قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى №626

2014 جىلعى 7 ماۋسىم, استانا, ۇكىمەت ءۇيى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2014 – 2018 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارى تۋرالى 2008 جىلعى 4 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 62-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قاۋلى ەتەدى: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2014 – 2018 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارى بەكىتىلسىن. 2. وسى قاۋلى قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى جانە رەسمي جاريالانۋعا ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2014 جىلعى 7 ماۋسىمداعى №626 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2014 – 2018 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارى مازمۇنى 1. ميسسياسى مەن پايىمى 2. اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنىڭ دامۋ ۇردىستەرى 3. ستراتەگيالىق باعىتتار, ماقساتتار, مىندەتتەر, نىسانالى ينديكاتورلار, ءىس-شارالار جانە ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى 4. فۋنكتسيونالدىق مۇمكىندىكتەردى دامىتۋ 5. ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل 6. تاۋەكەلدەردى باسقارۋ 7. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار 1-ءبولىم. ميسسياسى مەن پايىمى ميسسياسى مەن پايىمى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جانە حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن سالاارالىق ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى جانە حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. 2-ءبولىم. اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنىڭ دامۋ ۇردىستەرى 1-ستراتەگيالىق باعىت. «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ» 1. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگiزگi پارامەترلەرi سەرپىندى باسەكەلەس نارىقتاردى دامىتۋ تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قورعاۋ جۇيەلەرىنىڭ الدىندا جاڭا مىندەتتەر قويادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2013 جىلعى 13 قاراشاداعى № 691 جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگى (بۇدان ءارى – اگەنتتىك) تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان بولىپ ايقىندالدى. اگەنتتىك جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا اگەنتتىك تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىمەن, قاۋىمداستىقتارىمەن (وداقتارىمەن) ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەزىندەگى جۇيەلى پروبلەمالاردى انىقتاۋ بويىنشا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك نەگىزدەرى, سونداي-اق تۇتىنۋشىلاردى قاۋىپسىز جانە ساپالى تاۋارلارمەن (جۇمىستارمەن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن) قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭدا رەتتەلگەن. «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن زەردەلەۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ كەيبىر قۇقىقتىق تەتىكتەرى تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ قۇقىقتىق ەرەجەلەرى بولىگىندە قۇقىقتىق كۇشەيتۋگە جاتاتىنىن كورسەتتى. اگەنتتىك تۇتىنۋشىلاردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردى قارايدى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ۇيىمدارعا جىبەرەدى. بۇدان باسقا, قازاقستان تۇتىنۋشىلارىنىڭ ۇلتتىق ليگاسى «قاۋىرت جەلىلەردى» ۇيىمداستىردى. شاعىمداردىڭ ەڭ كوپ سانى تاۋارلار ساپاسىنا (41 %) جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە (29 %) قاتىستى بولاتىنى انىقتالدى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا ازاماتتار شاعىمدارىنىڭ ۇلەس سالماعى 21 %-دى قۇرايدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ شاعىمدارىن تالداي وتىرىپ, ۆەدومستۆالاردىڭ, ادەتتە, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن ۇنەمى بۇزۋعا الىپ كەلەتىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الىپ, جۇيەلى پروبلەمالاردى شەشۋمەن ەمەس, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ سالدارلارىن جويۋمەن اينالىسۋ فاكتىسى ەرەكشەلەنەدى. تۇتاستاي العاندا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۇراقتى نەگىزدە ءتيىستى شارالار قابىلدايتىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ, بيزنەس قوعامداستىق وكىلدەرىنىڭ باستى مىندەتى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, ساپالى تۇتىنۋشىلىق نارىعى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردىڭ جانە نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن. قازىرگى تاڭدا نورماتيۆتىك تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك قورىندا ستاندارتتاۋ بويىنشا 66592-گە جۋىق نورماتيۆتىك قۇجات بار, ولاردىڭ قاتارىنا حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ستاندارتتار, سونداي-اق باسشىلىققا الاتىن قۇجاتتار, نۇسقاۋلار, كاتالوگتار جانە باسقالار كىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ستاندارتتارىنىڭ جالپى سانى 4 627 بىرلىكتى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق تالاپتارمەن ۇيلەستىرىلگەنى – 3 323 بىرلىك (نەمەسە 72 %). بۇل رەتتە, حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋ كورسەتكىشى بويىنشا ايتارلىقتاي ۇلەس تاماق ونەركاسىبىنە تيەسىلى – 405 بىرلىك (64,6 % نەمەسە 262 بىرلىك). جىل سايىن مەنەدجمەنت جۇيەسىن سەرتيفيكاتتاعان جانە ەنگىزگەن, ونىڭ ىشىندە ISO 9001, ISO 14001, OHSAS 18001, ISO 22000 جانە SA 8000 حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ نەگىزىندە ەكسپورتقا باعدارلانعان كاسىپورىنداردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. 