حالىق • 26 ناۋرىز، 2023

سالەمەتسىز بە، «سۋايچىننيكي»!

67 رەت كورسەتىلدى

سولاقاي ساياسات سالدارىنان قازاق جەرىنە تارىداي شاشىلعان وزگە ۇلىس وكىلدەرى ءوز تامىرىنان اجىراعان جوق. ويتكەنى ەلىمىز ەشكىمنىڭ ءداستۇر-سالتىن، ادەت-عۇرپىن ۇمىتتىرۋعا ۇمتىلمادى. قايتا ءتىلىن، ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالۋعا ىقپال ەتكەنى ءمالىم. سونىڭ ءبىر بۇلتارتپاس دالەلى – ءار وڭىردە وزگە ۇلتتاردىڭ مادەني ورتالىقتارى مەن قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرۋى بولسا كەرەك.

تاعدىرى تاراۋلى ۇلتتىڭ قاتا­رىندا بەلورۋستار دا بار. كەزىن­دە­ قا­زاق دالاسىنداعى ولاردىڭ سا­نى­ 60 مىڭنان اسىپتى. قازىر 40 مىڭ­ شاما­سىنداعى بەلورۋس ۇلىسى ايماق­­تاردا ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرسا كەرەك.­ قاراعاندى ايماعىندا دا بار. شاما­مەن ون مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بۇگىن­دە كەنشىلەر مەكەنىندە «سۋاي­چىن­نيكي» اتتى ەتنومادەني بىرلەستىك بەلو­رۋس ۇلتىنىڭ ءداستۇرى مەن سالتىن ساق­تاپ وتىرعان ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. ۇيىم­نىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان زينايدا اسادچايا اتتى جانى قازاق اپاي بار.

«سۋايچىننيكي» – بەلورۋس تىلى­نەن اۋدارعاندا «وتانداستار» دەگەن­ ماعىنا بەرەدى ەكەن. ءۇش تۇستەن قۇ­رالعان ۇلتتىق كيىمىندە دە زور ءمان بار كورىنەدى. ماسەلەن، اق ءتۇس – جاقسىلىقتى، جاسىل – ءومىردى، قىزىل – جەڭىستى بىلدىرەدى دەسەدى. ۇشەۋى ۇيلەسىپ، ەرتەڭگە دەگەن ەرەن ۇمتى­لىستى اڭعارتادى.

قازاق توپىراعىنا تىڭ يگەرۋ­ تۇ­سى­ن­دا ت ۇلىمشاعى جەلبىرەپ، التى جا­­­­سىن­دا تابانى تيگەن زينايدا اسا­د­­­چايا­ شەت جۇرسە، ارقانىڭ اڭىزاق جە­لىن،­ بۇرقىراعان جۋسانىن، قازاقتىڭ د­ا­لا­­­­داي دارقان پەيىلىن ساعىناتىنىن ايتا­دى.

– قازاقستانعا 6 جاسىمدا كەلدىم. تىڭ يگەرۋ كەزىندە التاي ايماعىنا كوشىپ­ باردىق. ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الدى.­ بىراق انامنىڭ دەنساۋلىعىنا كلي­مات سايكەس كەلمەي، قاراعاندىعا كوش­تىك. باسقا وبلىستى ەمەس، وسى كەندى ولكە­نى تاڭدادىق. اۋا رايى اناما ۇناپ، تۇراق­تاپ قالدىق. تاريحي وتانىما بارىپ تۇرامىن. بەلورۋسسيادا قارا­عان­دىمدى، ارقانىڭ كەڭ دالاسىن، جۋسا­­نىنىڭ ءيىسىن، ادامدارىن قاتتى ساعىن­دىم.­ اتامەكەنگە قايتىپ ورالۋ ويىمدا جوق.­ قازاقستاندى جانىمداي جاقسى كورە­مىن. «اعاش ءبىر ورىندا وسەدى» دەمەك­شى، تامىرىمنان اجىراعىم كەلمەي­دى، – دەيدى زينايدا يۆانوۆنا.

