ساپيەۆتەر اۋلەتى بايقاۋدىڭ ءبىرىنشى جۇلدەسىنە يە بولدى
ەل ماقتانىشى شىققان شاڭىراق
ءيا, ءوز ورتاسىنىڭ عانا ەمەس, ودان دا اسىپ ايماعىنىڭ, قالا بەردى بۇكىل ەلدىڭ ماقتانىشى بولعان وتباسىلار بولسا, سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ساپيەۆتەر اۋلەتى الدىمەن اتالاتىنى انىق. وسى ۇيادان ۇشقان ايگىلى بوكسشىمىز سەرىك ساپيەۆتى بۇگىندە ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن بىلەدى. « ۇلى جول ءۇيدىڭ تابالدىرىعىنان باستالادى» دەگەن وسى شىعار. ال, بۇل تابالدىرىقتىڭ تىرەگى مەن بەرەكەسى – جۇمانعالي ءداۋىت ۇلى مەن يرينا فومينيچنا ساپيەۆتەر بالالارىن ەڭبەككە ەرتە باۋلىپ, ءتالىمدى تاربيەنى جاستايىنان جاندارىنا سىڭىرە بىلگەن قاراپايىم جۇمىسكەرلەر ەكەنىن اتاپ ايتپاسقا بولمايدى. جۇماعالي اعا قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانعا دەيىن اباي قالاسىنداعى «اباي» شاحتاسىندا تابان اۋدارماستان جۇمىس ىستەسە, يرينا اپاي دا وسىناۋ ءوندىرىستىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان, جۇمىستان قول ۇزبەي پەرزەنت تاربيەلەۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن باستان وتكەرگەن انا. ول بالالارىنا ۇنەمى اكەلەرىنىڭ ەڭبەگىن, ابىروي-بەدەلىن ۇلگى ەتتى. جۇرەكتەرى ۇندەسىپ, تىلەكتەرى توعىسقان كۇننەن باستاپ ىنتىماقتى ءومىردى جاراستىرعان جاندار بۇگىندە ءۇش ۇل مەن ءبىر قىزدان وربىگەن نەمەرەلەرىنىڭ ءتاتتى قىلىعى مەن شاتتىعىنا بولەنگەن باقىتتى اتا-اجە. جاس شاقتارىندا قيىندىقتى كوپ كورگەن اكە-شەشەگە ۇرپاق قۋانىشىنان ارتىق نە بار. ءتورت بالانىڭ ەكەۋى اۋلەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى كەنشىلەر ساپىنان سانالادى. جۇمەكەڭشە اكە كاسىبىنە ادالدىقتان اينىماۋدى قالايدى. قانشا ايتقانمەن, 30 جىلدان استام ماڭدايتەرى توگىلىپ, ىستىق پەن سۋىققا توزگەن كوڭىلگە ەرەكشە ىستىق ورتا ەمەس پە, اقساقالدىڭ دا شاحتاعا ارا-تۇرا بارىپ, ءىزباسارلارىنىڭ ءىسىن تاماشالايتىن ساتتەرى بار. سوندايدا ءبىرى ينجەنەر, ءبىرى سلەسار بولىپ ەڭبەك ەتەتىن تەتەلەس ۇلدارى تۋرالى جىلى لەبىزدەر ەستىپ, مارقايىپ قالادى. باس قوسقان ساتتەرىندە شاحتا جۇمىسىن تالقىعا سالىپ, تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ وتىرادى. ايتپاقشى, كەنجەسى سەرىك تە اۋەلدە اعالارىنىڭ قاسىنان تابىلسام دەگەن. بىراق بوكسپەن شۇعىلدانۋى بارىسىندا ونىڭ بويىنان ەكىنىڭ بىرىنە داري بەرمەيتىن بەيىمدىلىك پەن باتىلدىقتى بايقاعان جاتتىقتىرۋشىلارى قوياردا قويماي ۇگىتتەگەن سوڭ سولاردىڭ تاۋىن شاقپاۋعا كونىپتى. ارينە, ول ۋاقىتتا وليمپيادا چەمپيونى بولادى دەپ ويلاپ پا, ايتەۋىر قالاۋىنا قارسى تۇرماعانىن سەرىكتىڭ ۇزاق جىلدان بەرگى سەنىمدى باس باپكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى الەكساندر سترەلنيكوۆ ۇدايى سۇيسىنە ايتادى. «اكە – بالاعا سىنشى» دەگەن وسى شىعار. بالكي, ءوزى دە بۇلقىنعان جاس جۇرەك ۇشقىنىن سەزگەن بولار. بالاسىنىڭ بەيجىڭ وليمپياداسىندا كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الماي, بوكستان قول ۇزۋگە دەيىن بارعان قينالعان شاعىندا ونى اكەسىنىڭ قايراتتىلىققا قايراۋىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەگەن سىر. – ءبىزدى اتا-انامىز ءبىر-بىرىمىزگە مەيىرىمدى بولۋعا, ادامداردىڭ بارلىعىمەن سىيلاستىققا, تاتۋلىققا, مەيىرباندىققا, ادەپتىلىككە تاربيەلەدى. وتباسى وشاعىن جارقىراتا بىلۋگە باۋلىدى. وسى ونەگەنى ارقايسىمىز بەرىك ۇستانامىز, دەيدى ەل داڭقىن لوندوندا اسىرعان سايىپقىران بوكسشى. ۇلكەن شاڭىراقتان ۇيالاعان ۇلگىلى بەرەكە-بىرلىك سەرىكتىڭ ءوز وتباسىنا دا ءتان. اۋىلدان قاناتتانعان, قازاقى تاربيەلى, اتا-ەنەگە يناباتتى, كايناعا-جەڭگەگە كىشىپەيىلدى قوساعى ءمولدىر اۋلەتتىڭ سۇيىكتىسى. بۇلدىرشىندەرى اققۋ مەن الۋا اتا-اجەسىنىڭ قۇشاعىنان اجىراماسا, تاياۋدا دۇنيە ەسىگىن اشقان ايسۇلۋ ءوز باۋىرلارىندا. «دۇنيەدە بال ءتاتتى, بالدان بالا ءتاتتى» دەگەن عوي, سەرىك تە مەن سياقتى بالالى بولا ءتۇسۋدى جاقسى كورەدى. ارمانىمىز ورتاق», دەپ كەلىنشەگى ءومىر قىزىعى بالادا ەكەنىن ايتادى. جاپىراعى جايىلعان ماۋەلى بايتەرەكتەي جۇمانعالي مەن يرينا ساپيەۆتەردىڭ ونەگەسى ۇرپاعىنا وسىلايشا جۇعىستى بولىپ كەلەدى. اۋلەتتىك ادەمى ساباقتاستىقتى جالعاستىرۋشى سەرىك پەن ءمولدىردىڭ دە مەرەيلى وتباسى شۋاقتى شاڭىراق ىرگەسىن قالاپ وتىر. «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ وبلىستىق كەزەڭىندە ءبىرىنشى جۇلدەگەر اتانعان ساپيەۆتەر ايماق نامىسىن استانادا قورعاماق. قاندايلىق تا مارتەبەگە لايىقتىعىن بىلەتىن ابايلىقتار جەڭىسپەن ورالۋلارىنا ۇمىتتەنەدى.
اباي قالاسى.
