قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ەلوردا كۇنى قارساڭىندا, استانا اۋىستىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا 20 جىل تولعالى تۇرعان تۇستا وتكىزىلگەلى وتىرعان بۇل سۇحباتتىڭ الدىندا وسى اڭگىمەلەرگە قىزىعۋشىلىق وزىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ماعان اۋەلى تۇركيادان, ودان كەيىن قىتايدان ەلباسىمەن سۇحبات كىتابىن اۋدارۋ, شىعارۋ جونىندە ۇسىنىستار ءتۇستى. – الدىمەن كىتاپتى ءوزىمىز ءبىتىرىپ الايىق. دۇرىس شىعىپ جاتسا اۋدارۋ ەشقايدا قاشپاس. ولارعا سولاي دەپ ايتارسىڭ. كوڭىلدەرىڭە راحمەت. ول جاعى شەشىلەر, اڭگىمەگە كىرىسەيىك. ماعان جازبا تۇسىرگەنىڭدە بۇل جولى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەننەن كەيىنگى العاشقى جىلدار جايىندا سۇراعىڭ كەلەتىنىن ايتقان ەدىڭ عوي. – گازەتتە «تاۋەلسىزدىك تابالدىرىعىندا» دەگەن اتپەن باسىلعان سوڭعى تاراۋدا ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋدىڭ قارساڭىنداعى وقيعالار ءسوز ەتىلگەن ەدى. ەندى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى احۋال تۋرالى اڭگىمەلەسەڭىز دەيمىن. – ساياسي ادەبيەتتە تاۋەلسىزدىكتىڭ قولعا ءتيۋىن ءۇش رەسپۋبليكانىڭ وقشاۋلانۋ ۇدەرىسىن باستاپ كەتۋىمەن بايلانىستىرا سويلەيتىن اۆتورلار بار. ول – بىرجاقتىلىق. تاۋەلسىزدىك قالايدا قولعا تيەتىن ەدى. تاريحتىڭ بۇكىل وي قيسىنى سوعان الىپ كەلە جاتقان بولاتىن. كسرو اتتى ەل يدەولوگيالىق تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا باسەكەگە شىداس بەرە الماي, تولىقتاي دەرلىك جەڭىلىسكە ۇشىراعان-دى. سوندىقتان الگى وڭاشا مامىلە كسرو-نى ىدىراتقان وقيعا رەتىندە ەمەس, سول ۇدەرىستى جىلدامداتۋعا سەپتەسكەن وقيعا رەتىندە عانا قارالۋعا ءتيىس. بەلايا ۆەجاداعى سول شەشىم اۋەلگى بەتتە تەك سلاۆياندىق جاڭا قۇرىلىم رەتىندە قارالعانى راس. سوعان ىلە-شالا اشعابادتا باس قوسقان ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت باسشىلارىنان ءبىراز جۇرتتىڭ بالاما دوستاستىق قۇرۋدى كۇتكەنى دە راس. اشعابادتا سول كەزدەگى قالىپتاسقان جاعدايعا سالماقتى باعا بەرىلىپ, ۇستامدى كوزقاراس تانىتىلدى. دەگەنمەن, كەڭەس وداعىنىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىن بەلگىلى گكچپ ب ۇلىگى قولدان تەزدەتىپ جىبەرگەنىن ايتۋعا تۋرا كەلەدى. تامىزداعى وقيعالار كەرتارتپا كۇشتەردىڭ تاريحتىڭ دوڭعالاعىن كەرى اينالدىرۋعا دالباسا ارەكەت جاساۋىنىڭ, يمپەريالىق, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ابدەن ءىرىپ-شىرىگەنىن تۇسىنبەۋىنىڭ سالدارى, قولدان كەتىپ بارا جاتقاندى قايتارۋعا جانتالاسقان تۇياق سەرپۋى. ب ۇلىكشىلەر ول ويلاعانىنا جەتكەن جوق, ەسەسىنە ورتالىقتان ۇركۋ ءۇردىسىن كۇشەيتىپ جىبەردى. رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى دا ەندى وزدەرى تولىق مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلماسا توتاليتارلىق ورتالىقتى قايتا جانداندىرۋ نيەتى وسىلايشا باس كوتەرە بەرۋى مۇمكىن ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. تامىز ب ۇلىگى بولماعاندا, سوعان ىلە-شالا بەلوۆەجەدە وڭاشالانۋ كەلىسىمى جاسالماعاندا بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالار ءبىر-بىرىنەن ىرگە اجىراتۋدى الدەقايدا كوكەيگە قونىمدىراق ەتە الار ەدى. ساياسي تۇرعىداعى تاۋەلسىزدىكتى باسى اشىق ماسەلە رەتىندە قاراستىرىپ, جاڭادان قۇرىلعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ەكونوميكالىق مۇددەلەر تۇرعىسىنان ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن سول كەزدەگىدەن الدەقايدا جوعارى دەڭگەيدە ساقتاپ قالا الار ەدى. امال نە, ەگەمەندىكتىڭ ەيفورياسىنا ءتۇسىپ العان كەيبىر مەملەكەتتەر ينتەگراتسياسىز-اق ءومىر سۇرۋگە بولادى دەگەن الدامشى ويعا ەلتىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن ءوز بەتىنشە شەشۋگە ۇمتىلىپ جاتتى. اقىرى تالاي جىل بويى قالىپتاسقان, قالىپتاسقاندا دا بەرىك قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ بىت-شىتى شىقتى, وندىرىلگەن ءونىم جەرىنە جەتكىزىلمەي, قويماعا ۇيىلە باستادى, سونىڭ سالدارىنان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا بارلىق بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا ءوندىرىس قارقىنى قۇلدىراپ, ينفلياتسيا اسپانداپ كەتتى. – ءيا, ينفلياتسيا قۇرىق سالدىرماي تۇردى. سول كەزدە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى ودان ءبىر جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 9 ەسەدەن ارتىق قىمباتتاعان ەكەن. ال ماكارون ونىمدەرى 28 ەسە, ۇن 27 ەسە ءوسىپتى. قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ: «بازاردا ءبىر كەمپىر ءبىر كيلو الماعا ەكى كيلو اقشا سۇراپ تۇر» دەيتىنى سوندايدان ايتىلعان. مۇنىڭ ۇلكەن ءبىر سەبەبى, ارينە, ەلارالىق ينتەگراتسيا بايلانىستارىنىڭ ءۇزىلۋى بولاتىن.ءتيىستى تۇسىنىستىك تانىتىلعاندا قازىرگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق سياقتى قۇرىلىم سول كەزدە دۇنيەگە كەلۋى مۇمكىن بە ەدى؟ – سول كەزدە مە؟ سول كەزدە مۇمكىن ەمەس ەدى. تمد سۋبەكتىلەرىنىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتاعى قادامدارىن الدەقايدا ۇيلەسىمدىرەك ەتۋ مۇمكىن ەدى. ەكونوميكالىق پاراساتتىلىقتىڭ ساياسي شامشىلدىقتىڭ قۇرباندىعىنا شالىنۋى الدەقايدا ازىراق بولۋى مۇمكىن ەدى. بىراق قازىرگى ەاەو سياقتى قۇرىلىمعا ول كەزدە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءار نارسەنىڭ ءوزىنىڭ ۋاقىتى بولادى. باتىس ەۋروپادا ءبىرتۇتاس ەۋروپا يدەياسى سوعىستان كەيىن-اق كوتەرىلگەن. بىراق ونىڭ تولىققاندى تۇردە دۇنيەگە كەلۋىنە قىرىق جىلدان استام ۋاقىت قاجەت بولدى. ال ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋىمىز يدەيا ورتاعا تاستالعان 1994 جىلدان باستاپ ەسەپتەسەك, باس-اياعى جيىرما جىلدا اياقتالدى. بۇل مۇنداي قۇرىلىمداردىڭ قۇرىلۋى ءۇشىن قىسقا مەرزىم سانالادى. ايتقانداي, استانادا شارتقا قول قويىلاتىن كۇندەر قارساڭىندا سەنىڭ رۋماسپەن, شۋۆالوۆپەن, حريستەنكومەن جاساعان, «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆداعا» قاتار شىققان سۇحباتتارىڭدى (سەرگەي رۋماس – بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياداعى مۇشەسى, يگور شۋۆالوۆ – رەسەي ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ۆيكتور حريستەنكو – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كوللەگياسىنىڭ توراعاسى, ولارمەن سۇحباتتار گازەتكە 27, 28, 29 مامىر كۇندەرى شىققان – س.