2013 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مەنەدجمەنت جۇيەسىن ەنگىزگەن كاسىپورىندار سانى – 5409, ونىڭ ىشىندە ەكسپورتقا باعدارلانعان كاسىپورىندار – 238, ول مەنەدجمەنت جۇيەسىن ەنگىزگەن جانە سەرتيفيكاتتاعان كاسىپورىنداردىڭ جالپى سانىنىڭ 4,4 %-ىن قۇرايدى (5409). اككرەديتتەۋ جونىندەگى ورگان 2010 جىلدان باستاپ «زەرتحانالاردى اككرەديتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ» تولىق قۇقىلى مۇشەسى جانە ءوزارا تانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋشى بولىپ تابىلادى. 2012 جىلدان باستاپ ونىمدەردى سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى ورگانداردى اككرەديتتەۋ ناتيجەلەرىن ءوزارا تانۋ تۋرالى «اكرەديتتەۋ جونىندەگى ازيا-تىنىق مۇحيت ىنتىماقتاستىعىنىڭ» كوپجاقتى كەلىسىمىنە قول قويىلدى, ودان كەيىن 2012 جىلعى تامىزدا تولىق قۇقىلى مۇشەلىك ءۇشىن «اككرەديتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق فورۋمعا» ءوتىنىم جىبەرىلدى. ونىمگە سايكەستىك تۋرالى بىرىڭعاي سەرتيفيكاتتار مەن دەكلاراتسيالار بەرۋدى كەدەن وداعىنىڭ سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى ورگاندارى مەن سىناق زەرتحانالارىنىڭ (ورتالىقتارىنىڭ) بىرىڭعاي تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى ورگاندار جۇزەگە اسىرادى. كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ 2010 جىلعى 18 ماۋسىمداعى № 319 شەشىمىمەن بەكىتىلگەن سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى ورگاندار مەن سىناق زەرتحانالارىن (ورتالىقتارىن) كەدەن وداعىنىڭ سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى ورگاندارى مەن سىناق زەرتحانالارىنىڭ (ورتالىقتارىنىڭ) بىرىڭعاي تىزىلىمىنە ەنگىزۋ ءتارتىبى, سونداي-اق ونى قالىپتاستىرۋ جانە جۇرگىزۋ تۋرالى ەرەجەگە سايكەس بىرىڭعاي ءتىزىلىمنىڭ وزەكتىلەندىرىلگەن قازاقستاندىق بولىگىنە سەرتيفيكاتتاۋ جونىندەگى 105 ورگان (بۇدان ءارى – سجو) مەن 479 سىناق زەرتحاناسى (بۇدان ءارى – سز) ەنگىزىلدى. كەدەن وداعىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرى (بۇدان ءارى – كو تر) بويىنشا سجو مەن سز بىرىڭعاي ءتىزىلىمىنىڭ وزەكتەندىرىلگەن قازاقستاندىق بولىگىنە 2013 جىلعى 20 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا كو تر-گە سايكەستىگى تۇرعىسىنان وزەكتەندىرىلگەن 51 سجو مەن 103 سز ەنگىزىلدى. مەملەكەت پەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن ساپاسىز ونىمنەن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ورىنداي وتىرىپ, اگەنتتىك بارلىق مەنشىك نىساندارىنداعى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىندە, نورماتيۆتىك قۇجاتتارىندا ونىمدەر وتكىزۋدىڭ بارلىق ساتىسىندا ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى بويىنشا بەلگىلەنگەن مىندەتتى تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جانە قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, باقىلاۋ-قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ جۇيەسىن رەفورمالاۋ, زاڭعا باعىنۋشى كاسىپكەرلەر ءۇشىن جوسپارلى تەكسەرۋلەردى قىسقارتۋ قاعيداتىنىڭ نەگىزىندە جەكە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارىنىڭ شەڭبەرىندە سۋبەكتىلەردى تەكسەرۋدى جوسپارلاۋ تاۋەكەلدەر دارەجەسىن باعالاۋ كريتەريلەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلەدى. بۇدان باسقا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 1985 جىلعى 9 ساۋىردەگى كونسەنسۋسىمەن قابىلدانعان «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن باسشىلىققا الىناتىن 8 قاعيداتتى» قازاقستان تۇتىنۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى پىسىقتالاتىن بولادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ اتالعان قاعيداتتارى كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭنامانى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. قارارعا سايكەس تۇتىنۋشىلاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى بەكىتىلگەن: قاۋىپسىزدىككە قۇقىق, اقپاراتقا قۇقىق, تاڭداۋعا قۇقىق, تىڭدالۋ قۇقىعى, زالالدى وتەۋ قۇقىعى, تۇتىنۋشىلىق ءبىلىم الۋ قۇقىعى, بازالىق قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ قۇقىعى, سالاۋاتتى قورشاعان ورتاعا قۇقىق. تاۋەكەلدەر دارەجەسىن باعالاۋدىڭ ەنگىزىلگەن كريتەريلەرى تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرگە سايكەس كەلمەيتىن ونىمدەر وتكىزەتىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن ەكونوميكاسىنا زيان كەلتىرەتىن سۋبەكتىلەرگە عانا نازار اۋدارا وتىرىپ, ءتيىمدى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2. نەگiزگi پروبلەمالاردى تالداۋ الەمدە نارىقتىق قاتىناستاردىڭ پايدا بولۋ جانە دامۋ ساتىنەن باستاپ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اسا وزەكتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تۇرعىندار قۇقىقتارىنىڭ كوپتەپ بۇزىلۋىن تۋىنداتاتىن نەگىزگى سەبەپتەر تۇرعىندار مەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەن بولۋى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن ىسكە بىردەي اسىرۋ تەتىكتەرى تۋرالى حاباردار بولۋىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, جالپىعا تۇتىنۋشىلىق ءبىلىم بەرۋ مەن اعارتۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە بۇگىنگى كۇنى تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرى تولىق كولەمدە ىسكە اسىرىلماي جانە الەۋەتى قولدانىلماي وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىلايشا, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن قالىپتاسقان جاعداي وسى سالاداعى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قاداعالاۋ تيىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ مەن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىن ايقىندايدى. تۇرعىنداردىڭ مۇددەلەرىنە جوعارى دارەجەدە جاۋاپ بەرەتىن تۇتىنۋشىلىق نارىقتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى كۇرەستىڭ بارىنشا ءتيىمدى ءادىسى الدەقاشان بۇزىلعان قۇقىقتاردى قورعاۋ ەمەس, كەرىسىنشە ولاردىڭ الدىن الۋ جانە پروفيلاكتيكاسى بولىپ تابىلادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جەتىلدىرۋ سالاسىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن وزدەرىنىڭ قورعاۋ جۇيەسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تۇتىنۋشىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تۇرعىندارمەن بەلسەندى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم جانە تاعى دا باسقا سالالارداعى تۇتىنۋشىلار جەتكىلىكتى قورعالماعان بولىپ تابىلادى. بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ءجيى بۇزىلۋىنا الىپ كەلەتىن جۇيەلى پروبلەمالاردىڭ بولۋىنا نەگىزدەلەدى: 1) قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەر كاسىپقويلىعىنىڭ تومەندىگى, قۇزىرەتسىزدىگى, سونداي-اق توزىمدىلىكتىڭ جانە ازاماتتارعا ءىلتيپاتتىڭ بولماۋى; 2) تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل سانكتسيالارىنىڭ تومەن مولشەرى, ال جەكەلەگەن فاكتىلەر بويىنشا ايىپپۇلداردىڭ بولماۋى; 3) ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋدا بەلسەندىلىك تانىتپاۋى. تۇتىنۋشى – ءونىم بەرۋشى قاتىناسى ءالى وركەنيەتتىك سيپاتتا ەمەس, بۇل ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق ساياساتتى تۇتىنۋشىلار مۇددەلەرىنىڭ ەلەۋلى پروبلەمالارىمەن ۇيلەستىرۋدىڭ بولماۋىنا نەگىزدەلگەن. بۇدان باسقا, قازىر قازاقستاندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى 172 قوعامدىق بىرلەستىك تىركەلگەن, ءىس جۇزىندە 70-كە جۋىق قوعامدىق بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ «دە-يۋرە» جانە «دە-فاكتو» اراسىنداعى كورسەتىلگەن ايىرماشىلىعى نەگىزىنەن ولاردىڭ قىزمەتتەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋىنا نەگىزدەلگەن. قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى ولاردا ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە دامىتۋعا ارنالعان قاجەتتى قاراجاتتىڭ بولۋى بولىپ تابىلادى. الايدا, قازىرگى كەزدەگى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى (قۇرىلتايشىلاردان تۇسەتىن تۇسىمدەر, ەرىكتى جارنالار جانە قايىرىمدىلىقتار, ديۆيدەنتتەر مەن زاڭمەن تىيىم سالىنباعان باسقا دا تۇسىمدەر) سوتتا تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ بويىنشا, سونداي-اق دالەلدەۋ بازاسىن قالىپتاستىرۋمەن بايلانىستى نارازىلىقتاردى جىبەرۋ, تەلەفون ارقىلى سويلەسۋ, انىقتامالار الۋ, زاڭگەرگە ەڭبەكاقى تولەۋ, ءۇي-جايلاردى جالعا بەرۋ جانە تاعى باسقا شىعىستاردى جاپپايدى. سونداي-اق جارنالار مەن قايىرىمدىلىقتاردىڭ ەرىكتى سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, ازاماتتار كوبىنە اتالعان تولەمدەردى تولەمەيدى نە تولەگەن جاعدايدا اتالعان تولەمدەر سيمۆوليكالىق سيپاتتا بولادى (200, 500 تەڭگە جانە تاعى باسقا). تۇتىنۋشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى ازاماتتىق قوعامنىڭ ۇيىمداسقان قۇرىلىمدىق ەلەمەنتى رەتىندە جالپى قۇقىقتىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي رەسۋرستارعا يە. تاۋەلسىز تۇتىنۋشىلار قوعامداستىعىن دامىتۋ ءۇشىن ولاردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ جانە وسىلايشا بىرلەستىكتەردى قوعامدىق قاتىناستارعا پارمەندى تارتۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇدان باسقا تەحنيكالىق رەتتەۋ سالاسىنداعى تاجىريبەلى مامانداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتى ەكەندىگىن, تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى بەيىمدەۋ جانە ەنگىزۋ ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەيتىنىن, ستاندارتتاۋ جونىندەگى جۇمىستار جوسپارىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى (جالپى تەحنيكالىق تالاپتار, سىناق ادىستەرى) ازىرلەۋگە بەرىلەتىن جيىنتىقتىڭ جوقتىعىن, عىلىمي نەگىزدەلگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ جانە تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى ازىرلەۋ كەزىندە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن پايدالانۋ ءۇشىن سىناقتاردىڭ جوقتىعىن, اككرەديتتەۋ ناتيجەلەرىن تانۋدىڭ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە سايكەستىكتى باعالاۋدىڭ جوقتىعىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. حالىقارالىق ساۋدادا تەحنيكالىق كەدەرگىلەردىڭ بولۋى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەر ونىمدەرىنىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋى ءۇشىن دە, سول سياقتى وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ شەتەل ونىمدەرىنە قولجەتىمدىگى ءۇشىن دە كەدەرگى كەلتىرەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ساۋداداعى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى جويۋ تەتىكتەرى سايكەستىكتى باعالاۋ ناتيجەلەرىن ءوزارا تانۋعا جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ مالىمدەلگەن تەحنيكالىق پارامەترلەرگە ءسوزسىز سايكەستىگىنە نەگىزدەلەدى. قوعامدىق بىرلەستىكتەر جۇرگىزەتىن «ساتىپ الۋ جانە ولاردى وتكىزۋ سالاسىنداعى ساپا مەن قاۋىپسىزدىكتى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاۋارلاردىڭ ۇلگىلەرىن ساتىپ الۋ جانە سىناۋ» ءىس-شاراسى شەڭبەرىندە ءونىمنىڭ ۇلگىلەرىن ساتىپ الۋ جانە سىناق زەرتحانالارىندا سىناۋ ارقىلى تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردە, نورماتيۆتىك قۇجاتتاردا بەلگىلەنگەن مىندەتتى تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن تەكسەرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن تالداۋ ناتيجەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, كوپ جاعدايلاردا تاماق ونىمدەرىنىڭ, ويىنشىقتاردىڭ جانە جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نارازىلىقتار بار. بۇل رەتتە, نارىقتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سىناق زەرتحانالارىنىڭ كوپشىلىگى وسى اقاۋلاردى انىقتاي المايدى. قازىرگى كەزدە ستاندارتتار مەن ادىستەمەلەردىڭ بولماۋى سالدارىنان تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان تاڭبالاۋدا (اقپاراتتا) كورسەتىلگەن كوپتەگەن تاماق ونىمدەرىنىڭ ء(سۇت ءونىمى, شىرىن, شۇجىق ونىمدەرى جانە تاعى باسقا) قۇرامى بويىنشا تۇپنۇسقالىعىن انىقتاۋ پروبلەماسى بار. اسىرەسە وسى پروبلەما جۇرگىزىلىپ جاتقان ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ شەڭبەرىندە وزەكتى (كەدەن وداعى, بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك, الداعى ۋاقىتتا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ). 3. نەگiزگi سىرتقى جانە iشكi فاكتورلاردى باعالاۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىن قۇرۋ سالاسىنداعى قاتىناستاردى تىكەلەي جانە جاناما رەتتەۋ ادىستەرىن ۇيلەستىرۋ قاعيداتتارىندا قۇرىلدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ «ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن» تەتىگىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىعان بايلانىستى, «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. ەكونوميكاداعى وڭ ۇردىستەر تۇتىنۋشىلار نارىعىنىڭ ساپالى نومەنكلاتۋراسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى, حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىن كەڭەيتۋگە ەداۋىر ىقپال ەتتى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قورعاۋ جۇيەسى الدىندا جاڭا مىندەتتەر قويدى. وسىعان بايلانىستى, تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىعىنا اسەر ەتەتىن ىشكى فاكتورلارعا ءوز كەزەگىندە تاۋار نارىقتارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن ازايتۋعا اكەپ سوقتىراتىن جوسىقسىز باسەكەلەستىكتى, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزىنىڭ ۇستەم (مونوپوليالىق) جاعدايىن تەرىس پايدالانۋىن, باعالىق ءسوز بايلاسۋدى جاتقىزۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, ماڭىزدى بولىگى ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋشىلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ماقساتتى باعىتتالعان اقپاراتتىق ساياساتتىڭ بولۋى ءتيىس قۇقىقتىق جانە ۇيىمدىق قورعاۋدىڭ تولىققاندى كەشەنىن قۇرۋ قاجەت. وندىرۋشىلەردىڭ دە, سول سياقتى تۇتىنۋشىلاردىڭ دا قۇقىقتارىن قۇرمەتتەيتىن قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ ازاماتتىق قوعامنىڭ وركەندەۋىنە الىپ كەلەدى, قوعامدا وركەنيەتتى مورالدىق احۋالدى قالىپتاستىرادى, بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى اتالعان جۇمىستا ماڭىزدى ورىن جاۋاپتى تۇتىنۋدى ىنتالاندىرۋداعى قوعامدىق ۇيىمدار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى, وركەنيەتتى نارىقتى قۇرۋ جونىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, بارلىق مۇددەلى تۇلعالار ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى ماسەلەلەردە قوعامدىق سانانى جانداندىرۋدى تالداۋعا ءبولىنۋى ءتيىس. سىرتقى فاكتورلارعا تۇتىنۋشىلار نارىعىن ساپاسىز جانە جالعان تاۋارلارمەن (ونىمدەرمەن) تولتىرۋ جاتادى, وسىنىڭ سالدارىنان وتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ جانە ۇسىنىلاتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعى قامتاماسىز ەتىلمەيدى, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ناشارلايدى. ادال وندىرۋشىلەر مۇنداي ءونىمدى ءوندىرۋ جانە وتكىزۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى, بۇل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ باياۋلاۋىنا الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى اكىمشىلىك-قۇقىقتىق راسىمدەردى جانە تۇتىنۋشىلار مەن وندىرۋشىلەردى كونترافاكتىلىك جانە جالعان ونىمدەردەن قورعاۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپكەرلەر تاراپىنان مىندەتتى تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن شەتەل وندىرۋشىلەرى ونىمدەرىنىڭ تۇتىنۋشىلار نارىعىنا كەلىپ تۇسۋىنە جول بەرمەۋ; قازاقستان اۋماعىندا كونترافاكتىلىك جانە جالعان ونىمدەردى ءوندىرۋدى جانە وتكىزۋدى, سونداي-اق ساپاسىز جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى بولىپ تابىلاتىن قىزمەتتەردى ۇسىنۋدى بولدىرماۋ جونىندە شارالار قابىلدانۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, جوسپارلاناتىن كەزەڭگە قابىلدانعان جانە ازىرلەنەتىن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر بويىنشا جەتكىلىكسىز اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىسىنا; ونىمدەردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە جوسپارلاۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قولدانىستاعى ستاندارتتاردى قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە, اۋماقتىڭ وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا; ۇلتتىق, مەملەكەتارالىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتاۋدا ونەركاسىپتىك جانە قوعامدىق ورتا بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگىنە; اككرەديتتەۋ جۇيەلەرىنىڭ ەكۆيۆالەنتتىگىنە, سايكەستىك سەرتيفيكاتتارى مەن سىناق حاتتامالارىن, ونىڭ ىشىندە ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك شەڭبەرىندە تانۋ بويىنشا كوپ جاقتى جانە ەكى جاقتى كەلىسىمدەردىڭ تولىق ىسكە اسپاۋىنا زەيىن قويۋ قاجەت. 