سۋ ماسەلەسى سارساڭعا سالماي ما؟

استانادا دەموگرافيا, ۋربا­ني­­زاتسيا ۇدەرىسى جەدەلدەپ, قالا دامىپ, كەڭەيىپ جاتقا­نى بارى­مىزگە ءمالىم. وسى ورايدا سوڭعى جىلدارى ەلوردا تۇرعىندارى سۋ­دىڭ ساپاسىنا قاتىستى ءجيى شاعىمدانىپ ءجۇر. ال قازىرگى سۋدىڭ تاپشىلىعى سور­­عى-سۇزگى ستانساسىنىڭ جوبا­لىق قۋاتىنا بايلانىپ تۇر. سون­­­دىقتان «استانا سۋ ارناسى» كاسىپ­­ورنى سۋ قىسىمىن رە­تتەۋ ءۇشىن مىن­دەتتى شارا قابىل­داۋعا ءماج­­بۇر بولىپ وتىر. سۋ قى­سى­مى سور­عى-سۇزگى ستانساسى ىسكە قو­سىل­­عانعا دەيىن وسىلاي بەلگىلى ءبىر ۋا­­قىت­تا تومەندەيدى ەكەن. ەس­كە سا­لار بولساق, 2021 جىلى سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەكى جوبا باستالعان. ءبىرى ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنان تەمىر­­جولشىلار تۇرعىن الابى­نا دە­يىن تارتىلاتىن جاڭا سۋ ق­ۇ­بى­رى بولسا, ەكىنشىسى ين­­تەر­­ناتسيونالنىي تۇرعىن الا­­­بىن­دا سالىناتىن سورعى-سۇزگى ستان­­ساسى ەدى. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جوبا قۇرىلىسى بيىل جاز­دا اياق­تالادى. قالالىق سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ باسشىسى تال­عات بەكماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر قالاداعى ەكى سورعى-سۇزگى ستان­­سانىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 305 مىڭ تەكشە مەتر اۋىز سۋ وندىرۋگە جەتەدى.

– ءبىز قازىر قالاعا تاۋلىگىنە 330 مىڭ­ تەكشە مەتر سۋ جىبەرىپ وتىر­­مىز. بايقاساڭىزدار, ءبىز­ مىندەتىمىزدى ستانسانىڭ جوبالىق قۋاتىنان اسىرىپ ورىنداپ وتىرمىز. تۇرعىندارعا تازا سۋ بەرۋ ءۇشىن تۇنگى 12.00-دەن كەيىن سۋ قىسىمىن ازايتىپ, ارقايسىسى 20 مىڭ تەكشە مەترلىك 4 رەزەرۆۋارعا جينايمىز. سەبەبى تۇندە جينالاتىن 80 مىڭ تەكشە مەتر سۋدىڭ ەسەسىنە تاڭەرتەڭ سۋدىڭ قىسىمى جوعارى بولادى, – دەيدى سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ باسشىسى.

ماسەلەنىڭ ءمانىسى تۇسىنىكتىرەك بولۋ­ ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ اۋىز­­­سۋ جۇيەسى جايىندا تارقاتىپ جاز­­عانىمىز ءجون بولار.

نەگىزى قالا تۇرعىندارى تۇتىناتىن سۋ­ ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنان ديا­­مەترى 1000-1400 ميليمەترلىك 3 قۇبىر ارقىلى كەلىپ, اۋەلى سۋ قابىلداعىشقا قۇيادى. ودان ءارى سۋ ەكى سۇزگى-سورعى ستانساسىنا كەلەدى. ستانسالاردىڭ سۋدى تازارتۋ ۇدەرىسى بىردەي. تەك ءبىرى تاۋلىگىنە 200 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قابىلداسا, ەكىنشىسىنە 105 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەلەدى. وسىدان كەيىن ستانسادا الدى­مەن سۋدى زالالسىزداندىرۋ­ ءۇشىن ناتري گيپوحلوريدىن, كەيىن ب ۇلىڭعىرلىعىن ازايتۋ ءۇشىن رەاگەنتتەر قوسادى. كوپ ۇزاماي 52 توننا كۆارتس قۇمى ارقىلى سۇزگىدەن ءوتىپ, ابدەن تازارعان سوڭ, اۋىزسۋ رەزەرۆۋارلا­رى­­­نا قۇيىلادى. ءارى قاراي رە­زەر­ۆۋارداعى سۋ سورعىمەن قالاعا تارايدى. ياعني سۋ ءۇش كەزەڭنەن ءوتىپ, تازارتىلعان سوڭ عانا تۇتىنۋعا جارامدى بولادى. سۋدى تازارتۋدىڭ وسى تەحنولوگيالىق ۇدەرىسىنە شامامەن 5-7 ساعات ۋاقىت كەتەدى. مۇنداعى سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ ءبىرى تاۋلىگىنە 105 مىڭ تەكشە مەتر, ال ەكىنشىسى 200 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تازارتاتىنىن ايتتىق. دەمەك كوكتەم كەلگەلى «استانا سۋ ارناسى» كاسىپورنىنىڭ سورعى-سۇزگى ستانساسىنداعى ماماندار تاۋلىگىنە 330 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرۋ ارقىلى ءوز قۇزىرىنداعى جۇمىستى راسىندا ارتىعىمەن ورىنداپ وتىر دەگەن ءسوز.