ا.) وقىدىم, ولاردىڭ ءبارى دە وسى ويدى قۇپتاپتى. – راحمەت.شۋۆالوۆپەن سۇحبات گازەتتەرگە شىققان سوڭ استانادا دا سويلەسكەنمىن, ءسىزدىڭ جىلى پىكىرىڭىزدى رازىلىقپەن جەتكىزگەن بولاتىن. ءسىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا سول 1994 جىلعى مىنا ءسوزىڭىزدى جازىپ الدىم. حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا ارناپ: «ءار مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مىزعىماستاي. ونى بۇگىن ەشكىم ءوز قولىنان بەرمەيدى. ەۋروپا بىرىككەن كەزدە: «وداق تەتىكتەرىندە مۇمكىن بولعانىنشا الىسقا شىرقاي بەرىڭدەر. بىراق ەشۋاقىتتا مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزدەرىنە قول سۇعۋشى بولماڭدار», دەيتىن تالاپ قويىلعان بولاتىن. ءبىز دە سول قاعيداتتى باسشىلىققا الساق نەسى بار؟» دەگەن ەكەنسىز.ءسوزدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعاندا جاقىندا استانادا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتا ءسىزدىڭ بۇل وداقتىڭ بارىنەن بۇرىن ەكونوميكالىق مۇددەلەر بويىنشا بىرىگۋ ەكەندىگىنە, ءار ەلدىڭ ەگەمەندىگىنە ەشقانداي نۇقسان كەلمەۋى كەرەكتىگىنە بايلانىستى ءتۇبىرلى تالابىڭىزعا باسىمدىلىق بەرىلگەنىنە وراي حالىقتىڭ العىس ءسوزىن جەتكىزۋدى پارىز سانايمىن. استانادا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ ءراسىمى كەزىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بۇل يدەيا دا, ونىڭ جۇزەگە اسۋ سيپاتى دا الدىمەن ءسىزدىڭ ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى, وسىدان 20 جىل بۇرىنعى سوزىڭىزدە ايتىلعانىن ارنايى اتاپ كورسەتتى. – بۇل ماسەلە مەنىڭ تاراپىمنان و باستان-اق اشىق ايتىلعان. مگۋ-دەگى لەكتسيادا دا, سونىڭ ارتىنشا جوعارعى كەڭەستە سويلەگەن سوزدە دە, سول جىلدىڭ كۇزىندە «ەۋرازيالىق كەڭىستىك: ينتەگراتسيالىق الەۋەت جانە ونى ىسكە اسىرۋ» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن كونفەرەنتسياداعى باياندامادا دا بۇل كوزقاراس ناقتى كورسەتىلگەن. دايەكتەمە: «بىردەن-اق اشىپ ايتايىن: مەنىڭ دە, ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ شىنايى ينتەگراتسيالانۋىن قالايتىن كەز كەلگەن ادامنىڭ دا ويىنا بۇرىنعى يمپەريانى, ءوزىمىز كورگەن وداقتى قايتا جانداندىرۋ نيەتى كىرىپ تە شىقپايدى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالارىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ناقتى ءارى ايقىن اقيقاتقا اينالدى, شىنايى ساياسي مانمەن جانە مازمۇنمەن تولىقتى, مەملەكەتتەرىمىز بەن حالىقتارىمىزدىڭ قانى مەن تانىنە ءسىڭىسىپ كەتتى. ال ۋاقىتتى كەرى شەگەرۋ ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيتىنى اقيقات. بۇل رەتتە ءبىز بەلگىلى ءبىر كۇشتەردىڭ زورلىق-زومبىلىق ارقىلى بولسا دا كسرو-نى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە دەيتىن تىرىسۋشىلىعىنان كورىنەتىن قاۋىپتى جەتە باعالاماۋدان اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ءبىز ونداي ينتەگراتسياعا قارسىمىز جانە وقيعانىڭ سولاي بەت الۋىنا جول بەرمەيمىز. كىمدە-كىم سولاي ويلاسا, ول ءبىزدى تاريحي تىعىرىققا تىرەۋگە تاعى دا ارەكەتتەنىپ جۇرگەنى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ ودان ءارى ءورىستەۋى, تۇراقسىزدىق پەن جانجال ايماقتارىنىڭ كەڭەيۋى, دامۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى جانە ءتىپتى رەفورمالاردىڭ توقىراۋى – بۇل جولدا ءبىزدى تەك وسى كۇتۋى مۇمكىن». «ەڭ باستى سەنەتىنىم: بۇل يدەيا مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسادى, ونىڭ بالاماسى جوق, بولاشاق – سونىكى. ونىڭ كۇشتى بولاتىنى – ول حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىنان شىققان, عاسىرلار بويى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتى مەكەندەگەن ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى مەن ماقسات-مۇددەسىنەن تۋعان. سوندىقتان بۇل يدەيانىڭ اۆتورى مەن ەمەس, حالىقتىڭ ءوزى. مەن تەك سونى قورىتىندىلاپ, جالپىعا جاريا ەتۋ باستاماشىلىعىن ءوز مىندەتىمە الدىم. ...مۇنىڭ ەشقانداي نۇسقالارى جوق ەكەنىنە سەنىمدىمىن: تەك قانا جاھاندىق جانە ءبىرىنشى كەزەكتە, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيا. بۇل ءبىزدىڭ بارلىق حالىقتارىمىز بەن ەلدەرىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلەدى. بۇل – تۇپكىلىكتى كۇيرەۋدەن قورعايتىن جالعىز جول جانە ىقتيمال گەوساياسي اپاتتار مەن الەۋمەتتىك-ساياسي ءزىلزالالاردان امان قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلدىگى». ن.ءا.نازارباەۆ, «ەۋرازيالىق كەڭىستىك: ينتەگراتسيالىق الەۋەت جانە ونى ىسكە اسىرۋ» كونفەرەنتسياسىندا سويلەنگەن سوزدەن. 1994 جىلعى 20 قىركۇيەك – ءوزىڭىزدىڭ تاپسىرۋىڭىز بويىنشا «تاڭدامالى سوزدەرىڭىزدىڭ» قازاقشا كوپتومدىعىنىڭ ارناۋلى رەداكتورلىعىنا كىرىسكەنىمە دە ءبىراز ۋاقىت بولدى. ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ول جوبادا قازاقشا, ورىسشا ءماتىندەردىڭ بىردەيلىگى قاتاڭ ساقتالۋدا. سودان دا كەيبىر سوزدەرىڭىزدىڭ كەزىندە ورىس تىلىنە اۋدارىلماي, گازەتكە شىقپاي قالعان تۇستارى ورىسشا تومدارعا ەنگىزىلمەگەن. