تاعدىرى تاراۋلى ۇلتتىڭ قاتارىندا بەلورۋستار دا بار. كەزىندە قازاق دالاسىنداعى ولاردىڭ سانى 60 مىڭنان اسىپتى. قازىر 40 مىڭ شاماسىنداعى بەلورۋس ۇلىسى ايماقتاردا ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرسا كەرەك. قاراعاندى ايماعىندا دا بار. شامامەن ون مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بۇگىندە كەنشىلەر مەكەنىندە «سۋايچىننيكي» اتتى ەتنومادەني بىرلەستىك بەلورۋس ۇلتىنىڭ ءداستۇرى مەن سالتىن ساقتاپ وتىرعان ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. ۇيىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان زينايدا اسادچايا اتتى جانى قازاق اپاي بار.
«سۋايچىننيكي» – بەلورۋس تىلىنەن اۋدارعاندا «وتانداستار» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. ءۇش تۇستەن قۇرالعان ۇلتتىق كيىمىندە دە زور ءمان بار كورىنەدى. ماسەلەن, اق ءتۇس – جاقسىلىقتى, جاسىل – ءومىردى, قىزىل – جەڭىستى بىلدىرەدى دەسەدى. ۇشەۋى ۇيلەسىپ, ەرتەڭگە دەگەن ەرەن ۇمتىلىستى اڭعارتادى.
قازاق توپىراعىنا تىڭ يگەرۋ تۇسىندا ت ۇلىمشاعى جەلبىرەپ, التى جاسىندا تابانى تيگەن زينايدا اسادچايا شەت جۇرسە, ارقانىڭ اڭىزاق جەلىن, بۇرقىراعان جۋسانىن, قازاقتىڭ دالاداي دارقان پەيىلىن ساعىناتىنىن ايتادى.
– قازاقستانعا 6 جاسىمدا كەلدىم. تىڭ يگەرۋ كەزىندە التاي ايماعىنا كوشىپ باردىق. ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الدى. بىراق انامنىڭ دەنساۋلىعىنا كليمات سايكەس كەلمەي, قاراعاندىعا كوشتىك. باسقا وبلىستى ەمەس, وسى كەندى ولكەنى تاڭدادىق. اۋا رايى اناما ۇناپ, تۇراقتاپ قالدىق. تاريحي وتانىما بارىپ تۇرامىن. بەلورۋسسيادا قاراعاندىمدى, ارقانىڭ كەڭ دالاسىن, جۋسانىنىڭ ءيىسىن, ادامدارىن قاتتى ساعىندىم. اتامەكەنگە قايتىپ ورالۋ ويىمدا جوق. قازاقستاندى جانىمداي جاقسى كورەمىن. «اعاش ءبىر ورىندا وسەدى» دەمەكشى, تامىرىمنان اجىراعىم كەلمەيدى, – دەيدى زينايدا يۆانوۆنا.
سول ۋاقىتتاعى ادامداردىڭ نيەتى قانداي ءتۇزۋ ەدى؟! تاڭعالاسىز. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ. جەرگىلىكتى ەل وزگەنى اسىراپ, ساقتاماق تۇگىلى ءوزىنىڭ قولى ءوز اۋزىنا ءالى تولىق جەتە قويماعان, جوق ۋاقىت. بىراق قانعا سىڭگەن داليعان دالاسىنداي كەڭدىك باسقانى بوتەن دەپ بولەكتەمەدى. ءبۇتىندى ءبولىپ, جارتىنى جارىپ جەپ كەلگەن. بۇل – قارشاداي سارى قىز زينايدانىڭ ساناسىندا ماڭگى ساقتالىپ قالعان سۋرەت. سوعىس پەن جوقشىلىقتىڭ قامىتىن قاتار كيگەن بارشا ۇلت پەن ۇلىس ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي الاقانداي ءبىر ۇيدە تىرلىك كەشىپ تە جاتتى. زينايدا سول ۋاقىتتا باراق تيپتەس ۇيدە جەتى ءتۇرلى ەتنوس وكىلى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرگەنىن ەسكە الادى. سونداعى «كورشى اقىسى – قۇداي اقىسى» دەپ بىلگەن قازاقتىڭ قامقورلىعىن دا اسا ءبىر تەبىرەنىسپەن ايتادى.
