– ءتورت قۇبىلانى تۇگەندەگەن ءتورت بىردەي بەدەربەينەلى مونۋمەنت
كەمەلى ەلدىڭ ايتۋلى كەشەندەرىنىڭ قاتارىندا 2009 جىلدىڭ قازان ايىندا اشىلعان «قازاق ەلى» مونۋمەنتى دە بار. بۇل – قازاقتىڭ كوك پەن جەردىڭ اراسىن مەكەن ەتكەننەن بەرگى كەزەڭدەگى بۇكىل ءبىتىمىن كورسەتەتىن, ازاتتىعىن العان جۇرتتىڭ ەڭسەسىن ءوسىرىپ, كەتكەن ەسەسىنىڭ قايتقانىن دايەكتەيتىن, ەندى تاۋەلسىزدىك دەگەن كيەلى ۇعىمنىڭ باعاسىن ءبىلىپ, ار مەن ادالدىقتى تۋ ەتىپ كوتەرەتىن ۇرپاقتار تۇبىندە ۇيىساتىن ۇلتتىق سيمۆول. ءتۇپ اتامىز تۇرىك تە ءوز الدىنا مەملەكەت بولعاندا «ەلىمىز قايتا ەل بولدى, حالقىمىز قايتا حالىق بولدى» دەپتى. ءبىز دە بۇل كۇنى وسى بابالار ءسوزىن قايتالاپ, ازاتتىعىمىزدىڭ قادىرىن تانىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز.
دۇنيە, شىركىن, ۇرشىقتاي شىر اينالىپ تۇرادى. بىراق, ءار ۇلتتىڭ كىندىگى قاسيەتتى جەرىنە بايلانعان. قازاق تا وسى كەيىپپەن كۇن كەشىپ كەلەدى. ءتاڭىرىم جەرىنە قاراي نيەتىن كەڭ ەتىپ جاراتقان. سونىڭ ارقاسىندا ايتقانى ورىن بولىپ, دەگەنى مارەدەن كورىنىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى: «قۇنسىز بولىپ ەرىمىز, جەسىر بولىپ جەرىمىز «جان مەنىكى» دەي الماي, «مال مەنىكى» دەي الماي, يت پەن قۇسقا ازىق ەك», (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) دەپ ەڭسەمىز تۇسكەن, ەسەڭگىرەگەن كۇندەر ارتتا قالدى.
سونىڭ ءبارىن ۇمىتتىرىپ, ۇلى تىرلىكتىڭ تىرەگىنە اينالعان, استاناداعى 2,5 توننا قۇيمادان تۇراتىن التىن جالاتقان سامۇرىق قۇسى كوككە كوتەرىلگەن وتانىمىزدىڭ باس الاڭىنداعى «قازاق ەلى» كەشەنى حالقىمىزدىڭ وتكەنىنەن دە, بۇگىنىنەن دە, بولاشاعىنان دا مول مالىمەت بەرەدى. ايبىنىمىزدى اسىرعان الىپ كەشەن 5,2 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. مونۋمەنتتىڭ بيىكتىگى 91 مەتر. بۇل ازاتتىعىمىزدى العان جىلدى كورسەتەدى. ۇشار باسىنداعى سامۇرىق قۇس وتانىمىزدىڭ سامۇرىقتاي قانات قاعىپ, العا ۇمتىلىپ بارا جاتقانىن, اق ءمارماردان تۇرعىزىلعان دىڭگەك – دىتتەگەن ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى سان-سالالى ءىسىمىزدىڭ بايانىن بىلدىرەدى. مونۋمەنتتىڭ ءتورت جاعىنداعى ءتورت بەدەر – ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەپ تۇرعانىن, تورتكۇل دۇنيەگە تانىلعانىمىزدى دايەكتەيدى.
«سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول», دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي, ەل بولعان جەردە سول ەلدىڭ باسشىسى بولادى. باسشىسىن سىيلاۋ بابالاردان قالعان ۇلگى. سول ۇلگى ازاتتىق جىلدارى ەرەكشە كورىنىس تاپتى. مىنا الىپ كەشەندەگى «حالىق پەن پرەزيدەنت» اتتى ءبىرىنشى بەدەربەينەدە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتا زاڭعا قولىن قويىپ, انتى مەن اماناتىن ايقىنداعان تۇلعاسى بەينەلەنگەن. ونىڭ بيىكتىگى 5 مەتردى قۇرايدى.
«قاھارماندىق» دەگەن بەدەربەينە – وتان قورعاۋ قاسيەتتى ۇعىم ەكەنىن ساناڭا سىڭىرەدى. ارعى, بەرگى داۋىرلەردەگى حاس باتىرلاردىڭ ەل دەپ سوققان جۇرەك ءلۇپىلىن, ەرەن ەرلىكتەرىن كوز الدىڭا اكەلەدى.
«جاسامپازدىق» اتتى بەدەربەينەنىڭ ۇعىمى سان تاراۋ. بۇل ءبىر ءسوزدىڭ يىرىمىنە وتكەنىڭ دە, بۇگىنىڭ دە, بولاشاعىڭ دا سىيىپ كەتكەندەي. جاسامپازدىق – جاقسىلىقتىڭ بالاماسى, كەمەلدىكتىڭ, كەڭدىكتىڭ كورىنىسى ەكەنىن ۇقتىرادى. شىعىسىنداعى «بولاشاق» بەدەربەينە ەرتەڭىن ويلاعان جۇرتتىڭ بۇكىل بولمىسىن سامۇرىق قۇستاي سامعاۋعا ۇمتىلدىرىپ, ۇكىلى ۇمىتىنە جەتۋگە بەكەم بەلىن بۋدىرىپ, كوش بويى ۇزاپ جۇرۋگە تالپىندىرادى. جالپى, ماقتانىشىمىزعا اينالعان وسى كەشەندى سالۋ يدەياسىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى ۇسىنىپ, ءاربىر بەدەربەينەنى كوزدەن تاسا ەتپەي قاداعالاپ وتىرعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ال ەلدىك ءىستىڭ اقاۋسىز بىتۋىنە استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ن.دالباي, س.ءجۇنىس, ب.تويتاليەۆ, وزگە دە ونەر يەلەرىمەن, كەشەن اۆتورى ساۋلەتشى س.بوكەبايمەن, سۋرەتشى س.سماعۇلوۆپەن بىرلىكتە جۇزەگە اسىرعان بولاتىن.
استانامىزدىڭ ءبىر سيمۆولى – ءبايتەرەك بولسا, ءبىرى – «قازاق ەلى» مونۋمەنتى. وسى ەكەۋىنىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ تۇرعان ءبىر التىن ارقاۋ بار. ول – بايتەرەكتىڭ باسىن مەكەن ەتەتىن سامۇرىق قۇس. قازاق اڭىزىندا سامۇرىق ەلدى ىنتىماققا, قۋانىشقا شاقىرادى ەكەن. كۇلسە ەزۋىنەن بۋداق-بۋداق گۇل ءتۇسىپ, مۇڭايسا كوزىنەن مونشاق توگىلگەن. بايتەرەك – بەرەكەنى, ادامداردىڭ ءوسىپ-ونگەنىن, وركەن جايعانىن ايعاقتايدى. ءبىزدىڭ التىن ارقاۋ دەپ وتىرعانىمىز وسى ەدى.