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىنگى العاشقى يناۋگۋراتسيادا جۇرەگىڭىزدى تەربەگەن ارمان-اڭسارلاردى جەتكىزگەن ءسوزىڭىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ تابالدىرىعىنان اتتارداعى ويلارىڭىز جونىندەگى سۇراعىما جاۋاپ رەتىندە پايدالانسام دەيمىن. – ول دا دۇرىس شىعار. بۇكىل حالىق سايلاعان پرەزيدەنت رەتىندە ەلگە ارناعان العاشقى ءسوزىم عوي ول. دايەكتەمە: «دانا بابالار داستۇرىمەن وسى سالتاناتتى ساتتەگى ءسوزىمدى الدىمەن اتاجۇرتىما, قاسيەتتى حالقىما ارنايمىن! بۇگىنگى كۇن – قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسىنە ماڭگى ەنەتىن كۇن. تاريحتىڭ تالاي بۇرالاڭ بەلەسىنەن ءوتىپ, بۇل كۇنگە دە جەتىپ وتىرمىز. ءبارىن دە كورگەن حالىقپىز, بارىنە كونگەن حالىقپىز. ەجەلدەن ەركىندىكتى اڭساپ, ازاتتىقتى كوكسەۋمەن كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ باسىنا تالاي رەت باق تا ورناپ, باعى دا تايىپ, ساعى دا سىنعان, قيلى كەزەڭ, زار زامانعا دا تالاي ۇشىراعان. ايقايلاپ ءجۇرىپ اشارشىلىققا ۇرىنىپ, ۇرانداپ ءجۇرىپ ۇلت مۇددەسىن ۇمىتقانىمىز دا اقيقات. شۇكىر, كەشتەۋ دە بولسا ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرىپ, ەگەمەندى ەلدىڭ تۋىن دا تىگە باستادىق. قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن بۇكىل حالىق سايلاعانى – وسى جولداعى ەڭ بيىك بەلەستىڭ ءبىرى. ەلدىڭ قامىن ويلايدى, نامىسىن جىبەرمەيدى دەپ ءبىراۋىزدان سەنىم ارتقاندارىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى ايتامىن. ەلىم ءۇشىن, حالقىم ءۇشىن, قازاقستانىم ءۇشىن تاريحتىڭ قاي سىناعىنا دا تاۋەكەل دەپ باس تىگۋگە دايىنمىن. بۇل جولدا ەڭ الدىمەن دانا حالقىما, دارقان ەلىمە, اتا-بابانىڭ ارۋاعىنا سۇيەنەمىن. الدىمىزدا قيىن-قىستاۋ كۇندەر, اسۋى بيىك بەلدەر, ايبىندى مىندەتتەر تۇر. ونىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن بىرلىك, ىنتىماق كەرەك. ءتىلى بولەك بولسا دا تىلەگى, ءۇمىتى ءبىر, ءتىل تابىسىپ ەجەلدەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ىرگەلەس ەلدەرمەن تاتۋلىق كەرەك. قازاق مەملەكەتىنىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا وزىنە لايىق ورىن الۋى, قازاق حالقىنىڭ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ باقىتتى, داۋلەتتى ءومىر ءسۇرىپ, وزىندىك مادەنيەتىن وركەندەتۋى ءۇشىن بارىنەن بۇرىن رەسپۋبليكادا تىنىشتىق بولعانى ءجون. تار جول, تايعاق كەشۋدە قيىندىققا ءتوزىپ, جالاڭ سوزگە ەرمەي, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ءبىر-بىرىمىزگە تايانىش, سۇيەنىش بولا ءبىلۋىمىز كەرەك. «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەيدى حالقىمىز. ىنتىماق ارتپاي, ىرىس ارتپايدى. بايتاق جەرىمىزدە شىنايى باۋىرمالشىلدىقتىڭ اق تۋى جەلبىرەسە دەپ ارماندايمىن. ەل بىرلىگى قاشاندا مۇددە بىرلىگىنەن باستالادى. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق ءمۇددەلەستىگىندە. ءبىز مۇنى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. ەگەمەندى ەل بولۋدىڭ جۇگى دە جەڭىل بولمايدى. ەندىگى جەردە قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىز قالاي ەڭبەك ەتەتىنىمىزگە بايلانىستى. داۋلەتتى تۇرمىس قۇرۋدىڭ جۇمىستى جاقسى ىستەۋدەن باسقا جولى جوق». ن.ءا.نازارباەۆ, ون ەكىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ سالتاناتتى ماجىلىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي تۇردە كىرىسۋىنە بايلانىستى سويلەنگەن سوزدەن. 1991 جىلعى 10 جەلتوقسان.
– سونىمەن, تاريحتىڭ ۇلى ساعاتى سوقتى. ءسىز سول تۇڭعىش سوزىڭىزدە: «ءبىز باستان وتكەرىپ وتىرعان وسىنداي عالامات تاريحي وزگەرىستەردىڭ كۋالارى جانە قاتىسۋشىلارى بولۋ كەز كەلگەن ۇرپاقتىڭ ۇلەسىنە تيە بەرمەيدى. قازىر ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا الەمنىڭ كارتاسىندا جاڭا مەملەكەتتەر پايدا بولىپ, قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق فورماتسيالار, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ پىشىندەرى اۋىسۋدا. تاريحتىڭ داڭعىل جولىنان قازاقستان دا شەت قالعان جوق», دەگەن ەدىڭىز. قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتاندى. بۇكىل حالقىمىز ەل تاريحىنداعى سول وزگەرىستەردىڭ كۋاسى, قاتىسۋشىسى بولسا, ءسىز تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە سول ۇلى ءىستى باستاۋشى بولدىڭىز. ەڭ الدىمەن, قانداي ماسەلەلەردى قولعا الۋدى قاجەت دەپ تاپتىڭىز سوندا؟
– تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ بارىمىزگە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزۋ باستى مىندەت بولدى ول كەزدە. ءۇش ءجۇز جىلداي ۋاقىت بويى ءوزىمىزدىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىزدى ءوزىمىز ايقىنداي الماي كەلگەن ەدىك. ەندى يمپەرياسىز, ءتوتاليتاريزمسىز سونى ءوزىمىز شەشۋىمىز كەرەك بولدى. بوستاندىق قولعا ءتيدى ەكەن دەپ بوستان بوسقا ماسايراي بەرۋدىڭ ەش ءجونى جوق ەدى. بوستاندىق وزدىگىنەن ەلدى تويىندىرمايدى دا, كيىندىرمەيدى دە, قالتاعا اقشا دا سالىپ بەرمەيدى. تەك ءوز كۇشىمىزگە سەنبەسەك بولمايدى. ارينە, بۇل بىزگە وزىمىزدەن باسقا ەشكىم قارايلاسپادى, اتىمەن كومەكتەسپەدى دەگەن ءسوز ەمەس. يادرولىق قارۋدى جويۋدا دا, جەكەشەلەندىرۋدى جۇرگىزۋدە دە اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق اسقان ادامدارىمىز بولدى. كەيىننەن مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىنشا استانا سالۋعا قارجىلاي قاراسقاندارعا دا, كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋدە جاردەمدەسكەندەرگە دە رازىلىعىمىزدى ايتا جۇرەمىز. بىراق, دەگەنمەن, نەگىزگى اۋىرتپالىقتى ءوزىمىز كوتەرگەنىمىز, ەڭ قيىن تۇيىندەردى ءوزىمىز تارقاتقانىمىز انىق. ونىڭ ۇستىنە ءبىز بۇرىن دوتاتسيامەن ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن رەسپۋبليكامىز. مۇنىڭ ءوزىنىڭ سەبەپتەرى بار. بىزدە شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ 97 پايىزىنىڭ يەسى ورتالىق بولعانى راس, بىراق ورتالىق جويىلعاننان كەيىن ول ونىمدەر ءوتۋىن وزدىگىنەن جالعاستىرا بەرمەيدى عوي. بۇرىنعى شىعىندارىمىزعا ارميانى ۇستاۋ دەگەن سياقتى جاڭا شىعىندار دا قوسىلىپ جاتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى تىرەگى – ەكونوميكا. بارىنەن بۇرىن وسى جاعىن قامداۋدى ۇيعاردىق. «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن تۇجىرىمدامانى ۇستاناتىنىمىزدى جاريا ەتتىك.
