استاناداعى سامميت

جانە ونىڭ قازاقستان-گەرمانيا قاتىناسىنداعى ماڭىزى مەنىڭ قازاقستانداعى ارىپتەستەرىمنىڭ كاسىبي مەرەكەسى – ديپلوماتيالىق قىزمەت كۇنىنە وراي قازاقستاننىڭ باس گازەتى – «ەگەمەن قازاقستان» بەتىندە قازاقستاندىق ديپلوماتتار جۇرگىزىپ كەلە جاتقان اسا ماڭىزدى جۇمىستار تۋرالى اسەرىممەن بولىسكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگىنەن شىققان مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستان تاماشا تابىستارعا جەتكەن ەلدەر قاتارىنا جاتادى. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا, وسىدان بار-جوعى 23 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت بۇرىن تاۋەلسىز ەل اتانعان قازاقستان بۇگىندە ەۋرازيا وڭىرىندە ەڭ ساياسي تۇراقتى جانە ەكونوميكالىق باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ەگەر الەم كارتاسىنا كوز سالساڭىز, قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ورتادا ورنالاسقانىن كورەسىز. شەتەلدىك باقىلاۋشىنى قاشاندا ەلدىڭ بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان «مۇراعا قالعان» كۇردەلى دە كوپقىرلى پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ جولىنداعى شەشىمدى كۇش-جىگەرى تاڭ-تاماشا قالدىرادى. بۇعان مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىمدارداعى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردى قوسىڭىز. وسىنداي دامۋ جولى قازاقستاندى قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق ارەنادا جوعارى قۇرمەتكە يە مەملەكەتتەر قاتارىنان تابىلدىرىپ وتىر. سىرتقى ساياساتىندا قازاقستان ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى كوپىر ءرولىن اتقارۋعا تابىس­تى ۇمتىلىس تانىتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە, بۇرىننان كەلە جاتقان شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋدە دە ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمساپ كەلەدى. حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىندا ناق وسى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) شىعىس پەن باتىس اراسىندا كوپىر ورناتۋ ماقساتىن ءوزىنىڭ باسىمدىعى رەتىندە قاراستىرادى. سوندىقتان قازاقستان ءدال وسى ۇيىم شەڭبەرىندە ەرەكشە باستاماشىلىق تانىتىپ, توراعالىققا تاپسىرىس بەرۋگە شەشىم قابىلدادى. ەقىۇ-عا تاپسىرىس 2003 جىلى تۇسسە, ونىڭ باسقارۋشى ورگاندارىندا دەرەۋ وسى ماسەلەگە بايلانىستى تۋىنداعان پىكىرتالاستار باستالىپ كەتتى. بارلىق مەملەكەتتەر – ەقىۇ مۇشەلەرى العاش رەت توراعالىقتى ۆەنادان شىعىسقا قاراي ورنالاسقان ەل الۋى كەرەك دەگەن ورتاق پىكىرگە توقتادى. ولاردىڭ بارلىعى قازاقستان توراعالىعى ۇيىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى تۇتاستىقتى كۇشەيتەدى دەگەن ۇستانىم ءبىلدىردى. بىراق, قازاقستان, شىن مانىندە, لايىقتى كانديدات  پا دەگەن دە ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل ورايدا پىكىردىڭ ەكىگە جارىلعانى دا جاسىرىن ەمەس. بۇل ماسەلەنىڭ ەۋروپا وداعىنا مۇشە ەلدەرگە – ەقىۇ-نىڭ بارىنشا كوپ بولىگىن قۇرايتىن ەلدەرگە دە قاتىسى بار ەدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ستاندارتتار مەن ادام قۇقى پروبلەمالارىن ساقتاۋ جايىن العا تارتىپ, ازىرشە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ەكىنشى بىرەۋلەرى, سونىڭ قاتارىندا گەرمانيا دا بار, قاراما-قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ, قازاقستانداعى ساياسي تۇراقتىلىقتى اتاپ كورسەتتى جانە كانديداتۋراسىن قولدايتىنىن اشىق جاريالادى. 