«قازاق ەلى» مونۋمەنتىنىڭ سىرتقى بولىگىندە 28 كولوننادان تۇراتىن جالپى ۇزىندىعى 120 مەترلىك دوعا تارىزدەس اق ءيىن ورناتىلعان. كەشەن وسى اق ءيىننىڭ قاق ورتاسىندا كوككە قول سوزعانداي, ۇشىندا سامۇرىق قۇس ءمۇسىن كەيىپتە تۇر. ول قىزىل گرانيتتەن جاسالعان ءتورت قىرلى تۇعىرعا بەكىتىلگەن. تاقىرىپتا ايتقانىمىزداي, ونىڭ ءتورت قىرلى بولاتىن سەبەبى, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا, ياعني دۇنيەجۇزىنە قازاق ەلىنىڭ ءار ازاماتى اتا-بابا سالت-داستۇرىنە, ىزگىلىك يناباتىنا ساي – قۇشاعى اشىق, نيەتى اق, كوڭىلى ادال دەگەندى ءبىلدىرۋ باستى نىسانعا اينالعان.
استانانىڭ اجارىن كىرگىزگەن بۇل الىپ كەشەندى پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسىمەن, نيۋ-يوركتەگى ازاتتىق ستاتۋياسىمەن سالىستىرۋعا بولادى.
اشىلۋ سالتاناتىندا قازىرگى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ بىرەگەيلەرى شەرحان مۇرتازا: «ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ادامزاتتى توپان سۋدان امان الىپ شىققان نۇق پايعامبارعا ۇقساپ, قازاقستاندى سوناۋ 90-جىلدارى تاۋەلسىزدىك جولىندا باستالعان كۇرەستە امان الىپ شىعىپ, ەل قىلدى. بۇگىنگى كۇنى ول حالقىمىزدىڭ سانىنىڭ كوبەيگەنىن قالاپ وتىر. ۇكىمەت كوپ بالا تۋعان انالارعا ۇلكەن قامقورلىق جاساۋدا. وسى ءۇردىستى قولداۋىمىز كەرەك. ءبىز ساپامىز ءتاپ-ءتاۋىر حالىق بولعانىمىزبەن, سانىمىز ءالى دە تىم از حالىقپىز. قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ: «ءبىز جايىلساق جوقپىز, جيىلساق كوپپىز»دەگەن دەسە, ءابىش كەكىلباەۆ: «ءبىر كەزدە بىلگە قاعان: «باز كەشسەك – وكىنەرمىز, جاڭىلىسساق – تۇزەلەرمىز. بىرىكسەڭ ەتتى, ەلىم!» – دەپ ەدى. مىنە, بۇگىن ىرگەمىز تۇگەل, بىرلىگىمىز بەكەم. جالپاق الەم تەگىس مويىنداعان مەملەكەت بولۋىمىز, جارىق دۇنيە تۇگەل تاڭعالعان استانا سالۋىمىز – سونىڭ ايعاعى. مۇنىڭ بارىنە جانجالسىز, جاعالاسسىز, جاسامپازدىق ارقىلى جايباراقات جەتىپپىز. ول بىرلىكتى ەلى, بىلىكتى ءتورى بار ساليقالى قاۋىمداردىڭ عانا قولىنان كەلمەك... بۇل – ەل جولىندا جۇك قالدىرماس ەرلىككە ەسكەرتكىش. بۇل – ابزال ارماندار مەن اسىل مۇراتتارعا قانات بىتىرە الاتىن دارقان ەلدىككە ەسكەرتكىش. بابالار اماناتىن ورىنداعان, ارداقتى ۇلىن ايالاعان حالىقتىق ماحابباتتىڭ ەسكەرتكىشى», دەدى.
ءيا, ءبىر زاماندارى ابىلاي حان: «بىلەككە سەنگەن زاماندا ەشكىمگە ەسە بەرمەدىك, بىلىمگە سەنەر زاماندا قاپى قالىپ جۇرمەيىك», دەگەن ەكەن. ارداقتى حاننىڭ وسى سوزىنە باعار بولساق, «قازاق ەلى» كەشەنى بىلىمگە سەنگەن زاماننىڭ ءبىر بيىگى, ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ءبىر دالەلى, ۇيىسقان ۇلتتىڭ ۇلى قادامىنىڭ دايەگى, ىرىس الدى ىنتىماقتىڭ مايەگى ەكەنى ءسوزسىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