ال ەندى ناقتى ۇيىمداستىرۋ شارۋالارىنا كەلسەك, الدىمەن بيلىكتى ناقپا-ناق ءبولىسۋدىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەك ەدى. سوندا عانا اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇيلەسىمدى باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋاتىن. جوعارعى كەڭەستى كاسىبي پارلامەنتكە اۋىستىرۋ قاجەتتىگى دە ايقىن بولاتىن. دەپۋتاتتاردىڭ سانى ورىنسىز كوپ ەدى. ولار جىلىنا ەكى رەت قانا كەلىپ, داۋىس بەرىپ كەتىپ وتىراتىن. جەرگىلىكتى كەڭەستەردەگى جاعداي دا سونداي-دى. اپپاراتتارى ابدەن داليىپ كەتكەن. ىستەرىنەن ناقتى ناتيجە جوقتىڭ قاسى. قايتا قۇرۋدىڭ قىزدى-قىزدىسىمەن كوتەرىلگەن «بارلىق بيلىك كەڭەستەرگە بەرىلسىن!» دەگەن ۇران سول ۇران كۇيىندە قالعان. كەڭەستەر ءىس جۇزىندە سول بيلىكتى قولعا الۋعا دا, جۇزەگە اسىرۋعا دا قابىلەتسىز بولىپ شىقتى. ودان كەيىنگى شارۋا ۇلتتىق الاۋىزدىقتى, ەلدىڭ تۇتاستىعىنا قارسى قادامداردى ۋاعىزدايتىن پارتيالارعا, قوزعالىستارعا تىيىم سالۋ قاجەتتىگى ەدى. قازىر جۇرت تاڭداناتىن شىعار, سونداي دا بولىپ پا ەدى دەپ. ءيا, ءبارى دە بولعان. ءتارتىپتى, زاڭدىلىقتى ساقتاۋدى دا قاتتى قۇنتتاۋ قاجەت ەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, ساياسي تۇراقتىلىققا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتى رەتىندە باسىمدىق بەرۋ وتە ماڭىزدى ەدى. باسقا دا اسا ءماندى مىندەتتەر كوپ بولاتىن. دەگەنمەن, بىردەن قولعا الاتىن, بىردەن قولعا الماسا بولمايتىن مىندەتتەر وسىلار دەپ شەشتىم. وسىلاردى جاسامايىنشا قازاقستاندى بۇگىنگى وركەنيەت ارناسىنا ءتۇسىرۋ دە مۇمكىن ەمەس ەدى, باعانى ىرىقتاندىرۋ دا, قارجى سالاسىن ساۋىقتىرۋ دا, جەكەشەلەندىرۋدى جۇرگىزۋ دە, نارىقتىق ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ دا مۇمكىن ەمەس ەدى, قىسقاسى, ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدىڭ باستى ماسەلەلەرىن شەشۋ بۇلارسىز جۇزەگە اسپايتىن.
– كەيىنىرەك قويسام با دەگەن سۇراقتىڭ ورايى وسى ارادا كەلگەن سياقتى. ول جاڭا ءسىزدىڭ باعانى ىرىقتاندىرۋ تۋرالى ايتقانىڭىزعا بايلانىستى. ءسىزدىڭ يناۋگۋراتسياداعى سوزىڭىزدە وسى جايدى, ياعني باعانى ىرىقتاندىرۋدى دا ايتقانىڭىزعا 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى سالتانات ساتىندە رەسپۋبليكا سارايىنا جينالعان جۇرت ءتيىسىنشە كوڭىل بولمەگەن سياقتى. كوڭىل ءبولگەندەردىڭ ءوزى ول تاياۋ ارادا بولا قويمايتىن نارسە دەپ ويلاعان شىعار. ءسىز 1992 جىلعى 3 قاڭتاردا, ياعني تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن نەبارى 18 كۇن وتكەندە باعانى ىرىقتاندىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىڭىز...
– قول قويماي قايتەيىن ەندى؟ سودان ءۇش كۇن بۇرىن, 1 قاڭتاردان باستاپ ەلتسين رەسەيدە باعانى ىرىقتاندىردى عوي. ونسىز دا جاعداي قيىن ەدى, مىنا شەشىم جاعدايدى ءتىپتى اسقىندىرىپ جىبەردى. ەكى ەلدە ەكى ءتۇرلى ەكونوميكالىق جاعداي قالىپتاساتىن بولدى. ولاردا باعا ىرىقتان كەتكەن, بىزدەگى باعا بەكىتىلگەن كۇيىندە تۇر, ياعني بالەن ەسە ارزان. ەكى ەلدىڭ اقشاسى دا ورتاق كەز. شەكارا دەگەن جوق. ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى, بارىنەن بۇرىن ازىق-ت ۇلىكتى باسقا ەلدەردەن كەلگەندەر جاپپاي ساتىپ اكەتەتىن قاۋىپ ءتوندى. 1-3 قاڭتار ارالىعىندا شەكارالاس وبلىستاردا سونداي جاعداي شاڭ بەرىپ تە قالدى. وعان جول بەرۋ ەل ەكونوميكاسىن ورنى تولماس شىعىنعا ۇشىراتاتىن ەدى.
سەن دۇرىس نازار اۋدارىپ وتىرسىڭ, باعانىڭ ىرىقتاندىرىلماي قويمايتىنىن مەن يناۋگۋراتسيالىق سوزىمدە ادەيى ايتقانمىن. ەسكەرتۋ تۇرىندە. جۇرت ىشتەي دايىن بولسىن دەپ. نارىققا جارىم-جارتىلاي كوشۋگە بولمايدى. نارىق جاعدايىندا باعا وسپەي قويمايدى. ول ۇدەرىس تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا-اق باستالعان. بىراق بۇل ۇدەرىستى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە باقىلاۋدا ۇستاۋعا دا مۇمكىندىك بار ەدى.