جوعارىداعى ماعلۇماتتارعا زەر سالساق, تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ شەتى قىلتيىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. الدىمەن سورعى-سۇزگى ستانساسىنا كەلەتىن سۋدىڭ مولشەرىنە نازار اۋدارساق, سۋ تاپشىلىعىنىڭ ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنان تارتىلعان ءۇش قۇبىرعا دا قاتىسى بار دەگەن توقتامعا كەلەمىز. ويتكەنى سورعى-سۇزگى ستانساسىنا سۋ مولىنان كەلسە, ونداعى ماماندار رەزەرۆۋارلاردى تولتىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا سۋدىڭ قىسىمىن تومەندەتپەسە دە بولار. نەگىزى استاناداعى اۋىزسۋ ماسەلەسى بۇعان دەيىن دە تالاي مارتە ايتىلىپ كەلدى. وسى جايدىڭ بارلىعىن ەلەپ-ەسكەرىپ, سۋ تاپشىلىعىنا ەرتەرەك قامدانعاندا قازىر جاعداي باسقاشا بولار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟

قوش, سۋدىڭ تاپشىلىعى نەگە قىستا ەمەس, كوكتەمدە تۋىنداپ وتىر؟ سەبەبى كوكتەمدە سۋدى ورىندى-ورىنسىز پايدالاناتىندار كوبەيەدى. كۇن جىلىنا قۇرىلىسقا, اۋلا سۋارۋعا, تاعىسىن تاعى شارۋالارعا سۋ كەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كەيىنگى جىلدارى تەك ەلدىڭ عانا ەمەس, الەم عالىمدارى, سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىلارى سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ كەرەك دەپ تەكتەن-تەك شىرىلداعان جوق. كوكتەم مەيلى, ال جازدا سۋ تۇتىناتىندار, ءتىپتى, كوبەيسە كەرەك.

– «استانا سۋ ارناسىنا» سورعى-سۇزگى ستانسالارىن سالىپ بەرسە, ونىمدىلىگى ارتادى. بىراق قۇرىلىس جۇمىستارى ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇرعان جوق. قازىرگى احۋال بويىنشا تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسالاردىڭ الەۋەتى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ جاتقان قالانى ۇزدىكسىز سۋمەن قامتۋعا دارمەنسىز بولىپ وتىر. ءبىز بىلتىر جازدا تاۋلىگىنە 330 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرىپ وتىردىق. قازىر وسى كولەمدى ەرتەرەك, ياعني كوكتەمدە جىبەرە باستادىق. سايكەسىنشە, جاز شىعا سۋعا سۇرانىس قازىرگىدەن دە ارتاتىن سەكىلدى, دەيدى سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ جەتەكشى ينجەنەر-تەحنولوگى جاننا دوسجانوۆا.

ارينە, وسى جايدى ەسكەرسەك, قالانى اۋىزسۋمەن قامتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان جوبالار مەزگىلىنەن كەشىكپەي اياقتالسا ەكەن دەيسىڭ. جاز شىعا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن سورعى-سۇزگى ستانساسىنىڭ الەۋەتى تاۋلىگىنە 105 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تازارتۋعا جەتەدى ەكەن. قازىرگى ستانسالار قالا كەڭەيگەننەن شاھاردىڭ ىشىندە قالسا, كەيىنگىسى قاشىق بولاتىنىن ەسكەرىپ, كەمى 200 مىڭ تەكشە مەترلىك سورعى-سۇزگى ستانساسىن سالعان الدەقايدا تيىمدىرەك بولار ما ەدى؟ سەبەبى قۇرىلىس قارقىنى قىسى-جازى باسەڭدەمەيتىن ەلوردادا بىرەر جىلدان كەيىن تاعى دا ءبىر سورعى-سۇزگى ستانساسى قاجەت بولۋى مۇمكىن عوي.

استانا قالاسىندا قازىر ەكى سورعى-سۇزگى ستانساسى بار دەدىك. ونىڭ ءبىرى قالانىڭ اتاۋى تسەلينوگراد بولعان تۇستا پايدالانۋعا بەرىلگەن. ەكىنشى ستانسا 2011 جىلى ىسكە قوسىلعان. ەرتەرەكتەگى جاعداي تۇسىنىكتى, ول كەزدە حالىق سانى از بولدى, ءبىر ستانسا جەتەتىن. بىراق 2011 جىلى ءبىر ەمەس, بىرنەشە سورعى-سۇزگى ستانساسىن سالۋعا شەشىم قابىلداۋ تيىمدىرەك بولار ما ەدى دەگەن وي تۋادى. ال قازىر استانا قالاسىنداعى كەيبىر ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى سۋدىڭ قىسىمى ازايعانى بىلاي تۇرسىن, كەيدە اۋىزسۋدىڭ ۋاقىتشا توقتايتىنىن ايتادى.