2. 2-ستراتەگيالىق باعىت «حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ» 1. رەتتەلەتىن سالانى نەمەسە قىزمەت سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى سوڭعى جىلدارى سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ وڭ سەرپىنى بايقالادى, بىرقاتار ماڭىزدى ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن (ۆيرۋستىق گەپاتيتتەر, اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالار, تيفوپاراتيفوزدىق اۋرۋلار) سىرقاتتانۋشىلىق تومەندەدى, بىرقاتار ۆاكتسينامەن باسقارىلاتىن ينفەكتسيالار بويىنشا ولاردى تولىق جويۋعا (پوليوميەليت) قول جەتكىزىلدى نەمەسە ولاردى ەليميناتسيالاۋ (قىزىلشا) مىندەتى قويىلدى. اگەنتتىك جانە اۋماقتىق ورگاندار 64 ينفەكتسيالىق اۋرۋعا تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزەدى. جۇرگىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2014 جىلعى 1-توقساندا تۇرعىنداردىڭ وبامەن, تىرىسقاقپەن, تۋليارەميامەن, كۇيدىرگىمەن, قۇتىرۋمەن, پاراتيفتەرمەن, بەزگەكپەن, ديفتەريامەن, پوليوميەليتپەن, ءىش سۇزەگىمەن, سىرەسپەمەن جانە تريحينەللەزبەن سىرقاتتانۋ جاعدايلارى تىركەلگەن جوق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا ينفەكتسيانىڭ اكەلىنۋى مەن تارالۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك شەكارا ارقىلى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن كەلەتىن ادامدارعا قاشىقتىقتان دەنە قىزۋىن ولشەۋدى قولدانا وتىرىپ, مونيتورينگ كۇشەيتىلدى. قازىرگى ساتتە مەملەكەتتىك سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋدى جۇرگىزۋ كەزىندە تاۋەكەلدەر جۇيەسىن باعالاۋ ەنگىزىلدى. 2014 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا اگەنتتىكتىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىندا 419 ازىق-ت ۇلىك بازارى بار, ولاردىڭ ىشىندە 8-ءى سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى (2-ءۋى – قىزىلوردا وبلىسىندا, 3-ءۋى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, 2-ءۋى – استانا قالاسىندا, 1-ءۋى – ماڭعىستاۋ وبلىسىندا). تاماق ونىمدەرىنىڭ 6970 سىناماسىنا سانيتاريالىق-حيميالىق كورسەتكىشتەرگە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, ونىڭ ىشىندە نورماتيۆتەرگە جاۋاپ بەرمەگەنى – 131 (1,8 %), ميكروبيولوگيالىق كورسەتكىشتەرگە 3575 سىناما زەرتتەلدى, ونىڭ ىشىندە نورماتيۆتەرگە جاۋاپ بەرمەگەنى – 128 (3,5 %). حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعى سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن 13 ميلليون تەڭگە سوماسىنا 13051 ايىپپۇل سالىندى, سوت ورگاندارىنا 684 ماتەريال بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە 554 تالاپ-ارىز بويىنشا سوت شەشىمى قابىلداندى. سوتتىڭ شەشىمىمەن 402 ساۋدا وبەكتىسىنىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى. قازىرگى قوعامدا سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىق ماسەلەسىنىڭ ەرەكشە ورنىنا بايلانىستى تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ەسكەرە وتىرىپ, مونيتورينگ جۇيەسىنە وتۋمەن جوسپارلى تەكسەرۋلەردەن باس تارتۋدى كوزدەيتىن سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. اگەنتتىك كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردى جوسپارلى تەكسەرۋلەر سانىن جوسپارلى تۇردە قىسقارتۋ جانە تاۋەكەلدەردى باعالاۋ مەن باسقارۋعا نەگىزدەلگەن تەكسەرۋلەر جۇيەسىنە كوشۋ بويىنشا باستالعان جۇمىستى جالعاستىرۋدا. 2011 جىلدان باستاپ جوسپارلى تەكسەرۋلەر سانى بارلىعى 50 %-عا قىسقارتىلدى (2011 جىل – 172816, 2012 جىل – 172515, 2013 جىل – 86011). اعىمداعى جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا جوسپارلى تەكسەرۋلەر سانى 2013 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا قىزمەتكە تاۋەكەلدەردى تالداۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, قاداعالاۋعا جاتاتىن وبەكتىلەردى 26 %-عا قىسقارتۋ جانە تەكسەرۋلەر جيىلىگىن ايىنا 1 رەتتەن توقسانىنا 1 رەتكە دەيىن جانە توقسانىنا 1 رەتتەن جارتىجىلدىقتا 1 رەتكە دەيىن وزگەرتۋ ناتيجەسى رەتىندە 40 %-عا تومەندەگەن (2013 جىلدىڭ 4 ايى – 15307, 2014 جىلدىڭ 4 ايى – 9545). قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011 – 2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا سەكتورارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل شەڭبەرىندە تاماقتانۋعا تاۋەلدى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان پارمەندى شارالار قابىلدانۋدا. 