قىلمىسقا قارسى قارىمدى كۇرەس

كەشە مەملەكەتتىك حاتشى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ ءتورا­عا­لىعىمەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتتى. كوميسسيا وتىرىسى تۇڭعىش رەت كەڭەيتىلگەن پىشىمدە, وبلىستاردىڭ جانە استانا, الماتى قالالارى اكىم­دەرىنىڭ, سونداي-اق, سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى ءوڭىر­لىك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ونلاين-رەجىم ارقىلى قاتىسۋىمەن ءوتتى. وتى­رىسقا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ, ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, قا­زاق­ستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ جەتەكشىلەرى, «ترانسپارەنسي ينتەر­نەشنل قازاقستان» ۇيىمىنىڭ وكىل­دەرى شاقىرىلدى. ءبىلىم جۇيەسىندەگى, سونداي-اق, اق­توبە وبلىسىنداعى سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى شارالاردىڭ تيىمدىلىگى ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ, بۇل بويىنشا ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترى ا.ءسارىنجىپوۆ پەن اقتوبە وبل­ى­سىنىڭ اكىمى ا.مۇحامبەتوۆ ەسەپ بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا باعدارلاما دايىندالۋدا. وندا ەلبا­سىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى جۇرگىزىپ وتىرعان تاپسىرمالارىنان تۋىنداعان مىندەتتەر قاراستىرىلادى. ءا.جاقسىبەكوۆ اتاپ وتكەندەي, سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي, ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قاتىستى تارتىپتىك ىستەردى قاراۋدىڭ ەرەجەسى پىسىقتالۋدا. ولاردى بەكىتكەننەن كەيىن كوميسسيا وڭىرلەردىڭ جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى احۋالعا, سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭنامالار مەن قىزمەتتىك ەتيكا نورمالارىن ساق­تاۋعا قاتىستى جۇمىستارعا دەگەن دەربەس جاۋاپكەرشىلىكتەرىن قاراۋ بويىنشا ءوزىنىڭ قۇزىرەتتەرىن بەلسەندى تۇردە پايدالانۋعا ىقتيارلىق تانىتىپ وتىر.   سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى جاڭا قۇجات­تار دايىندالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ەلدەگى جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ پارمەنىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبىز كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن قاتىستىرىپ وتىرمىز, دەدى مەملەكەتتىك حاتشى. كوميسسيا وتىرىسىندا ەكى ماسە­لە قارالدى: ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيس­ترلىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ تيىمدىلىگى, ەكىنشى – اقتوبە وبلى­سىن­داعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ناتيجەلەرى تۋرالى ماسەلە. ەلى­مىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىنە جىلما-جىل قىرۋار قارجى بولىنەدى. بىراق جىل سايىن قوماقتى اقشا ءبولىنىپ جاتسا دا, ونداعى جوعارى جەمقورلىقتىڭ كەسىرىنەن ءبىلىم بەرۋ ساپاسى تومەن. جەمقورلىققا قارسى دۇرىس جۇمىس جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, قاۋىپتى كەسەلدىڭ جان-جاقتى جاندانۋى بەلەڭ الىپ وتىر, دەدى بايانداماشى. بۇل ورايدا ءسوز العان ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا. ءسارىنجىپوۆ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس, بۇل ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى, دەدى. وسى رەتتە بەدەلدى حالىق­ارا­لىق ۇيىمدار وبلىستاعى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن جاريالاپ تا وتىرادى. حالىقپەن ساۋالناما جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە دە سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ ءتۇرلى وشاقتارى انىق­تالۋدا. ودان ءارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باس پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرىسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرگەندەر جاۋاپقا تارتىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. قىزمەت بابىن پايدالانۋ, وزگەنىڭ مۇلكىن يەمدەنۋ, قىزمەت وكىلەتتىلىگىن اسىرا پايدالانۋ, پارا الۋ جانە الاياقتىق قىلمىستارى كوپتەپ انىقتالعان. ا.