىڭ ىعىمەن سويلەپ, جۇمىستىڭ وزەگى مەن قاسيەتى سانالار نەگىزگى تاراۋىنا ءتىپتى جولامايدى. تاڭعالارلىعى, زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ابىرويى مەن جاڭالىعى دەرلىك تىڭ تۇسى كەرىسىنشە تەرىستەلىپ, جۇمىستىڭ كەمشىلىگى رەتىندە اتالادى. مۇنى بەدەلدى ءبىر عالىمنىڭ مىنا ءبىر قيعاشتاۋ پىكىرىنەن كورۋگە بولادى: «ابايدىڭ يسلامياتقا قاتىسى تۋرالى تاراۋ – ديسسەرتاتسيانىڭ ەڭ وسال تۇسى». سوزگە ارالاسقان ءلايلا مۇحتارقىزى جارىق كورگەن مونوگرافياسىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ءۇردىسى بۇرىننان بارىن, عالىم ەڭبەگى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا ابدەن لايىق ەكەنىن, سوندىقتان سويلەۋشى ازاماتتاردىڭ ەڭبەكتىڭ ءتۇرى ەمەس, مازمۇنى تۋرالى پىكىر ايتقاندارىن قالاپ, تىلەكتەستىك ويىن بىلدىرسە, ءشامسيابانۋ ساتباەۆا بۇل ارىپتەسىنىڭ پىكىرىن قولداي سويلەپ, سوڭىنان «جۇمىستىڭ يستوريوگرافياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ كەرەك» دەگەن ءبىر عانا ەسكەرتپە ويىن بىلدىرەدى. تاعى ءبىر عالىم الدىنداعى پىكىرىن قايتالاپ, ءوزىنىڭ اتەيزممەن ۋلانعان, ساياساتپەن سىبايلاسقان, الايدا قورعالاتىن ەڭبەكتىڭ بايىبىنا بارا الماعان تىم جايسىز, جاداعاي ويىن جايىپ سالادى: «...مونوگرافيانىڭ ءبىر تاراۋىن الىپ تاستاعاننان قۇنى تومەندەمەيتىن بولسا, سونشاما داۋ تۋدىرىپ, ۇلى ورىس حالقىمەن دوستىعىمىزعا كولەڭكە ءتۇسىرىپ تۇرعان يسلامدىق شىعىس پەن يسلام تۋرالى تاراۋىن نەگە الىپ تاستاماسقا؟ اتەيستىك قوعام قۇرعان كەڭەستىك قازاقستان عىلىمىنا كەرەگى قانشا ونداي زەرتتەۋدىڭ؟ ءدىندى اپيىنعا تەڭەپ الدەقاشان ۇكىمىن شىعارىپ قويعانىمىزدا مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى سول ءدىندى قايتا بىقسىتىپ نەنى كوزدەپ وتىر؟»
ال شىندىعىندا ابايدىڭ الىمساقتان ايتىلىپ كەلە جاتقان ادامگەرشىلىك ءىلىمى اياسىندا ىزدەنە ءجۇرىپ تاپقان وزىندىك «تولىق ادام» ءىلىمى پىكىر ايتۋشى عالىم ازار دا بەزەر بولعان وسى يسلامدىق شىعىس قاينارى ارقىلى قالىپتاسقان بولاتىن. جانە ايتىلعان ەسكەرتپەلەرگە جاۋاپ رەتىندەگى قورىتىندى سوزىندە م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ءوزى دە دالەلدى, قيسىندى ويلارىن بايانداي كەلىپ, ابايدىڭ يسلامياتقا قاتىسىن قاراستىرۋسىز ەڭبەگى ەش بولىپ, ەڭ باستىسى, زەرتتەۋىنىڭ وزەگى ءۇزىلىپ, قاسيەتى كەتەرىن اشىنا تۇرىپ ايتىپ سالادى. كەزىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن دا وسى ابايعا يسلامدىق شىعىستىڭ اسەرى جايلى تاقىرىپقا ارناماق بولعان, بىراق ول كەزدە ويىن ءبىلىپ, باتاسىن دا الماق بولىپ تىلدەسكەنىندە, اۋەزوۆ «جاناشىرلىقپەن» «جولىڭ بولمايدى» دەپ قولداماعان ەدى. ەندى ءبىراز جىلدار وتكەندە ءوزى ەمەس, سول باس ابايتانۋشى اۋەزوۆ ىزدەنىستەرىنىڭ ىزىمەن زەرتتەپ كەلىپ ءارى سول ارنادا دامىتا ءتۇسىپ, ادامزات ومىرىندەگى التىن جۇلگەنىڭ اباي ارقىلى جاڭعىرىپ جالعاستىق تابۋىن نەگىزدەگەن بۇل زەرتتەۋى, وكىنىشكە قاراي, كەڭەس مۇشەلەرىنەن قولداۋ تاپپايدى. قورعاۋ ناتيجەسى مۇنشالىق كۇتپەگەن ناتيجەگە تاپ بولارىن بولجاماعان عالىمنىڭ جان دۇنيەسى الاي-دۇلەي بولىپ كەتەدى. جانىنا جاقىنداي كەلە توقتاپ ءلايلا مۇحتارقىزىنىڭ «جاسىما» دەگەن جۇباتۋ ءسوزى ءبىرشاما دەمەۋ بولادى. «كوردىڭ عوي, قانشا تىرىسسام دا بەتىن بەرى بۇرا المادىم بۇلاردىڭ» دەگەن احمانقۇل ءسوزى دە بويىن تىكتەپ الۋىنا قۋات بەرگەندەي اسەر ەتەدى. قاشاندا جانىنا جالاۋ بولىپ ۇنەمى جانىنان تابىلاتىن جاقىن دوسى – قۇلمات بولاتىن. ابايتانۋداعى تىڭ تانىم مەن جاڭالىقتى ويدىڭ وسىنشالىق وي-شۇقىرى كوپ كەدەرگىلەرگە ۇشىراۋى روماندا شىنايى دا كوركەم تۇردە كورىنىس تاپقان.