كوشەۆەتستەر ەكىنشى جۇلدەگە لايىق دەپ تانىلعان وتباسى بولدى
ونەرپازدار ۇياسى
قاي ۋاقىتتا دا شاڭىراعى شاتتىققا تولى وسى ءبىر ۇيگە قىزىعىپ, سۇيسىنبەگەن جان جوق. وبلىستىڭ وساكاروۆ كەنتىندەگى ۆلاديمير نيكولاەۆيچ پەن تاتيانا پەتروۆنا كوشەۆەتستەر وتباسىن دۋماندى ورتا دەۋگە بولادى. ءۇش بالادان وربىگەن ۇيا ءاردايىم بۇلدىرشىندەر كۇلكىسىمەن سىڭعىرلاپ جاتسا, سونداي-اق, ۇلكەندەردىڭ ارقايسىسى گيتارا شەرتىپ, بايان تارتىپ, كۇيساندىقتا ويناپ, ادەمى اۋەندەردى اۋەلەتۋىمەن قىزعىلىقتى. وتاعاسى توعىز جول تورابى بويىنداعى كەنتتىڭ بايىرعى تۇرعىنى. ونىڭ وتباسى تىڭ يگەرۋ كەزىندە ۋكراينادان كەلگەن ەدى. سوندا ۆلاديمير اكەسى مەن شەشەسىنىڭ جەتەگىندەگى بالدىرعان بولاتىن. اعاش ۇستاسى بولىپ ەڭبەككە ارالاسقاننان-اق كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالىپ, انشىلىگىمەن تانىلدى. قاراعاندى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, تۋعان توپىراققا ورالىسىمەن ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت سالاسىنداعى ۇلگىلى قىزمەتىمەن جەرلەستەرىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, اۋدانعا, قالا بەردى وبلىسقا تانىمال بولدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن كونتسەرتتىك ساپارلارمەن ايماقتا بارماعان جەرى از. جەكە ەسەبى بويىنشا 2 مىڭعا تارتا كونتسەرتكە قاتىسىپتى. تالاي ايتۋلى بايقاۋلاردا كوزگە تۇسپەي كەلگەن كەزدەرى دە سيرەك. ءۇيىنىڭ تورگى بولمەسىنىڭ قابىرعاسىن الىپ تۇرعان ءتۇرلى مەدالدار مەن ماراپاتتاۋ بەلگىلەرى سونىڭ ايعاعى. ۆلاديمير نيكولاەۆيچتىڭ انشىلىك دارىنى ۇلدارىنا دا دارىعان. ولارعا كەلىندەرى قوسىلىپ, وتباسىلىق ونەر ءانسامبلى رەتىندە الىس-جاقىنداعى مادەني شارالاردان قالىسپايدى. ەكى ۇلى دميتري مەن الەكساندر – ۇستاز. بيولوگيا جانە اعىلشىن ءتىلى پاندەرىنەن ساباق بەرەتىن اعايىندىلار «ۇزدىك ۇستاز» مارتەبەسىنە يە بولدى. ۇستاز دەمەكشى, بۇل اكەلەرىنىڭ جولى. العاشقى اسكەري دايىندىق پانىنەن ساباق بەرە ءجۇرىپ, شاكىرتتەرى «الاۋ», «ۇلان», «قالقان» اسكەري-پاتريوتتىق ويىن-جاتتىعۋلار بايقاۋلارىندا بىرنەشە مارتە جەڭىمپاز بولدى. كەنجەسى پەتر مۇناي بۇرعىلاۋدى مەڭگەرگەن. ۇزاق جىل بويى اۋداندىق اۋرۋحانادا مەدبيكە بولىپ ەڭبەك ەتكەن تاتيانا پەتروۆنانى جۇرت سىرقاتتانۋشىلارعا مەيىرىن سەبە بىلگەن مەيىرىمدى جان رەتىندە بىلەدى. ءوزى مادەني شارالاردان باس الا الماي جۇرگەندە ۇلدارىن تاماشا تاربيەلەۋدەگى ەڭبەگىنە ەرىنىڭ ريزالىعى – ءوزارا سىيلاستىقتىڭ سىرى. – ءبىزدىڭ قۇت قونعان ءوڭىر كوپ ۇلتقا قاسيەتتى مەكەن. تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ كەڭ قۇشاعى, باۋىرمالدىعى