سول ۋاقىتتاعى ادامداردىڭ نيەتى­­ قانداي ءتۇزۋ ەدى؟! تاڭعالاسىز. سوعىس­تان كەيىنگى كەزەڭ. جەرگىلىكتى ەل وزگەنى اسىراپ، ساقتاماق تۇگىلى ءوزىنىڭ قولى ءوز اۋزىنا ءالى تولىق جەتە قويماعان، جوق ۋاقىت. بىراق قانعا سىڭگەن داليعان دالاسىنداي كەڭدىك باسقانى بوتەن دەپ بولەكتەمەدى. ءبۇتىندى ءبولىپ، جارتىنى جارىپ جەپ كەلگەن. بۇل – قارشاداي سارى قىز زينايدانىڭ ساناسىندا ماڭگى ساقتالىپ قالعان سۋرەت. سوعىس پەن جوقشىلىقتىڭ قامىتىن قاتار كيگەن بارشا ۇلت پەن ۇلىس ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي الاقانداي ءبىر ۇيدە تىرلىك كەشىپ تە جاتتى. زينايدا سول ۋاقىتتا باراق تيپتەس ۇيدە جەتى ءتۇرلى ەتنوس وكىلى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرگەنىن ەسكە الادى. سونداعى «كورشى اقىسى – قۇداي اقىسى» دەپ بىلگەن قازاقتىڭ قامقورلىعىن دا اسا ءبىر تەبىرەنىسپەن ايتادى.

– بىزگە ءبىر شاتىردىڭ استىنان شاعىن بولمەلەرى بار ءۇي بەردى ۋاقىتشا. ول كەزدە قالا ەندى قانات جايا باستاعان. چەشەن، پولياك، نەمىس، ۋكراين، ورىس، بولگار، بەلورۋس ءبىر شاتىر استىندا ءومىر سۇردىك. كەكەتۋ-مۇقاتۋسىز، ءبىر-بىرىمىزبەن جاقسى ارالاستىق. جەرگىلىكتى قازاقتار قاراما-قارسى ۇيلەردە تۇردى. «راحيما» دەگەن قۇربىم بولدى. ءبىز ونى «يرا» دەيتىنبىز. مەكتەپتەن قايتقاندا راحيمانىڭ ۇيىنە بارامىز. اناسىنىڭ ۇنەمى تاماعى دايىن تۇراتىن. ءبارىمىزدى ءبولىپ-جارماي تاماقتاندىرادى. كەيىن كيىم اۋىستىرىپ، ءبىر مەزگىل ويناپ، بىزدىكىنە بارامىز. سولايشا، ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءونىپ، وستىك. راحيما­نىڭ اناسى دايىن­دايتىن قۇرت، باۋىرساعىن ءبارىمىز جاقسى كورەتىنبىز. جۇمىرتقادان، كارتوپتان ءتۇرلى تاعام جاساپ، دوستارىما بەرەتىن، – دەيدى زينايدا اپاي.

ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق وسىنداي قيىن قىستاۋ كەزدە باستالىپ، بۇگىنگىدەي بەيبىت زاماندا دا جەلىسىن ۇزبەپتى. ءدال وسى كۇنگە دەيىن ءبىر-بىرىمەن ارالاس-قۇرالاس. قازاقتىڭ قوناقجايلىعىنان ارنا تارتقان تاتۋلىقتىڭ تۋى قۇلاعان جوق. ۇلتىمىزدىڭ داستۇرىنە بەرىك. تىلگە قۇرمەتى دە بولەك.

– ەكى بالام، ەكى نەمەرەم بار. ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى وسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءبىز قازاقى سالت-ءداستۇردى، قازاق ءتىلىن قاتتى قۇرمەتتەيمىز. مەيرامدارىن دا تويلايمىز. شەلپەك تە جەيمىز. جىل سايىن ەلىمىزدەگى كيەلى ورىندارعا بارامىز. بىلتىر تۇركىستانعا بارىپ، كەرەمەت اسەرگە بولەنىپ قايتتىم. ءدىنىم بولەك دەپ ىڭعايسىزدانعانمىن. بىراق ول جاقتىڭ ادامدارى جاراتۋشىنىڭ ورتاق ەكەنىن، ءوز سەنىمىم ارقىلى قۇلشىلىق جاساۋعا رۇقسات ەكەنىن ايتقاندا، كوزىمە جاس كەلدى. وسىدان ارتىق قانداي دەموكراتيا كەرەك؟ – دەيدى ول تاعى.

زينايدا يۆانوۆنانىڭ اكەسى دە قاراعاندىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسقان ەكەن. پروراب رەتىندە قالا قۇرىلىسىندا قولتاڭباسى قالىپتى.

– قاراعاندى قالاسىنىڭ كوركەيۋىنە ۇزاق جىل تالماي ەڭبەك ەتتى. قازىر ءبىز سول اكەم سالعان ۇيدە تۇرامىز. مۇنشا باقىت سىيلاعان قازاقستانعا، قوناقجايلىلىق تانىتقان، باۋىرىنا تارتقان قازاق حالقىنا ريزامىز، – دەيدى زينايدا يۆانوۆنا.

 

قاراعاندى وبلىسى 

ۇقساس جاڭالىقتار