ءسارىنجىپوۆ وسىلايشا ءبىلىم جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى ايتا كەلە, وعان نەگىز بولىپ وتىرعان ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ءبىلىم سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان بىرقاتار جەمقورلىقتاردى ايتا وتىرىپ, ونى جويۋ جولدارىن سانامالاپ ءوتتى. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى نەگىزگى ورىن الىپ جاتقان جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى بىلدىرمەيتىنى انىق ەدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك حاتشى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا جەمقورلىقتىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, مينيسترلىكتىڭ ىشكى باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ءتيىمسىز قىزمەتىنە توقتالدى. بۇل دەپارتامەنت ارقىلى وتكەن جىلى بىردە-ءبىر جەمقورلىق سالاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالماپتى. بۇل سۇراققا جاۋاپ قايتارعان مينيستر, اتالعان دەپارتامەنت باسشىسىن ۇستىمىزدەگى جىلى اۋىستىرعانىن ايتتى. سوعان ساي ول دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن ارتتىرىپ, مىندەتتەرىن كۇشەيتتىك, دەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كەزدە جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ ءۇش ەسەگە ارتىپ, ءتارتىپ ءبىراز تۇزەلىپ قالعانىن جەتكىزدى. ءسويتىپ, وسى جىلى ەكى قىلمىستىق قۇرامى بار ماتەريالدى قارجى پوليتسياسىنا جولدادىق. قازىر بارلىق ماسەلە قولعا الىنىپ, باقىلاۋدا تۇر, دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك حاتشى پارلامەنت قابىرعاسىندا ۆيتسە­­سپيكەر د.نازارباەۆانىڭ جاستار كو­بىنە وقۋ ورىندارىنا ءبىلىم ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە, تەك ديپلوم الۋ, ياعني ونى­ اقشاعا ساتىپ الۋ ءۇشىن باراتىن­دى­­عى تۋ­رالى ايتقان سىني پىكىرىن كەلتىر­دى. كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى وزدەرىنىڭ ءبىلىم وردالارى ەكەنىن ۇمى­تىپ, تەك قارجى ءتۇسىرۋ جاعىن عانا قام­داپ كەت­كەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ارادا ءبى­لىم ساپاسى دەگەن مۇلدە ۇمىت قال­عان. راسىندا, تەحنيكالىق جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە كوپتەگەن ءما­سەلەلەر بار ەكەنى شىندىق, دەدى ءبى­لىم جانە عىلىم ءمينيسترى, قايتارعان جاۋا­بىندا. بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە ءبىز اڭگىمەلەسۋ جۇرگىزدىك. جەمقورلىقتى قۇرىقتاۋ جونىندە مۇعالىمدەردى, ستۋدەنتتەردى, عالىمداردى, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, ءتۇرلى كونفەرەنتسيا, سەمينارلار وتكىزىلدى. سوندا جوعارىدا اتالعان بىرقاتار ماسەلەلەردىڭ ورىن العانىنا كوز جەتكىزدىك. قازىرگى كۇنى ونى جويۋدىڭ امالدارىن قاراستىرۋدامىز, دەگەن ول بiلiم بەرۋ ۇيىمدارىندا قامقورشىلىق كەڭەستەرi قۇرىلىپ جاتقاندىعىن, 2015 جىلى بiلiم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 45 پايىزىندا مۇنداي كەڭەستەر جۇمىس iستەيتiن بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, بولاشاقتا ولار مەكتەپتەردi دامىتۋ ستراتەگياسىن ايقىنداپ, نەگiزگi لاۋازىمدارعا تاعايىنداۋلار جاساپ, مەكتەپ قىزمەتiنە قارجى باقىلاۋىن جۇرگiزەتiندىگىن دە جەتكىزدى. بىراق ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا. لۋكيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىلىم سالاسىندا جىلما-جىل سىبايلاس جەمقورلىق بارىنشا ەتەك الىپ كەلەدى ەكەن. ەگەر 2013 جىلى 221 قىلمىس انىقتالسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تەك ءبىرىنشى توقسانىندا عانا 125 قىلمىس تىركەلگەن. بۇل بىلتىرعى جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا جاسالعان قىلمىستان دا اسىپ ءتۇسىپ تۇر. ءسويتىپ, التى ايدا عانا سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى 16 پايىزعا وسكەن. قارالىپ جاتقان قىلمىستىق ىستەردىڭ دەنى قىزمەت بابىن پايدالانۋ, وزگەنىڭ مۇلكىن يەمدەنۋ, قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋ جانە پارا الۋ بولىپ تابىلادى. ءبىلىم سالاسىنداعى سىبايلاس جەم­قورلىق قىلمىستارى قازاق­ستان­نىڭ بارلىق ايماعىنا ءتان. سونىڭ ىشىندە قىلمىستىڭ ەڭ كوبى