– بىزگە ءبىر شاتىردىڭ استىنان شاعىن بولمەلەرى بار ءۇي بەردى ۋاقىتشا. ول كەزدە قالا ەندى قانات جايا باستاعان. چەشەن, پولياك, نەمىس, ۋكراين, ورىس, بولگار, بەلورۋس ءبىر شاتىر استىندا ءومىر سۇردىك. كەكەتۋ-مۇقاتۋسىز, ءبىر-بىرىمىزبەن جاقسى ارالاستىق. جەرگىلىكتى قازاقتار قاراما-قارسى ۇيلەردە تۇردى. «راحيما» دەگەن قۇربىم بولدى. ءبىز ونى «يرا» دەيتىنبىز. مەكتەپتەن قايتقاندا راحيمانىڭ ۇيىنە بارامىز. اناسىنىڭ ۇنەمى تاماعى دايىن تۇراتىن. ءبارىمىزدى ءبولىپ-جارماي تاماقتاندىرادى. كەيىن كيىم اۋىستىرىپ, ءبىر مەزگىل ويناپ, بىزدىكىنە بارامىز. سولايشا, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءونىپ, وستىك. راحيمانىڭ اناسى دايىندايتىن قۇرت, باۋىرساعىن ءبارىمىز جاقسى كورەتىنبىز. جۇمىرتقادان, كارتوپتان ءتۇرلى تاعام جاساپ, دوستارىما بەرەتىن, – دەيدى زينايدا اپاي.
ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق وسىنداي قيىن قىستاۋ كەزدە باستالىپ, بۇگىنگىدەي بەيبىت زاماندا دا جەلىسىن ۇزبەپتى. ءدال وسى كۇنگە دەيىن ءبىر-بىرىمەن ارالاس-قۇرالاس. قازاقتىڭ قوناقجايلىعىنان ارنا تارتقان تاتۋلىقتىڭ تۋى قۇلاعان جوق. ۇلتىمىزدىڭ داستۇرىنە بەرىك. تىلگە قۇرمەتى دە بولەك.
– ەكى بالام, ەكى نەمەرەم بار. ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى وسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءبىز قازاقى سالت-ءداستۇردى, قازاق ءتىلىن قاتتى قۇرمەتتەيمىز. مەيرامدارىن دا تويلايمىز. شەلپەك تە جەيمىز. جىل سايىن ەلىمىزدەگى كيەلى ورىندارعا بارامىز. بىلتىر تۇركىستانعا بارىپ, كەرەمەت اسەرگە بولەنىپ قايتتىم. ءدىنىم بولەك دەپ ىڭعايسىزدانعانمىن. بىراق ول جاقتىڭ ادامدارى جاراتۋشىنىڭ ورتاق ەكەنىن, ءوز سەنىمىم ارقىلى قۇلشىلىق جاساۋعا رۇقسات ەكەنىن ايتقاندا, كوزىمە جاس كەلدى. وسىدان ارتىق قانداي دەموكراتيا كەرەك؟ – دەيدى ول تاعى.
زينايدا يۆانوۆنانىڭ اكەسى دە قاراعاندىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسقان ەكەن. پروراب رەتىندە قالا قۇرىلىسىندا قولتاڭباسى قالىپتى.
– قاراعاندى قالاسىنىڭ كوركەيۋىنە ۇزاق جىل تالماي ەڭبەك ەتتى. قازىر ءبىز سول اكەم سالعان ۇيدە تۇرامىز. مۇنشا باقىت سىيلاعان قازاقستانعا, قوناقجايلىلىق تانىتقان, باۋىرىنا تارتقان قازاق حالقىنا ريزامىز, – دەيدى زينايدا يۆانوۆنا.
قاراعاندى وبلىسى