2. نەگىزگى پروبلەمالاردى تالداۋ مەملەكەتتىك سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ جۇيەسىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جالعاستىرۋ تالاپ ەتىلەدى. سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتامانى تۇراقتى جەتىلدىرۋ, جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردىڭ نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ قاجەت, بۇل سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت زەرتحانالارى جۇرگىزەتىن سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق ساراپتامانىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا جانە سايكەسىنشە ەپيدەمياعا قارسى جانە پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ ۋاقتىلى جۇرگىزىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن بىرقاتار ۋىتتى زاتتارعا, جاڭا پەستيتسيدتەرگە سىرتقى ورتا وبەكتىلەرىن وزەكتى زەرتتەۋلەردىڭ بىرقاتارى جۇرگىزىلمەيدى, بۇل قورشاعان ورتا فاكتورلارىنا جانە ولاردىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا اسەرىنە وبەكتيۆتى باعا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ونىمدەر مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسى جەتكىلىكتى دامىماعان. اسا قاۋىپتى جانە باسقا دا ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردى زەرتحانالىق دياگنوستيكالاۋ بويىنشا ناقتى مىندەتتەردى شەشۋگە, سونداي-اق قورشاعان ورتا وبەكتىلەرى مەن فاكتورلارىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان زەرتحانا قىزمەتىن ودان ءارى وڭىرلىك مامانداندىرۋ تالاپ ەتىلەدى. جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردىڭ دامۋى ءۇشىن قولدانىستاعى كەدەرگىلەردى ازايتۋ جانە الىپ تاستاۋ ماقساتىندا تاۋەكەلدەردى بولجاۋ, باعالاۋ جانە باسقارۋ جۇيەسىن, ونىڭ ىشىندە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردى تەكسەرۋدى وڭتايلاندىرۋ جانە قىسقارتۋ بولىگىندە ودان ءارى دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ تالاپ ەتىلەدى. قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ينتەگراتسيالىق پروتسەستەر, تاۋارلاردىڭ, ادامدار مەن كولىك قۇرالدارىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قازاقستانمەن تىكەلەي كولىك قاتىناسى بار شەكارالاس ەلدەر مەن مەملەكەتتەردە ورشۋلەرى تىركەلەتىن اسا قاۋىپتى جانە باسقا دا ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ (اتيپتىك پنەۆمونيا, قۇس تۇماۋى جانە تاعى باسقا) اكەلىنۋ قاۋپىمەن بايلانىستى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋ تاۋەكەلىن ارتتىرادى. وبانىڭ تابيعي وشاقتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنىڭ 39 %-ىن نەمەسە 1,4 ميلليون شارشى كيلومەتردى الىپ جاتىر, مۇندا جىل سايىن يەلەنۋشىلەر مەن تاسىمالداۋشىلار اراسىندا وبا ەپيزووتياسى تىركەلەدى. 2013 جىلى وبا ەپيزووتياسى 16 000 شارشى كيلومەتر اۋداندا انىقتالدى. رەسپۋبليكانىڭ كونگو-قىرىم گەمورراگيالىق قىزباسى بويىنشا ەندەميالىق اۋماعىندا جىل سايىن كەنەلەر پوپۋلياتسياسى اراسىندا قوزدىرعىش تسيركۋلياتسياسى ساقتالادى. وسىعان بايلانىستى ادامدار اراسىندا وبامەن جانە كونگو-قىرىم گەمورراگيالىق قىزباسىمەن سىرقاتتانۋ جاعدايلارىنىڭ الەۋەتتى پايدا بولۋ قاۋپى بار. سوڭعى جىلدارى كوبىنەسە ۆاكتسيناتسيادان باس تارتۋ پروبلەماسى تۋىنداۋدا, رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن اتا-انالاردىڭ ءوز بالالارىن ۆاكتسيناتسيالاۋدان 1000-عا جۋىق باس تارتۋ جاعدايى تىركەلەدى, بۇل تۇرعىنداردىڭ ينفەكتسياعا سەزىمتالدىعى تاۋەكەلىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى جانە سايكەسىنشە ۆاكتسينامەن باسقارىلاتىن ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ (ۆ ۆيرۋستىق گەپاتيتى, ديفتەريا) تىركەلۋ قاۋپى وسەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس سالاۋاتتى ءومىر سالتىن جۇرگىزۋ جانە جەتكىلىكتى نەمەسە سالاۋاتتى تاماقتانباۋعا باۋلانىستى اۋرۋلاردىڭ پروفيلاكتيكاسى ماسەلەلەرىندە تۇرعىنداردىڭ حاباردار بولۋىنىڭ, ساۋاتتىلىعىنىڭ جانە ولاردى ۋاجدەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دەنساۋلىعى تومەن دەڭگەيدەگى انا مەن بالا ءولىم-ءجىتىمى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا (الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلار, بىلىمدىلىك دەڭگەيى, زياندى ادەتتەرگە بەيىمدىلىگى, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن جۇرگىزۋ جانە باسقالار) 50 %-عا, دەنساۋلىق دەڭگەيى قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىنە 20 %-عا دەيىن جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تەك 30 %-عا تاۋەلدى. قازاقستاندا قاۋىپتىڭ جەتەكشى جەتى فاكتورىنا سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ جالپى سانىنىڭ شامامەن 60 %-ى كەلەدى: تەمەكى شەگۋ (13,4 %), الكوگولدى قاۋىپتى مولشەردە تۇتىنۋ (12,8 %), جوعارى ارتەريالىق قىسىم (12,3 %), گيپەرحولەستەرينەميا (9,6 %), دەنەنىڭ ارتىق سالماعى (7,4 %), جەمىستەر مەن كوكونىستەردى جەتكىلىكسىز تۇتىنۋ (5,5 %), تومەن دەنە بەلسەندىلىگى (3,5 %). وسىعان بايلانىستى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى عانا ەمەس, سونداي-اق اتالعان ماسەلەلەردە سەكتورارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قىزمەتتىڭ قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋداعى, ونىڭ ىشىندە ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى مەن ونى تومەندەتۋدەگى ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى شەشىلمەگەن كۇيىندە قالۋدا. 2011 – 2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا سەكتورارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل شەڭبەرىندە تاماقتانۋعا تاۋەلدى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىس جالعاستىرىلاتىن بولادى. 