نەگىزىندە, مەن ەلتسينگە باعانىڭ ىرىقتاندىرىلۋىن 1992 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن شەگەرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعانمىن. سول جىلعى قىس وتە ءبىر اۋىر ءتيدى عوي, ونىڭ الدىنداعى جازدا ەگىن شىقپاي, ازىق-ت ۇلىك اتاۋلى جەتىسپەي تۇرعان. مۇنداي جاعدايدا باعانى بەتىمەن جىبەرۋگە بولمايدى دەگەنمىن. وكىنىشكە وراي, ەلتسيننىڭ ماڭىنداعىلار (سول كەزدە رەسەي باسشىلىعىندا رومانتيك-رەفورماتورلار, نەوليبەرال ەكونوميستەر جەتكىلىكتى ەدى) تابانداپ وتىرىپ الىپتى. امال جوق, ءۇش كۇننەن كەيىن باعانى ءبىز دە بوساتتىق. ونىڭ ادامدارعا اۋىر تيەتىنىن, اسىرەسە, حالىقتىڭ از قامتىلعان بولىگىنىڭ ءال-اۋقاتى كەدەيشىلىكتىڭ شەگىنەن دە تومەندەپ كەتەتىنىن بىلە تۇرا باردىق سول قادامعا. ال جاعدايدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە بولار ەدى؟ مۇنى دا قاتتى ويلاندىق. اقىرى ناننىڭ, ءسۇتتىڭ بارلىق تۇرلەرىنە, سارى ماي مەن قاتتى ىرىمشىكتەن باسقالارىنا, باعانى وعان دەيىنگى باعادان ءۇش ەسەدەن ارتىپ كەتپەيتىندەي دەڭگەيدە قالدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ارينە, بۇل نارىقتىق شەشىم ەمەس. نارىقتا تاۋار قاي باعاعا وتسە, سول باعاعا ساتىلۋى كەرەك. ءونىم ونى وندىرۋشىگە زيان شەكتىرمەۋى كەرەك. ەكونوميكاعا, بيۋدجەتكە اۋىر تيەتىنىن بىلە تۇرا وسىلاي ەتتىك. قولدان كەلگەنىنشە جالاقىنى وسىردىك, زەينەتاقىنى, جاردەماقى مەن ستيپەنديانى ۇلعايتتىق. شارۋاشىلىقتار مەن كاسىپورىندار باسشىلارىن ءوز ونىمدەرىن قالا تۇرعىندارىنا قولجەتىمدى باعامەن ساتۋعا, ءسويتىپ قيىن كەزدە حالىقتى قولداۋعا شاقىردىق. شىنىن ايتقاندا, سوعان كوندىردىك. راس, بيۋدجەتتىك ۇيىمداردا جالاقىنى ءوسىرۋ جونىندەگى شەشىم دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتىلمەدى. قاتتى قىسىلعان ادامدارعا تەگىن تاماق بەرۋ ءۇشىن قايىرىمدىلىق اسحانالارىن اشۋ جونىندە ناقتى قادامدار دا جاسالمادى. جۇرت نارىق جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە دايىن دا ەمەس ەدى عوي. سول تۇستا ماعان تەلەديداردان ءسوز سويلەپ, حالىققا ۇندەۋ ارناۋعا تۋرا كەلدى.
دايەكتەمە:
«ءبىز ءوز ەركىمىزدەن تىس تاپ بولعان وسىنداي قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ جولى حالىق ءۇشىن دە, ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن دە قوقان-لوقى جاساۋمەن نەمەسە ەرەۋىلگە شىعۋمەن جالاقىنى ءوسىرۋ, ءونىمنىڭ كەز كەلگەن قىمباتتاۋىنىڭ وتەمىن قايتارۋ, يا بولماسا ءونىمنىڭ باعاسىن ۇنەمى كوتەرە بەرۋ ەمەس ەكەنىن مەن تالاي رەت, سونىڭ ىشىندە سايلاۋشىلارمەن سايلاۋ الدىنداعى كەزدەسۋ كەزىندە دە ايتقانمىن جانە ونى تاعى دا اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. مۇنداي قادام تەك ينفلياتسيانىڭ جاڭادان شيىرشىق اتۋىنا سوقتىرۋى مۇمكىن, ال ونىڭ تۇتىنۋشىلاردى دا, وندىرۋشىلەردى دە ودان ءارى تيتىقتاتارى انىق. بۇدان شىعاتىن جول بىرەۋ-اق – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ۇدايى جانە دايەكتىلىكپەن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن كوبىرەك ءارى جاقسىراق ەڭبەك ەتۋ.
وسىعان بايلانىستى كاسىپوداقتار مەن ەڭبەكشىلەردىڭ باسقا دا قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنە وزدەرىنىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىن قازاقستاندىقتاردى ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋدى جەتىلدىرۋ, ونىڭ كولەمى مەن اۋقىمىن ۇلعايتۋ ىسىنە توپتاستىرۋعا باعىتتاۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى, ونىڭ كەز كەلگەن توقتاۋى ەكونوميكا مەن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قاتتى سوققى بولىپ تيەدى, بەرەكەسىزدىك تۋعىزادى جانە نارىقتىق ەكونوميكانى ەنگىزۋگە بايلانىستى بارلىق ۇمىتىمىزدەن ايىرۋى مۇمكىن. ءبىزدى قۇتقارىپ قالاتىن ءبىر-اق نارسە بار, ول – ءوزارا ۇستامدىلىق, شىدامدىلىق جانە ىقتياتتى ەڭبەك.
قازاقستاندىقتار قازىرگى قيىنشىلىقتارمەن بەتپە-بەت كەلە وتىرىپ, بايسالدىلىق ساقتايدى, ابىرجىمايدى دەپ سەنەمىن. قايتا ولار وزدەرىنىڭ بارلىق ىقتيمالدى كۇشىن, جىگەرى مەن ەركىن جۇمىلدىرا وتىرىپ, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمىن ۇدايى ەسەلەي ءتۇسىپ, ءوز ەڭبەگىمەن رەسپۋبليكانى قازىرگى داعدارىستى جاعدايدان الىپ شىعاتىنىنا سەنىمدىمىن.
قىمباتتى وتانداستار!
ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءومىردىڭ وتە قيىن ءارى كۇردەلى كەزەڭىنە قادام باستىق. ونسىز ءوسىپ-وركەندەگەن ەلدەر قاۋىمداستىعىنا كىرۋ مۇمكىن بولمايتىن الەۋمەتتىك-نارىقتىق شارۋاشىلىق قۇرۋعا تاۋەكەل ەتە وتىرىپ, ءبىز بۇل كەزەڭدى باستان وتكىزۋگە ءماجبۇرمىز. وزدەرىڭىزدىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز رەتىندە وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىرتپالىعى مەن قيىنشىلىقتارىن حالىققا جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قولىمنان كەلەتىن جانە مۇمكىندىگىم جەتەتىن نارسەنىڭ ءبارىن ىستەمەكپىن».
ن.ءا.نازارباەۆ,
باعانى ىرىقتاندىرۋعا بايلانىستى قازاقستان حالقىنا ۇندەۋدەن.
1992 جىلعى 14 قاڭتار.
ەڭ باستىسى, حالقىمىز, اينالايىن حالقىم سول ءبىر قيىن كۇندەردە دە دانالىعىنان تايمادى, سابىرلىلىعىنان اينىمادى. زارىعىپ كورگەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى بەلەسىندە ءتىپتى اشقۇرساق جۇرۋگە دە بەيىلدى بولدى. قازاقستاندىقتار ماعان سەندى. سايلاۋعا دەيىن دە ويتەمىن دە بۇيتەمىن, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورايمىن دەمەگەنىمدى, قايتا قيىندىققا قارسى قايراپ سالعانىمدى باعالادى. الدا قيىن كۇندەر تۇرعانىن ايتقانىمدى ەسكەردى. اقىرى بۇل ەلەۋلى پروبلەمانى دا ەلدى ەرەۋىلدەتۋگە جەتكىزبەي ەڭسەرىپ شىقتىق.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەڭ ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋى. بۇل شارانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى جاڭا, بەتبۇرىستى كەزەڭنىڭ ەسەبىن باستاپ بەرگەن شەشىم رەتىندەگى ماڭىزىن اڭگىمەلەۋدى سۇراماقشى ەدىم.