2007 جىلدىڭ قاراشاسىندا پىكىرتالاس ەقىۇ ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ قاۋلى قابىلداۋىمەن اياقتالدى. وندا قازاقستانعا 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلاتىنى اتاپ كورسەتىلدى. تالاستىڭ وسىلايشا وڭ شەشىلۋى قازاقستانعا ءوزىنىڭ ساياسي بەدەلىن ايتارلىقتاي نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جەڭىستى ۇلكەن قۇرمەتپەن تەك دوستاس ەلدەر عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇرىنعىسىنشا سىني كوزقاراستاعى كەيبىر ارىپتەس ەلدەر دە ايتىپ جاتتى. قازاقستان بىردەن ەقىۇ-عا توراعالىق مىندەتىن ورىنداۋعا دايىندىعىن باستاپ كەتتى. مۇندا گەرمانيا تاراپىنان جاسالعان قولداۋ دا ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى. ول 2007 جىلى ەۋروپا وداعى قابىلداعان ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ستراتەگيا جاساۋ جونىندەگى توپقا جەتەكشىلىگى كەزىندە كورىندى. بۇل ستراتەگيا ىنتىماقتاستىقتىڭ سايا­سات, ەكونوميكا جانە مادەنيەت سالالارىنداعى كەڭ كولەمدى باعدارلامالارىنىڭ سۇلباسىن بەلگىلەپ بەردى. سودان كەيىن گەرمانيا باستاماشىلىق تانىتىپ, ەكىجاقتى نەگىزدە: 2009 جىلدىڭ باسىندا  بەرلين استاناعا ءوزىنىڭ جوعارى لاۋازىمداعى كونسۋلتانتىن جىبەرۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ونىڭ مىندەتى قازاقستانعا ەقىۇ-عا توراعالىققا دايىندىق بارىسىندا قولداۋ كورسەتۋ بولدى. بۇل ميسسيا ءۇشىن مەن تاڭدالعان ەدىم. گەرمانيا-قازاقستان ۋاعدا­لاس­تىعىنا سايكەس مەن استاناعا ءوز مىندەتتەرىمدى ورىنداۋ ءۇشىن 2009 جىلعى تامىزدىڭ ورتاسىندا كەلدىم. كەلە سالىسىمەن مەنى سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى م.ءتاجين قابىلدادى. ونىمەن مەن جۇمىسىمنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ۇيلەستىرىپ الدىم. بۇل جەردە اڭگىمە ەلدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنداعى تاقىرىپتىق باسىمدىقتاردى ايقىنداۋ, سونىمەن قاتار, مەنىڭ قازاقستاندىق ديپلوماتتاردى دايىنداۋعا قاتىسۋىم تۋراسىندا ءوربىدى. مەنىڭ تىكەلەي ارىپتەسىم قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بولدى. بىراق پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىمەن, پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار كومي­تەتىنىڭ باسشىسىمەن, سونداي-اق, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ديپ­لوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ رەكتورىمەن بايلانىستار قالىپ­تاستىرىلدى. ءاۋ باستا مەنىڭ قىزمەتىمنىڭ مەرزىمى ءتورت اي دەپ بەلگىلەنگەن ەدى, بىراق, 2009 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان تارا­پىنىڭ قالاۋى بويىنشا ول ۇزارتىلدى. 2010 جىلدىڭ باسىندا, قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وكىلەتتىگىن قابىلداپ العاننان كەيىن, مەنىڭ جۇمىسىمنىڭ سيپاتى دا وزگەردى. ەندى توراعالىقپەن بايلانىستى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا ىقپال ەتۋ تالاپ ەتىلدى. مەنىڭ مىندەتتەمەلەرىم قاتارىنا ەقىۇ قىزمەتىنىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتارى بويىنشا تالدامالىق جازبالار قۇرۋ جانە باعدارلامالىق قۇجاتتار دايىنداۋ قوسىلدى. اقىر سوڭىندا مەن ەقىۇ ءسامميتى ءۇشىن قورىتىندى قۇجاتتار دايىنداۋعا قاتىستىم. تۇتاستاي العاندا, مەن استانادا كونسۋلتانت رەتىندە التى اي جۇمىس ىستەۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. قازاقستان بيلىگى تۇڭعىش رەت وزىندە گەرمانيادان كەلگەن سىرتقى ساياسات ساراپشىسىن قابىلدادى. بۇل ءوزارا سەنىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ىنتىماقتاستىققا دايىندىقتىڭ, اسىرەسە, گەرمانيا-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنا ءتان ارىپتەستىكتىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى. مەن قازىرگى كەزدە قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەگەن كەزدەرىمدى ۇلكەن ريزاشىلىقپەن ەسكە الىپ تۇرامىن. اتالعان ۆەدومستۆودا جوعارى بىلىكتى ارىپتەس-ديپلوماتتارمەن ىستەس بولسام, بۇل بىزگە جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە ىنتىماقتاسۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان توراعالىعىنىڭ بيىك شىڭى استانادا 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋى بويىنشا وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى بولدى. بۇل اراعا 11 جىل سالىپ ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر وكىلدەرىنىڭ باسىن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە قايتا قوسۋعا قول جەتكىزگەن پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ەرەكشە ەڭبەگى ەدى. استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلار قابىلداعان دەكلاراتسيادا ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق 56 ەلگە ۇسىنىمداما مازمۇندالدى. وندا قاۋىپسىزدىك مۇددەلەرىنە باعدارلانعان ساياسي باعىتپەن ءجۇرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. وسى ماقساتقا باستايتىن جەكەلەگەن قادامدار ءىس-قيمىل جوس­پارىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. باستى قاعيدات مەملەكەتتەردىڭ ءوز قاۋىپسىزدىگىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلىستان باس تارتۋى دەپ كورسەتىلدى. ەقىك-ءنىڭ (ول كەزدە ەقىۇ ەمەس, ەقىك – رەد.) حەل­سينكيدەگى قورىتىندى اكتىسى قابىلدانعاننان سوڭ 35 جىل جانە پاريج حارتياسىنان كەيىن 20 جىل وتكەندە بۇل دەكلاراتسيا ەقىۇ-نىڭ ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتەگى مۇشە ەلدەرىنە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ورتاق مۇددەلەر تۋرالى قاپەرگە سالاتىن, ءسويتىپ, «قارعي-قاباق سوعىس» قالدىقتارىن ءتۇپ-تامىرىمەن وتكەندە قالدىرۋعا شاقىراتىن بەلگى بولدى. بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, وسى جول بويىنشا ىلگەرىلەۋدى كەشەۋىلدەتىپ وتىرعان, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۋكرايناداعى سياقتى وقيعالار بار ەكەنىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز. الايدا, استانا دەك­لاراتسياسىندا مازمۇندالعان مىندەتتەمەلەر ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇرىنعىسىنشا كۇشىندە قالىپ وتىر. «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىنە قايتا ورالۋ بارلىق ەلدەرگە قىمباتقا تۇسەتىنىن سەزىنۋ قاي كەزدەگىدەن دە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. وسىمەن بايلانىستى قا­زاق­ستانعا, 2010 جىلى سامميت قابىلداعان ەل رەتىندە, ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ناق ۋكرايناداعى داعدارىستى قۇبىلىستاردى ەسەپكە الا وتىرىپ, قازاقستانعا استاناداعى سامميت شەشىمدەرىن تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋدى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇراقتى باسىمدىعى ەتۋى قاجەت. حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان تانىلعان جانە ءىس جۇزىندە تەكسەرىلگەن كوپىرلەر قۇرۋ ساياساتى قازاقستانعا وسى مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن ەرەكشە ءدوپ كەلەدى. بۇل بۇكىل ەۋرازيا وڭىرىندەگى سايا­سي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ودان ءارى ايتارلىقتاي نىعايتۋعا سەپتەسەر ەدى. مۇنىڭ گەرمانيا-قازاقستان ەكى جاقتى قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى بولا الاتىنى دا ءسوزسىز. 2012 جىلدىڭ 29 تامىزىندا گەرمانيا مەن قازاقستان قابىلداعان «بىرلەسكەن مالىمدەمەنىڭ» 8-ءشى پۋنكتىندە استانا ءسامميتى دەكلاراتسياسىنىڭ وسى قارىم-قاتىناستار ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن. ەندى دەكلاراتسيا مازمۇنىن جۇزەگە اسىرۋ ەكى ەلدىڭ بىرلەسكەن مىندەتى بولىپ تابىلادى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, قازاقستان ديپلوماتياسىن كاسىبي مەرەكەسىمەن تاعى دا قۇتتىقتاعىم كەلەدى جانە وعان قازاقستاندى ءوسىپ-وركەندەتۋ جولىندا ۇلكەن تابىستار تىلەيمىن. ديتەر بودەن, گەرمانيانىڭ ەقىۇ-داعى بۇرىنعى ەلشىسى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى بارىسىنداعى كونسۋلتانت.