وڭتۇستىك قازاقستان, اقمولا وبلىستارى جانە, سونىمەن قاتار, استانا قالاسىنا ءتان بولىپ تۇر. ءبىلىم جۇيەسىندەگى جەمقورلىقتى ەكى دەڭگەيگە بولۋگە بولادى: تومەنگى جانە جوعارى دەڭگەي دەپ. تومەنگى دەڭگەيدەگى قىلمىستاردىڭ دەنىن ورتا مەكتەپ ديرەكتورلارى, ونىڭ ورىنباسارلارى, اۋداندىق ءبىلىم جۇيەسى بولىمدەرىنىڭ جەتەكشىلەرى مەن ماماندارى قۇرايدى ەكەن. اۋداندىق دەڭگەيدەگى مەكتەپ, كوللەدج ديرەكتورلارى جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن, جاساندى ديپلوم مەن اتتەستاتتاردى بەرۋ ءۇشىن پارا الادى, سونداي-اق, شىن مانىندە جاسالماعان جۇمىستار ءۇشىن اكتىلەرگە قول قويادى. ءبىلىم سالاسىنداعى بۋحگالتەرلەر جۇمىس ىستەمەيتىن ادامداردىڭ ەسەبىنە اقشا اۋدارۋ ارقىلى بيۋدجەت قارجىسىن جەيدى. سىبايلاستىقتىڭ دەندەپ تۇر­­­عا­­نىنىڭ ءبىر سەبەبى, بۇرىنعى وقۋ ورىن­­­­­دارىنىڭ اشىق جاعدايدا تىركەلمەۋى,­­ اتتەستاتسيادان وتكىزىلمەۋى جانە ءبىلىم بەرۋ ءىسىن ليتسەنزيالاماۋ سالدارى بولىپ وتىر. بۇعان قوسا, ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنا دەپ بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىستى ماق­ساتقا ساي پايدالانىلماۋى ءجيى ورىن الۋدا. وسىعان بايلانىستى ا.لۋكين بىرقاتار قوزعالىپ جاتقان قىل­مىستىق ىستەر تۋرالى مىسالدار كەلتىردى. بۇدان كەيىن اقتوبە وبلىسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسى ءسوز بولدى. جالپى, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز بويىنشا اقتوبە وبلىسى جەمقورلىق قىلمىستار بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا تۇر. بۇل سالادا ەشكىمگە دەس بەرمەي اۋىزدىعىمەن الىسىپ, سىبايلاستاردىڭ الدىندا كەلە جاتقان جامبىل وبلىسى كورى­نەدى. ەكىنشىسى باتىس قازاقستان. ال ءۇشىنشى اقتوبە وبلىسى. سوندىقتان بۇل وبلىستا نەلىكتەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءتيىمسىز جۇرگىزىلىپ وتىر دەگەن سۇراققا وبلىس باسشىسى ا. مۇحامبەتوۆ ەسەپ بەردى. سى­بايلاس جەمقورلىق – وتە قاتەرلى دە كوزگە كورىنبەيتىن ىندەت. سوندىقتان ونىڭ الدىن العان الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن مەملەكەتتىك حاتشى باسا ايتتى. بۇل ورايدا اقتوبە وبلىسىنداعى جەمقورلىققا تۇساۋ سالا الماعان وبلىستىق ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسىن ورنىنان الۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى. سونداي-اق, وبلىستىق تارتىپتىك كەڭەس توراعاسىنىڭ دا ەسەبى تىڭدالىپ, ونىڭ دا اتقارىپ وتىرعان ءىسى تالاپقا ساي ەمەستىگى ايتىلىپ, قاتتى سىنعا الىندى. ءوز كەزەگىندە ونىڭ دا قىزمەتىنە ءتيىستى باعا بەرىلەتىندىگى ەسكەرتىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار (ۇەۇ) قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ەرىمبەتوۆ جانە قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى كوميسسيا ساراپشىسى مارات ءباشىموۆ پرەزيدەنت جانىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كوميسسيانىڭ وسى وتكەن وتىرىسى تۋرالى ءوز ويلارىن ايتىپ, ونىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كوميسسيا ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترىنە, سونداي-اق, اقتوبە وبلى­سىنىڭ اكىمىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇمىستارىن ۇيىمداس­تىرۋ­داعى كەمشىلىكتەرىن اتاپ كورسەتىپ, بۇعان جول بەرگەن ادامدارعا تۇبەگەيلى شارا قولدانۋدى تاپسىردى. وتىرىستى قورىتىندىلاعان مەملەكەتتىك حاتشى وبلىستار مەن استانا, الماتى قالالارى اكىمدەرىنىڭ نازارىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇمىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردىڭ بىرسارىندىلىعىنا جانە جالعاندىقتى جويۋعا, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستى قامتاماسىز ەتۋگە اۋداردى. كوميسسيا پرەمەر-ءمينيستردىڭ كەڭسەسىنە ءبىر اي ىشىندە جەرگىلىكتى سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتارى انىقتالعان اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرۋدى جانە وبلىستار مەن استانا, الماتى قالالارى اكىمدەرىنە مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋلار سالاسىندا ىشكى اۋديت تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».