– ەسىڭدە بار عوي, ول كەزدە رەسپۋبليكاداعى جاعداي شيەلەنىستى ءارى تۇراقسىز قالپىندا تۇردى. ءىس جۇزىندە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى كۇشەيدى. ءوندىرىستىڭ قوجىراۋىنا, بۇرىننان قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ ۇزىلۋىنە قارجى جۇيەسىندەگى بەرەكەسىزدىك تە كەلىپ قوسىلدى سول تۇستا. اسىرەسە, تيىسىنشە ەكونوميكالىق ازىرلىك جاساماي تۇرىپ, تمد-داعى ارىپتەستەرمەن كەلىسىپ الماي تۇرىپ رەسەيدىڭ باعانى بوساتىپ جىبەرۋى سومدى اقشا تۇتىنىپ وتىرعان رەسپۋبليكالارعا قىپ-قىزىل شىعىن اكەلدى. مۇنداي «شوكوۆايا تەراپيا» بۇرىنعى شارۋاشىلىق تەتىكتەرىن نارىق ورنىقپاي جاتىپ قيراتىپ تىندى دەسە دە بولادى.
– ءسىز سول تۇستا وسى جايىندا مۇنى جاڭا ءۇيدى سالماي جاتىپ ەسكى ءۇيدى قيراتىپ تاستاۋعا تەڭەپ ايتقانسىز.
– ءوزى دە سولاي عوي.ونىڭ الدىندا بىزگە رەسەيدىڭ ەسكى ۇلگىدەگى ءرۋبلى قاپتاپ, مەملەكەتتەگى اقشا جۇيەسىنىڭ شىرقى بۇزىلعان ەدى, مۇنىڭ اياعى ءرۋبلدىڭ ەكى ەلدەگى ساتىپ الۋ قابىلەتىن ەكى ءتۇرلى ەتىپ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن كوپ ناشارلاتىپ جىبەرگەن بولاتىن. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ءبىز ءۇشىن سول جاعدايدان شىعۋدىڭ جالعىز جولى ەدى.
قاراشا ايىنىڭ باس جاعىندا, ناقتى ايتقاندا, 3 قاراشادا قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ باسشىلارى ماسكەۋدە كەزدەسىپ, سوندا قازاقستاننىڭ سوم ايماعىنان شىعارىلاتىندىعى ءمالىم بولدى. شىنىن ايتقاندا, ءبىز بۇل شەشىمگە دايىن ەدىك. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز ازىرلەنىپ, باسىلىپ, انگليادا دايىن تۇرعان... ەندى سولاردى ەلگە جەتكىزۋدىڭ قامىنا كىرىستىك. 12 قاراشانى جاڭا اقشانى ەنگىزۋ كۇنى دەپ بەلگىلەدىم. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىلارىنىڭ ءبارىن سول اسا جاۋاپتى وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمىلدىردىم. اقشانى بارلىق اۋداندارعا, بارلىق بانك بولىمشەلەرىنە جەتكىزۋ ءىسى نەبارى سەگىز كۇندە اتقارىلىپ شىقتى. تەگىندە, دۇنيە جۇزىندە جاڭا اقشانى ءدال وسىلايشا تەز ءارى تابىستى ەنگىزگەن باسقا ەل جوق تا شىعار.
– وسى تۇستا مىنا ءبىر جايدى ايتۋدى پارىز ساناپ وتىرمىن. ءسىز بۇل ءجونىندە قازاق تەلەۆيزياسى ارقىلى ۇندەۋدى 1993 جىلعى 12 قاراشادا جاسادىڭىز. بۇل جاڭالىقتى بۇكىل ەل جاڭا اقشاعا كوشۋگە ءىس جۇزىندە ەكى تاۋلىك قالعاندا عانا ەستىدى. 15 قاراشا كۇنگى تاڭعى ساعات 8-دەن باستاپ تەڭگە ەنگىزىلدى. وعان دەيىن وسى شارۋانىڭ بىردە-ءبىر سىبىسى ەستىلمەگەنى سونشالىقتى سۇيسىنتەدى.
– وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ەلدىك سانا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەنىن كەلىستى كورسەتەتىن جاي. ايتپەسە, مەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ يدەياسىن ايتقاننان باستاپ, ونىڭ تۇجىرىمداماسىن ويلاستىرۋعا, ديزاينىن جاساۋعا, باستىراتىن ەلدى اقىلداسۋعا, ولارمەن شارت جاساسۋعا, قۇنىن تولەۋگە, بالەن ۇشاقپەن جاسىرىن تۇردە قازاقستانعا تاسىپ اكەلۋگە از عانا توپ قاتىستى دەگەننىڭ وزىندە, ەلگە جەتكىزىلگەن اقشانى وبلىس ورتالىقتارىنا, ودان اۋدان ورتالىقتارىنا, ودان الىستاعى ەلدى مەكەندەرگە تاسىمالداعان, ايىرباس باستالاتىن ساعاتقا دەيىن ساقتاعان, كۇزەتكەن ادامداردىڭ سانى ونشا از بولماعانى انىق. سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ بولماسا بىرەۋىنەن مەملەكەتتىك قۇپياعا قاتىستى ءبىر سىبىس شىققاننىڭ وزىندە جاعداي كادىمگىدەي قيىنداپ قالۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. سوندىقتان ول جوباعا قاتىستى ازاماتتاردىڭ ءبارى مۇنداي وقيعا ەل تاريحىندا ءبىر-اق رەت بولاتىنىن ايقىن سەزىندى, جوعارى جاۋاپكەرشىلىك تانىتتى دەي الامىن.
– وكىنىشكە وراي, ءدال قازىر سونداي ەلدىك سانا بيىكتىگى تانىلا بەرمەيتىن سياقتى كورىنەدى. ءسىز 1992 جىلى 22 قازاندا قازاق تەلەۆيزياسى ارقىلى سويلەگەن سوزىڭىزدە «تىرشىلىك تاۋقىمەتى, وكىنىشكە قاراي, تەك ماتەريالدىق جاعىنان شەكتەلمەي تۇر. تەگىندە, رۋحاني بايلىق, پاراساتتىلىق جاعىنان جوعالتىپ جاتقانىمىز ودان وراسان, ولاردىڭ اسەرى جىلدار وتە كەلە تولىق مانىندە ءسوزسىز كورىنەتىن دە شىعار. بۇل ارادا مەن قوعامنىڭ مورالدىق حال-احۋالىنا ەرەكشە نۇقسان كەلتىرەتىن زاڭسىزدىقتىڭ شەكتەن شىعۋى جونىندە ايتىپ تا وتىرعانىم جوق», دەگەن ەدىڭىز. جىلدار وتە كەلە ءدال سولاي بولدى ما دەپ تە قورقامىز. تەڭگە باعامىن تۇزەتۋ كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراتىلعان, ناقتى ايتقاندا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بانكروت بولادى-مىس دەگەن وسەك-اياڭنىڭ تالاي جۇرتتى دۇربەلەڭگە تۇسىرگەنى قىنجىلارلىق جاي.
– ول قىنجىلارلىق جاي عانا ەمەس. ول مەملەكەتتىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا, سول ارقىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى قاتەر. ويتكەنى, سول تاۋلىكتەردە دۇرلىككەن ادامداردىڭ جالعان سوزگە سەنىپ, بانكتەردەگى سالىمىن سىپىرىپ-سيىرىپ الىپ قويعاندارى دا از بولعان جوق. ال مۇنىڭ ءوزى ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا ەلەۋلى نۇقسان كەلتىردى. «ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق, بىرەۋدىڭ ايتقانىن ايتا سالىپ ەدىم» دەپ قاراپ وتىراتىن اشىقاۋىزدىقتىڭ ارانداتۋشىلىقتان اۋىلى الىس ەمەس. وسەك-اياڭ تاراتۋشىلارعا تىيىم سالىناتىن, اركىم ءوزى تاراتقان اقپاراتقا جاۋاپ بەرەتىن بولادى ەندى. جارايدى, تەڭگەنىڭ جايىنا ورالايىن. سول كەزدە ورىن العان وقيعالاردىڭ وي قيسىنى قازاقستاندى جەكە اقشا جۇيەسىن ەنگىزۋگە مىندەتتەگەنى انىق.