3. نەگiزگi سىرتقى جانە iشكi فاكتورلاردى باعالاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق احۋالعا مىناداي سىرتقى فاكتورلار اسەر ەتۋى مۇمكىن: قازاقستانمەن تىكەلەي كولىك قاتىناسى بار شەكارالاس ەلدەر مەن مەملەكەتتەردە اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋى بويىنشا قولايسىز ەپيدەميولوگيالىق جاعداي; تاۋارلاردىڭ, ادامدار مەن كولىك قۇرالدارىنىڭ ەركىن قوزعالىسىنا بايلانىستى ينتەگراتسيالىق پروتسەسستەر. قىزمەت جۇمىسىنىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق احۋالى مەن تيىمدىلىگىنە مىناداي ىشكى فاكتورلار اسەر ەتەدى: 1) قىزمەتتىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدا, ونىڭ ىشىندە ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردىڭ پروفيلاكتيكاسى جانە ولارمەن سىرقاتتانۋشىلىقتى ازايتۋ بويىنشا ءرولىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى; 2) قىزمەت ورگاندارى مەن ۇيىمدارىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە نورماتيۆتىك تەحنيكالىق قۇجاتتامانى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋ قاجەتتىلىگى; 3) جۇرگىزىلەتىن زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگى مەن جەدەلدىلىگىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى; 4) سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت زەرتحانالارىنىڭ جۇمىسىنا جۇمىستىڭ زاماناۋي يننوۆاتسيالىق ادىستەرىن ەنگىزۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دەڭگەيى; 5) مەديتسينالىق يممۋندىق-بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى, ءبىرىنشى كەزەكتە دياگنوستيكۋمداردى, تەست جۇيەلەرىن شىعارۋ بويىنشا وندىرىستىك بازانى دامىتۋدىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى. تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىنا كارانتيندىك جانە باسقا دا اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالاردى اكەلۋ, سونداي-اق تۇتىنۋشىلىق نارىقتا قاۋىپسىز ەمەس تاماق ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن (ونىمدەردى) وتكىزۋ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار ءورشۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ تابىلادى. 3-ءبولىم. ستراتەگيالىق باعىتتار, ماقساتتار, مىندەتتەر, نىسانالى ينديكاتورلار, ءىس-شارالار جانە ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى 1-ستراتەگيالىق باعىت. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ 1.1-ماقسات. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان بيۋدجەتتىك باعدارلاما كودتارى 001 نىسانالى ينديكاتور اقپارات كوزى ولشەم بىرلىگى ەسەپتى كەزەڭ جوسپارلى كەزەڭ 2012 جىل 2013 جىل 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ولاردىڭ قاناعاتتاندىرىلعان وتىنىشتەرىنىڭ (زاڭدى قويىلعان تالاپتار بويىنشا) ۇلەسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى % - - 55 65 75 85 90 ساياساتكەرلەرگە قوعامدىق سەنىم دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھان- دىق باسەكەگە قابى- لەتتىلىك يندەكسى-ءنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى رەيتينگ-تەگى ورىن - - 34 33 32 31 30 مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ شەشىمدەرىندەگى فاۆوريتيزم دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى رەيتينگ-تەگى ورىن - - 76 75 74 73 72 نىسانالى ينديكاتورعا قول جەتكىزۋ جولدارى, قۇرالدارى جانە ادىستەرى 1.1.1-مىندەت. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى اقپارات كوزى ولشەم بىرلىگى ەسەپتى كەزەڭ جوسپارلى كەزەڭ 2012 جىل 2013 جىل 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا سوت ورگاندارىنا تۇسەتىن وتىنىشتەردىڭ جىل سايىن ازايۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى % - - - 5 7 9 10 تۇتىنۋشىلاردىڭ وتىنىشتەرىن (زاڭدى قويىلعان تالاپتار بويىنشا) قاراۋ كەزىندە سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن رەتتەلگەن تۇتىنۋشىلىق شيەلەنىستەر سانى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى % - - 70 75 80 85 90 تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماسەلەلەردى جاريا ەتۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار سانى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى بىرلىك - - 22 24 26 30 40 تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارلى كەزەڭدە ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1. قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن اگەنتتىك جانىنان تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇرۋ ح ح ح ح ح 2. تۇتىنۋشىلىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ ح - - - - 3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىنە «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن باسشىلىققا الىناتىن 8 قاعيداتىن» ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ ح - - - - 4. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇلگىسىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ ح - - - - 5. پروبلەمالى سالالاردا شارتتاردىڭ جاڭا تيپتىك تۇرلەرىن ەنگىزۋ جونىندەگى ماسەلەنى پىسىقتاۋ ح ح ح ح ح 6. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ - ح - - - 7. مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا سەمينارلار, كەڭەستەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ح ح ح ح ح 8. تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق نارىعىنىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ولاردىڭ كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەرىن مونيتورينگتەۋ ح ح ح ح ح 1.1.2-مىندەت. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىندە حالىقتىڭ حاباردار بولۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى اقپارات كوزى ولشەم بىرلىگى ەسەپتى كەزەڭ جوسپارلى كەزەڭ 2012 جىل 2013 جىل 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 تۇتىنۋشىلاردىڭ اگەنتتىكتىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىنا كىرۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك ەرەكتەرى بىرلىك (كىرۋ) - - 5000 7000 10000 13000 17000 تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارلى كەزەڭدە ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1. اقپاراتتىق-تۇتىنۋشىلىق پورتالىن قۇرۋ ح - - - - 2.قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىن قۇرۋ جونىندەگى ماسەلەنى پىسىقتاۋ ح - - - - 3.«قاۋىرت جەلى» قىزمەتىن ەنگىزۋ ح - - - - 4.اقپاراتتىق-تۇتىنۋشىلىق پورتالىندا ونىمدەردىڭ (تاۋارلاردىڭ) جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى تۋرالى اقپاراتتى جاريالاۋ - ح ح ح ح 5.تۇتىنۋشىلارلىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپاراتتىق-تالداۋ باعدارلامالارىن باسپا جانە ەلەكتروندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ - ح ح ح ح 6.تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءارتۇرلى قىزمەت سالالارىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا انىقتامالىق-اقپاراتتىق ماتەريالدار ازىرلەۋ, باسىپ شىعارۋ, تاراتۋ ح ح ح ح ح 7.تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ماسەلەلەردە ولاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تۇتىنۋشىلارعا ارنالعان سەمينارلار, دارىستەر, كەڭەستەر, بەينەسەمينارلار ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ح   ح ح ح ح 1.1.3-مىندەت. ونىمدەردىڭ (تاۋارلاردىڭ) ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى اقپارات كوزى ولشەم بىرلىگى ەسەپتى كەزەڭ جوسپارلى كەزەڭ 2012 جىل 2013 جىل 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردە بەلگىلەنگەن ساپا جانە قاۋىپسىزدىك كورسەتكىشتەرىن زەرتحانالىق زەرتتەۋلەرمەن قامتۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى % - - 70 75 80 82 84 تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارلى كەزەڭدە ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1. تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردى ازىرلەۋگە قاتىسۋ ح ح ح ح ح 2. قاۋىپتى ونىمدەر تۋرالى اقپاراتتى جيناۋ جانە ونىمەن الماسۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ - X X X X 3. اۋماقتىق ورگانداردىڭ پراكتيكاسىنا نارىقتى قاداعالاۋدىڭ جۇيەلى قۇرالدارىن (تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇيەسى, سايكەستىكتى راستاۋ ورگاندارىنىڭ ەسەپ بەرۋى, قاۋىپتى ونىمدەردىڭ دەرەكتەر قورى جانە تاعى سول سياقتى) ەنگىزۋ X X X X X 4. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن جانە كەدەن وداعىنىڭ تالاپتارىمەن ۇيلەستىرۋگە قاتىسۋ ح ح X X X 5. كەدەن وداعىنىڭ قابىلدانعان جانە ازىرلەنگەن تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرى بويىنشا اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ جانە جۇرگىزۋ ح ح ح ح ح 2-ستراتەگيالىق باعىت. حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ 2.1-ماقسات. حالىقتىڭ سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالاۋاتتىلىعى سالاسىنداعى قىزمەتتى ودان ءارى جەتىلدىرۋ وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان بيۋدجەتتىك باعدارلاما كودتارى 005 تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى اقپارات كوزى ولشەم بىرلىگى ەسەپتى كەزەڭ جوسپارلى كەزەڭ 2012 جىل 2013 جىل 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 حالىقتىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن سىرقات-تانۋشىلىق كورسەتكىشىن ۇستاپ تۇرۋ تۇتىنۋشىلار- دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى 100 000 تۇرعىنعا شاققاندا اۋرۋ سانى - - 315,9 315,9 315,9 315,9 315,9 نىسانالى ينديكاتورعا قول جەتكىزۋ جولدارى, قۇرالدارى جانە ادىستەرى 2.1.1-مىندەت. ينفەكتسيالىق سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ ءوسۋىن بولدىرماۋ تىكەلەي ناتيجەلەر كورسەتكىشتەرى اقپارات كوزى ولشەم بىرلىگى ەسەپتى كەزەڭ جوسپارلى كەزەڭ 2012 جىل 2013 جىل 2014 جىل 2015 جىل 2016 جىل 2017 جىل 2018 جىل 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1. ديفتەريامەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ 0,03-تەن اسپايتىن كورسەتكىشىن ۇستاپ تۇرۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى 100 000 تۇرعىنعا شاققاندا اۋرۋ سانى - - 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 2. وبامەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ 0,03-تەن اسپايتىن كورسەتكىشىن ۇستاپ تۇرۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى 100 000 تۇرعىنعا شاققاندا اۋرۋ سانى - - 0,03 0,03 0,03 0,03 0,03 3. كونگو-قىرىم گەموررا-گيالىق قىزباسىمەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ 0,15-تەن اسپايتىن كورسەتكىشىن ۇستاپ تۇرۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ ەسەپتىك دەرەكتەرى 100 000 تۇرعىنعا شاققاندا اۋرۋ سانى - - 0,15 0,15 0,15 0,15 0,15 4. قىزىلشامەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ 0,08-0,1-دەن اسپايتىن كورسەتكىشىن ۇستاپ تۇرۋ تۇتىنۋشىلار