– ءبىز «حان شاتىردىڭ» ماڭىنداعى «BI Group» قۇرىلىس حولدينگى سالعان 11 قاباتتى «توكيو» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە تۇرامىز. ءۇيدىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 4 جىلعا جۋىقتادى. سۋ ماسەلەسى ءبىزدى بىلتىر كوكتەمنەن الاڭداتا باستادى. ءار جەكسەنبىدە كەشكە قاراي سۋ توقتاتاتىن. ول كەستەگە ۇيرەنىپ, شارۋامىزدى سول ۋاقىتقا ىڭعايلايتىنبىز. كەيىنگى ايلاردا سۋ ادەتتەگىدەن كوبىرەك توقتايتىن بولدى. مىسالى, وتكەن اپتادا جەكسەنبىدەن سارسەنبىگە دەيىن شامامەن 18.00-دەن 1.00-گە دەيىن سۋ بولعان جوق. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ 4, 5, 6 كىرەبەرىستەرىندە سۋ ۇزىلمەيدى. بىلۋىمىزشە ولار باسقا قۇبىرعا قوسىلعان. جۋىردا سۋدىڭ قىسىمى تومەندەيتىن ۋاقىت بەلگىلەنگەن كەستەگە نازار سالدىق. الايدا سۋ سول كەستەگە ساي بەرىلمەيدى. بۇرىن جەكسەنبىدە سۋ ۋاقتىلى توقتاعاندا ۇيدەگى ىدىس­تار­دى قاز-قاتار ءتىزىپ, سۋ تولتى­رىپ­ الاتىنبىز. قازىر سۋدىڭ قاشان توقتايتىنىن بىلمەگەن سوڭ, كەيدە سۋ الىپ ۇلگەرمەي قالاتىن كەزدەر بولادى, – دەيدى قالا تۇرعىنى سەرۋەن وقاسوۆا.

بۇل ماسەلەنىڭ دە ءبىر ەمەس, بىرنەشە سەبەپ-سالدارى بار. سۋ قى­سىمى تومەندەگەندە كەيبىر ۇي­لەردىڭ سورعىسىنا بايلانىس­تى­ دا سۋ جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ويت­كە­نى بۇرىن سۋ قىسىمى جوعارى بول­عان­دا تۇرعىن ۇيلەردەگى سورعىعا اسا­ سالماق تۇس­پەيتىن. تاعى ءبىر سە­بەبى, اۋىزسۋ­ ستانساعا قاشىق جات­قان جانە كەيىنگى سالىنعان تۇرعىن ۇيلەرگە جەتپەۋى ىقتيمال.

سورعى-سۇزگى ستانساسى ۆياچەس­لاۆ­ سۋ قويماسىنان 52 شاقىرىم قا­شىقتىقتا جاتىر. ءبىر جاعىنان سۋ­ اۋىزسۋ رەزەرۆۋارلارىنا كە­لىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان قا­لاعا جىبەرىلىپ, وسى ۇدەرىس توق­تا­مايدى. ايتپاعىمىز, 1968 جى­لى سالىنعان ۆياچەسلاۆ سۋ قوي­ماسىنىڭ سۋى ۋاقىت وتە سا­پا­عا اسەر ەتەدى. دەمەك استانا قالا­سىنىڭ ماڭىنان باسقا دا سۋ كوزدەرىن قاراستىرۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تاقىرىبى. بۇل – بولەك اڭگىمە. ونىڭ ۇستىنە بيىل قاردىڭ از تۇسكەنى ۆياچەسلاۆ سۋ قايماسىن تولتىرۋعا اسەر ەتسە كەرەك. وسىنى ەسكەرسەك, كەيبىر شىعىنداردى شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالاناتىن سۋمەن جابۋعا باسىمدىق بەرىلسە دەيسىڭ. ايتپەسە, جوعارى قىسىمدى ۇستاپ تۇرعان سورعى-سۇزگى ستانسالارى دا ۋاقىت وتە توزا باستايدى. ارينە, بۇل ماسەلەلەردى رەتتەۋ – كەلەر كۇننىڭ ەنشىسىندە. ازىرگە جۋىق ارادا ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنان تارتىلىپ جاتقان ءتورتىنشى قۇبىر پايدالانۋعا بەرىلسە, جازدا ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىپ وتىرعان سورعى-سۇزگى ستانساسىنا سۋ جەتكىزۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندا قالا حالقىنا تاۋلىگىنە بەرىلەتىن 350 مىڭ تەكشە مەتر سۋدىڭ ورنى تولادى.