دايەكتەمە:
«وتكەن ۋاقىتتاعى ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىز, بۇرىنعىسىنشا, ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە جۇمىلدىرىلدى, ال ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزگەننەن كەيىن ولار مۇلدەم جاڭا مانگە يە بولدى. ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ساياسي جاعىنان دا ءىرى وسىناۋ ارەكەت قازاقستان قوعامىنىڭ ءومىرىندەگى كوپتەگەن قۇبىلىستارعا جاڭاشا قاراۋدى, مەملەكەتتىك ءارى تازا ادامي مۇددەلەردى دە ەسكەرە وتىرىپ, باستالعان رەفورمالاردى ساپالىق جاڭا ۇستانىمدار تۇرعىسىنان تەرەڭدەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باعىتىمىزدى قايتادان وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى تالاپ ەتتى.
ءوز ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ جاعدايىنداعى حالىقتىڭ كۇردەلى ەكونوميكالىق احۋالعا بىرتىندەپ بوي ۇيرەتۋى ماقساتىندا ءبىز اقشا قۇنسىزدانۋىنىڭ جاڭادان شيىرشىق اتۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىن ۋاقىتشا رەتتەۋگە شەشىم الدىق».
ن.ءا.نازارباەۆ,
تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي
وتكىزىلگەن سالتاناتتى
جينالىستا سويلەنگەن سوزدەن.
1993 جىلعى 15 جەلتوقسان.
– سول كۇندەردە مەن اقشا جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى شۇعىل شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. 1961-1992 جىلدار ارالىعىنداعى بانكنوتتاردىڭ رەسەيدە اينالىمنان شىعارىلۋىنا بايلانىستى سول اقشالاردى قازاقستانعا زاڭسىز اكەلۋ قاۋىرت ءوسىپ كەتكەن ەدى. رەسەيدە ىستەن شىققان اقشا قاپ-قابىمەن بىزگە جەتىپ, كادىمگى سابان اقشاعا اينالعان بولاتىن. سوندىقتان تەڭگەنى ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ساياسي دا ءمانى ەرەكشە.
دايەكتەمە:
«12 قاراشا.
وسى كۇنگى كەشتە بۇكىل قازاقستان حالقى كوگىلدىر ەكرانعا كوز تىكتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەشكى ساعات سەگىزدە تىكەلەي ەفيردەن ءسوز سويلەيتىنى راديو ارقىلى حابارلانعان بولاتىن. «قىمباتتى وتانداستار! قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن جوعارعى كەڭەستىڭ ماعان بەرگەن وكىلەتتىگىنە سايكەس مەن 15 قاراشا كۇنى ساعات 8-دەن باستاپ ەلىمىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنى ەنگىزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. وسى ساتتەن باستاپ تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ جاڭا, شىن مانىندەگى وزگەرىستەر كەزەڭى باستالادى. مۇنداي وقيعا ءار ەلدىڭ تاريحىندا ءبىر-اق رەت بولادى. بارشامىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگىن جانە جاڭا جاعدايدىڭ توتەنشە سيپاتى مەن سەبەپتەرىن تۇسىنە ءبىلۋىمىز كەرەك» – ەلباسى ءسوزىن وسىلاي باستادى.
وسىنداي جاعدايدا تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى تالايلار ءۇشىن اشىق كۇنگى نايزاعايداي اسەر ەتكەنىن, سوعان بايلانىستى قاي تۇرعىدان دا سابىرلىلىق پەن سەرگەكتىك قاجەت بولاتىنىن ەلباسىنىڭ: «جاعدايدى ۋشىقتىراتىن, قوعامعا جانە ءاربىر ادامعا قيانات جاسايتىن كەز كەلگەن ارەكەت مەملەكەتكە قارسى جاسالعان ز ۇلىمدىق رەتىندە باعالاناتىنىن, ال كىنالىلەر زاڭنىڭ ەڭ قاتال ءتۇرىمەن جاۋاپقا تارتىلاتىنىن ەسكەرتكىم كەلەدى», دەگەن سوزدەرىنەن دە اڭعارا الامىز».
س.ابدراحمانوۆ,
«تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى», استانا, 2001, 115-بەت.
– وسىدان ەكى اي بۇرىن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە, ءابۋ-دابي مەن دۋبايدا ءسىزدىڭ ءومىربايانىڭىز تۋرالى كىتاپتىڭ اراب تىلىندەگى اۋدارماسىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسىپ قايتقان ەدىم. سوندا دۋبايداعى تۇساۋكەسەردە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەلدى قاندايلىق قيىن بەلەستەردەن الىپ وتكەنىن ايتا كەلىپ, «سىزدەر ويلاپ قاراڭىزدارشى, وسىدان نەبارى 23 جىل عانا بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەنشىك يەلەرى اتىمەن بولعان جوق. ءبارى دە مەملەكەتتىكى بولاتىن, سودان دا ءبارى ءىس جۇزىندە يەسىز بولاتىن» دەگەنىمدى اۋدارعان كەزدە زالداعى اراب اعايىنداردىڭ ءبىر قوزعالاقتاپ قالعانىن كوردىم. ولار ەلدەگى مەنشىكتىڭ تۇگەلدەي مەملەكەتتىكى بولۋىن كوزگە دە ەلەستەتە المايدى عوي. سوندىقتان دا, جەكەشەلەندىرۋدى تاۋەلسىزدىك تاريحىنداعى باستى بەلەستىڭ ءبىرى دەۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. ءسىز «قازاقستان جولى» دەگەن كىتابىڭىزدا بۇل ماسەلەگە «مەملەكەتتىك مەنشىكتەن – جەكە مەنشىككە» اتتى تۇتاس تاراۋ ارناعانسىز. مەملەكەت مەنشىگىنەن الۋ دەگەن ول كەزدە ناعىز ماشاقاتتىڭ ءوزى بولىپ ەدى عوي. سول جاعدايدى اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز دەيمىن.