ارادا ءبىراز جىل ءوتىپ, رومان كەيىپكەرى ءبىرشاما جەتىلىپ, تولىسقان شاعىندا تۇركىستانعا كەلەدى. بۇعان دەيىن ول دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ قويعان, عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنداعى ىرگەلى ابايتانۋ ءبولىمىن باسقارعان. ال تۇركىستانعا كەلگەندەگى ارمانى – ءوزى اينالىسىپ جۇرگەن عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتە ءتۇسىپ, يگىلىكتى دە ىزگىلىكتى ۇستازدىعىمەن ەلىنە قىزمەت ەتۋ. ول زاماندا اۋدان ورتالىعى دەڭگەيىندەگى قالا تۇركىستاندا ءبىلىم-عىلىم ءورىسىن ۇلعايتار يگىلىكتى ءىس باستالىپ كەتكەن, حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزى قالانىپ جاتقان. مۇنداي ۇلاعاتتى دا ويلى وقۋ ورداسىندا اتقارىلار يگىلىكتى ءىس ءتۇيىپ ايتقاندا ۇشەۋ بولۋعا ءتيىس, ولار – ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋ جانە عىلىمي ىزدەنىستىڭ ءورىسىن ارتتىرۋ. ۋنيۆەرسيتەتتە وسى ءۇش سالادا ۇستاز, عالىم, قايراتكەر م.مىرزاحمەت ۇلى ەلەۋلى ەڭبەك ەتەدى. تۇركىستاندا ءجۇرىپ مەملەكەتتىك سىيلىقتى دا يەلەنەدى. دەگەنمەن ومىردە ءبارى دە ىزگى نيەتتى كىسىنىڭ قالاۋىمەن قايىرىمدى, ادىلەتتى بولا بەرمەيدى.
دۇنيەنىڭ ءوزى دە ادامنىڭ وي-نيەت, پيعىلىنىڭ ىڭعايىمەن اق پەن قارا, جامان مەن جاقسى, قيانات پەن قايىرىمدىلىق اتتى ەكى الەمگە بولىنەتىنى سياقتى عالىم دا ءومىر جولىندا ۇشىراسىپ قالعان كەلەڭسىزدىك پەن قايشىلىقتاردان ءبىراز-ءبىراز بۇرالاڭدارعا تاپ بولادى. وسىنىڭ ءبارى دە ەلەن ءالىمجاننىڭ «التىن جۇلگە جىرى» رومانىندا ايرىقشا شەبەرلىكپەن كوركەم جيناقتالىپ كورىنىس تاپقان. رومان مازمۇنىنان تۇيىندەلەر وزەكتى وي مىناداي: بۇگىن دە بار, بۇرىن دا بولعان, كەلەشەكتە دە ۇشىراسا بەرەتىن قيىندىق پەن قياناتتاردى ومىرىمىزدەن دە, دىلىمىزدەن دە اۋلاق ەتىپ, ءتىپتى جويىپ جىبەرۋدىڭ جولى بار ەكەن, ول – ادامگەرشىلىك ءىلىمى, ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى. تۋىندىنىڭ باستى كەيىپكەرى بالالىق شاقتان ورەلى شاققا دەيىنگى ومىرىمەن, وقىتۋشىلىق قىزمەتى, عىلىمي ىزدەنىسىمەن دە وسى ءبىر اسىل جولدىڭ قايتپاس تا قايسار كۇرەسكەرى تۇلعاسىندا بەينەلەنگەن. جازۋشى تۋىندىسىنىڭ تابىسى دا وسىندا دەپ بىلەمىز.
ماقسات ءالىپحان,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