تارتىپ, بىرلىككە ۇيىستىرعان شۋاعى ءبارىمىزدى تاتۋلىق پەن تۇتاستىققا بولەدى. بىرلىك بار جەردە بەرەكەنىڭ دە بەرىك قالاناتىنىنا تىكەلەي كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىز. اۋدان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى استىقتى ايماق سانالادى. كۇش-الەۋەتى كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ كەلەدى. نەگىزگى ءونىم – بيداي ەكسپورتقا شىعارىلا باستادى. ءوتىمدى ءداندى-داقىلدار تۇرلەرىن ەگۋ ۇلعايدى. گەرمانيا كاسىپكەرلەرىمەن بىرلەسىپ قىمىز ءوندىرۋ قولعا الىندى. مۇنىڭ ءبارى اۋدانىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەگى كەمەلدىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمنىڭ بولاشاعىنا ەش الاڭدامايمىن. ولاردىڭ بويىندا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ بارىن بايقاپ, كوڭىلىم ءوسىپ قالادى. ءبارى دە قازاقستاندى ءوز وتانىم دەپ سۇيەدى, – دەيدى ۆلاديمير نيكولاەۆيچ. قاراپايىم جانە اقپەيىلمەن ايتىلعان سوزىنەن ەل ومىرىنە ريزالىقتى سەزىندىك. ول ءالى كۇنگە قوعامدىق شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا. قاشانعىداي ورتانى دۋمانداتىپ, جۇرت كوڭىلىن ءوسىرىپ جىبەرەدى. قازاقستاندىقتار شات تۇرمىسىنىڭ, بەرەكە-بىرلىگىنىڭ تاماشا ءبىر كورىنىسىنە وسى كوشەۆەتستەر وتباسى كۋا. ولار ەلباسىنىڭ ىنتىماقتى ۇيىتقان ساياساتىنا مىڭ العىس ايتادى.
وساكاروۆ اۋدانى.
ءۇشىنشى جۇلدە بەرىلگەن وتباسى تىرەگى قاپقاەۆ
بالالارىنا دەيىن كەنشى
«شاحتينسك» شاحتاسىندا ەڭبەك ەتەتىن مانسۇر, ميحايل, الەكسەي قاپقاەۆتاردىڭ ەسىمدەرى كەنشىلەر اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتپەن اتالادى. وتاعاسى مانسۇر مۇحامەدجان ۇلى كوپ جىلدان وسى ۇجىمنىڭ بەلدى مۇشەسى, كولىك ۋچاسكەسىنىڭ باسشىسى رەتىندە تانىمال بولسا, ۇلى ميحايلدىڭ دا شاحتەرلەر قاتارىنا قوسىلعانىنا 15 جىلدان اسىپتى. ول تاۋ-كەن ءىسىنىڭ بىلگىر مامانى, ال كىشى ۇلى الەكسەي قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ شەبەر كومباينشىسى. قاپقاەۆتىڭ كەنجەسى ۆالەنتينا دا كومىر ءوندىرىسى سالاسىنان الىس ەمەس مامان, اتا-اناسىنا ءۇش نەمەرە سۇيدىرگەن انا. شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىن كىرگىزىپ وتىرعان وتاناسى زويا لەونيدوۆنانىڭ ەرى مەن بالالارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ وتىرعان جايى بار. بويجەتكەن شاعىندا جۇرەگىنە شوق تۇسىرگەن مانسۇردى الىستاعى وقۋىن ءبىتىرىپ ورالعانشا كۇتۋى تەگىن بولماعانىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, وتباسىنداعى شاحتەرلىك كاسىپ ارىدەن باستالادى. كەزىندە بۇكىلوداقتىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان, شيرەك عاسىر بويى كومىر وندىرۋدەن جالىقپاعان مۇحامەدجان اقساقال وسىناۋ كاسىپتى قالاعان-دى. ول كىسىنىڭ ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قاراعاندىدان ارىپ-اشىپ كەلگەنىندە ەرەن ەڭبەگى ارقىلى قاتارعا قوسىلىپ قانا قويماي, وزا كوزگە ءتۇسۋى وسىناۋ اۋلەت باقىتىن اشقانداي ەدى. مانسۇر دا اكە جولىن قۋىپ شاحتاعا جۇمىسقا تۇردى. مۇنىسى كوپشىلىككە توسىن كورىنگەنى دە ەسىندە. اۋەلدە استراحانداعى بالىق ءوندىرىسى ينستيتۋتىن اياقتاپ كەلگەن جوعارى ءبىلىمدى جاستىڭ اۋىر ەڭبەكتى قالاۋى كوپشىلىكتى تاڭداندىرعانىن ۇمىتقان جوق. بىراق جۇرەككە ءامىر جۇرە مە؟ سول ءبىر شەشىمىنە وكىنبەيدى دە. شاحتانىڭ قيىن دا قاۋىپتى جۇمىسىن كوتەرە ءجۇرىپ, سىرتتاي وقۋعا دا ۋاقىت تاپتى. شاحتا قۇرىلىسىنىڭ ينجەنەرى ماماندىعىن مەڭگەرىپ, ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋدىڭ جاۋاپتى بۋىندارىنىڭ باسىندا بولدى. پەرزەنتتەرىنىڭ اكەلەرىندەي ءوز مىندەتىنە ادال, العا قويعان ماقساتىنا بەرىك, قيىندىققا ءتوزىمدى, ادامدارمەن ءتىل تابىسا ەڭبەك ەتە ءبىلۋ قاسيەتتەرىن ۇيرەنۋىنە انالارىنىڭ تاربيەسى مەن ىقپالى از بولمادى. ءار ۋاقىتتا وسىنى بويلارىنا ءسىڭىرىپ وتىردى. بۇگىندە قاپقاەۆتار وتباسىنان تاراعان ۇل-قىزداردىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە وتاۋى بار. مانسۇر مۇحامەدجان ۇلى مەن زويا لەونيدوۆنانىڭ التى نەمەرەسىنىڭ الدى ۆلادتىڭ كەلەشەكتە قانداي ماماندىقتى قالايتىندىعى ازىرگە بەلگىسىز. دەگەنمەن, اتا-اجەسى شاحتەر بولۋىن قۇلاعىنا قۇيا بەرۋدەن جالىقپايدى. كورىپ جۇرگەنى, كوز ۇيرەتىپ جۇرگەنى بار كىم بىلەدى, ەرتەڭ قاپقاەۆتار تاعى ءبىر شاحتەرعا تولىعىپ جاتسا, البەتتە تاڭدانىس بولمايدى. اۋلەت ۇلكەنى ءالى دە قاشانعى قالپىنشا قايناعان ەڭبەكتىڭ بەل ورتاسىندا. بىلتىر شاحتا باسشىلىعى قيىن دا كۇردەلى بۋىن – اۋىر رەلستى ۋچاسكە جۇمىسىن ۇيلەستىرۋدى سەنىپ تاپسىرعان بولاتىن. بيىل مۇندا ءتارتىپ ورناعانى دا, ءىس قيۋلاسۋى دا بايقالىپ وتىر. مانسۇر قاپقاەۆ بىلىكتى ينجەنەر جانە قابىلەتتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن تاعى دا تانىتا ءبىلدى. شاڭىراق ىنتىماعى بيىكتىگىمەن دە, ءوز ورتالارىنداعى ەڭبەك ۇلگىسىمەن دە جاراستى قاپقاەۆتار اۋلەتىندە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جالعاسىن تابا بەرمەك.
شاحتينسك قالاسى.
ماقالالار توپتاماسىن ازىرلەگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ
قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ايقىن نەسىپباي.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن دميتري كۋزميچەۆ.