– مەن وتكەندى ءجوندى-ءجونسىز ايىپتاپ, ءتىپتى قارالاپ سويلەۋشىلەرگە قارسىمىن. سوتسياليزم تۇسىندا دا, كوممۋنيستەر بيلىگى كەزىندە دە كوپ جاقسى نارسە بولعانىن ايتقانمىن, ايتامىن دا. بىراق, سول كوپ جاقسى نارسەنىڭ ءبارىن ەلدەگى يەسىزدىك, ياعني مەنشىكتىڭ جوقتىعى, جاناشىر قوجايىننىڭ بولماۋى جوققا شىعارىپ جىبەردى. جاقسى ىستەسەڭ دە, ورتاشا ىستەسەڭ دە, ناشار ىستەسەڭ دە شتاتتىق كەستەدەگى بىردەي ايلىقتى الىپ جۇرە بەرۋ, وزىپ شىققاندا «سوتسياليستىك جارىستىڭ ۇزدىگى» اتانۋ, قۇرمەت گراموتاسىن الۋ, ءتىپتى سۋىرىلعاندا كەۋدەگە مەدال, وردەن تاعۋ ادامداردى جۇمىسقا قۇلشىندىرمايتىنىنا كوزىمىز جەتىپ بولدى. سوندىقتان دا, ءوز بيلىگىمىز وزىمىزگە تيگەن سوڭ-اق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋدىڭ مىندەتتى ءبىر شارتى رەتىندە جەكەشەلەندىرۋدى قولعا الۋ قاجەت ەدى. الايدا, ءبىز بۇل جۇمىسقا بىردەن كىرىسىپ كەتە العان جوقپىز. ويتكەنى, وبەكتيۆتى سەبەپتەر بويىنشا, 1992 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز رەسەي ەرىكسىز تاڭعان ويىن ءتاسىلىن قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. ەكى ۇكىمەت تە ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋدى, اقشا-قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋدى قاتار جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلدى. ءومىر از ۋاقىتتىڭ اياسىندا ەكى ماقساتقا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتىپ بەردى. ءسويتىپ, ءبىز جەكەشەلەندىرۋدى ءىس جۇزىندە 1993 جىلدىڭ باسىنان عانا باستاي الدىق. وعان دەيىن تۇرعىن ۇيلەردى جەكەشەلەندىرۋگە قاتىسۋدىڭ تولەم قۇرالى رەتىندە جەكەشەلەندىرۋ كۋپوندارىن تەگىن ۇسىنۋ عانا جۇزەگە اسىرىلدى. بولشەك ساۋدا, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ سياقتى سالالاردا مەملەكەتتىك م ۇلىك قايتا قۇرىلدى. ونىڭ ءوزىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ساۋدا مەن تۇرمىستىق قىزمەت نىساندارىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى.
كەڭ اۋقىمدى جەكەشەلەندىرۋ دەگەنىمىز – اسا ماڭىزدى ۇدەرىس. ول قوعامداعى ينستيتۋتتىق وزگەرىس. ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ ورتالىق بۋىنى دا سول. مۇنداي كۇردەلى سالادا جۇمىستى ۆوليۋنتاريستىك ارەكەتتەرسىز, دالمە-ءدال ءارى مۇقيات جاسالعان تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە جۇرگىزۋ كەرەك. مەنشىكتى تاراتىپ بەرۋ دەگەن قيىن ەمەس, ماسەلە تاراتىلعان مەنشىكتىڭ جايى كەيىننەن نە بولاتىنىندا. ءبىز جۇرتتىڭ ءبارىن مەنشىك يەسى ەتۋ ارەكەتتەرى, ولاردىڭ ءبارىن ءوندىرىستىڭ قوجالارى ەتۋ ارەكەتتەرى ساتسىزدىككە ۇشىراعان مىسالداردىڭ تالايىن بىلەمىز.
ادام دەگەن ارقيلى جاراتىلىس قوي. ادامداردىڭ ءبارى بىردەي مەنشىكتىڭ يەسى, م ۇلىكتىڭ قوجايىنى, جۇمىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ كەتە المايدى. مەنشىك يەسى بولاتىن ادام جان اياماي جۇمىس ىستەۋى كەرەك, باسقارا ءبىلۋى كەرەك, ىسكە جانى اشۋى كەرەك, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوزىنىڭ كاپيتالىن, جاعدايىن, كەلەشەگىن تاۋەكەلگە تىگۋى كەرەك. جۇرتتىڭ ءبارى وسىعان قابىلەتتى دەي المايسىز. بىراق, سولاي ەكەن دەپ بىرەۋدىڭ ءوزىن كورسەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, ەكىنشى بىرەۋگە ونداي مۇمكىندىكتىڭ بەرىلمەۋى دە ادىلەتتىلىك بولمايدى. باستاپقىدا بارشانىڭ جاعدايى بىردەي بولۋى كەرەك.
اۋەلدە مەن مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىن بەكىتتىم. وندا قىزمەت كورسەتۋ كاسىپورىندارى, ساۋدا, تۇرمىستىق قىزمەت, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, تۇرعىن ءۇي كاسىپورىندارى, ودان كەيىن ونەركاسىپ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى ىرىلەۋ سالالار, ودان كەيىن يندۋستريانىڭ ءىرى كاسىپورىندارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كورسەتىلدى. ينفلياتسيانىڭ جەدەل قارقىن الىپ بارا جاتقانىن جانە تۇرعىنداردىڭ جەكەشەلەندىرۋ ءۇشىن قاراجاتى جوقتىعىن ەسكەرە كەلىپ, قازاقستاندا بۇكىل تۇرعىندارعا, ەشكىمدى دە قالدىرماي, تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋگە قاتىسقاندا تولەم قۇرالى بولا الاتىن تۇرعىن ءۇي جەكەشەلەندىرۋ كۋپوندارى تاراتىلىپ بەرىلدى. بۇل باعدارلاما جۇرتشىلىقتىڭ باستاماشىلدىعىن ىنتالاندىرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار, حالىققا جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىڭ مۇلكى ءادىل بولىنەتىن بولدى دەگەن ءۇمىت وتىن دا وياتتى. كۋپونمەن وتەپ الۋدىڭ قاراپايىم تەتىگى از ۋاقىتتىڭ اياسىندا تۇرعىن ءۇي رىنوگىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, جۇرتشىلىقتى شيراتتى جانە باسقا دا نارىقتىق قاتىناستاردى دامىتۋعا قاجەتتى جاعدايدىڭ جاسالۋىن قامتاماسىز ەتتى. قازاقستاندىقتاردىڭ كۇنبە-كۇنگى ومىرىنە جەكەمەنشىك ۇعىمىنىڭ ەنۋى ەڭ الدىمەن قوعامدىق سانانىڭ رەفورماسى بولىپ شىقتى.
1993 جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەت جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2-3 جىلعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن دايارلادى. ول بويىنشا شاعىن جەكەشەلەندىرۋ, جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ جانە جەكە جوبالار بويىنشا ءىرى يندۋستريانى جەكەشەلەندىرۋ باستالاتىن بولىپ بەلگىلەندى. بۇل, ارينە, ايتۋعا عانا وڭاي. قازاقستاندا مۇنداي ءىس-شارا بۇرىن ەشقاشان دا جۇرگىزىلمەگەن ەدى. رەسەيدە دە, بىزگە جاقىن باسقا ەلدەردە دە مۇنداي تاجىريبە بولعان جوق. ولار دا ءبارىن جاڭادان باستاپ جاتىر ەدى. اۋەلدە ءۇي ىرگەسىندەگى, ساياجايلىق جەردى ۇلەستىرىپ بەرۋ ونشا قيىنعا تۇسكەن جوق. كاسىپورىنداردىڭ جاعدايى باسقاشا ەدى. ولاردىڭ الدى توقتاي باستادى, جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارى ونىمدەرىن قويمالارعا ۇيە باستادى. ەل بويىنشا ونداعان مىڭ ادام جۇمىسسىز قالدى.
سول ءبىر كۇردەلى جاعدايدا قاي كاسىپورىننىڭ شىن باعاسى قانداي ەكەنىن, بولاشاعىنىڭ بار-جوقتىعىن ءدال انىقتاۋ دا قيىن ەدى. كوپتەگەن ونەركاسىپ ورىندارى توزىعى جەتكەن قۇرال-جابدىقپەن تولىپ تۇرعان وندىرىستىك جانە اكىمشىلىك عيماراتتار عانا بولاتىن. كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى قىرۋار قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان ەدى. مۇنداي كاسىپورىنداردا پايدا تۇسىرەتىن ءونىم شىعارۋ كوپ كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەتىن. جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان تەز دە ءتيىمدى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت بولدى. ول كەزدە جاپپاي سيپات العان تالان-تاراج بەن ىسىراپ تا ءبىر جاعىنان مەملەكەت مەنشىگىنەن ايىرۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتىپ جىبەرگ
