سايلاۋ كەزىندە ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق بايقاۋشىلارعا قولعابىس كورسەتۋ ورتالىعىندا وتكەن بريفينگتە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى (تمۇ), ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (ۇقشۇ پا), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) جانە اقش بايقاۋشىلارى اتقارعان ميسسيالارىنىڭ قورىتىندىسىن جاريالادى.
تمۇ: حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس
تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق بايقاۋشىلارى قازاقستانداعى سايلاۋدىڭ اشىق, باسەكەگە قابىلەتتى جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس وتكەنىن مالىمدەدى. تمۇ وكىلدەرى 19 ناۋرىز كۇنى تاڭەرتەڭ استانادا اشىلعان بىرقاتار ۋچاسكەدە بولعان. ميسسيا باسشىسى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سادي دجافاروۆ قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىندا ميسسيا اكىمشىلىك سيپاتتاعى بۇزۋشىلىقتاردىڭ بولماعانىن, زاڭناماعا سايكەس حالىقارالىق جانە ۇلتتىق بايقاۋشىلارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ داۋىس بەرۋىنە, ۇيدە داۋىس بەرۋگە بارلىق جاعداي جاسالعانىن, زاڭناماعا سايكەس باسپاسوزدە سايلاۋ ناۋقانى تۋرالى كەڭىنەن اقپارات تاراتۋ قامتاماسىز ەتىلگەنىن ايتتى.
– داۋىس بەرۋ باستالعانعا دەيىن, ءبىز 17 ناۋرىزدا بىرنەشە پارتيانىڭ وكىلىمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ دايىندىعىمەن تانىستىق. دەلەگاتسيا پارتيالاردىڭ باعدارلاماسىنا, قارجىلاندىرۋعا, مەديا رەسۋرستاردا اقپارات تاراتۋعا قاتىستى مالىمەتتەردى تالقىلادى. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ميسسيا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ابدىروۆپەن دە كەزدەستى. ول بىزگە سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى تولىق مالىمەت بەردى.
جالپى, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ اشىلۋى ۇلتتىق زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس بولدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ميسسيا بارعان 32 سايلاۋ ۋچاسكەسىن ايتار بولساق, بارلىعى ءوز ورنىندا, تەحنيكالىق جاراقتار دا, قىزمەتكەرلەر دە, بايقاۋشىلارعا بولىنگەن اۋماق تا كوڭىلىمىزدەن شىقتى. ءبىز ءتيىستى مونيتورينگ جۇرگىزدىك, وندا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر بولعان جوق. اتاپ ايتقاندا, سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ زاڭ تالاپتارى اياسىندا ءوتتى. وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ميسسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس سايلاۋ اشىق, باسەكەگە قابىلەتتى بولعانىن مالىمدەيدى. ءبىز قازاقستان مەن قازاقستان حالقىن سايلاۋدىڭ ءساتتى وتۋىمەن تاعى دا قۇتتىقتايمىز جانە سايلاۋ ناتيجەلەرى قازاقستاننىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ودان ءارى ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى سادي دجافاروۆ.
ۇقشۇ پا: تۇرعىندار ارالاس جۇيەنى قولدادى
ال ۇقشۇ پا بايقاۋشىلارى «قازاقستان ازاماتتارى پارتيالاردى دا, ءبىر مانداتتى ۇمىتكەرلەردى دە قولدادى», دەپ مالىمدەدى. سونداي-اق ولار قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ زاڭعا جانە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس وتكەنىن, بيۋللەتەندەر بەرۋ, كورنەكى ۇگىت-ناسيحات قۇرالدارىن ورنالاستىرۋ, داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ, داۋىستاردى ساناۋ ءتارتىبى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتار تىركەلمەگەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جۇيەلى جانە ماقساتتى ساياسي رەفورما جۇرگىزىلىپ جاتىر. كەزەكتەن تىس سايلاۋ بارىسىندا ادامدار ساياسي پارتيالاردى دا, ءبىر مانداتتىق ۇمىتكەرلەردى دە قولداعانىن كوردىك. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە قوعامدىق ءتارتىپ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ارينە, قاۋىپسىزدىك شارالارى قابىلداندى, بىراق ءبىز سايلاۋشىلاردىڭ, سونداي-اق سايلاۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرعان ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساناسى جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاسقانىن بايقادىق.
ءسويتىپ, سايلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا جانە حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس وتكەنى تۋرالى ءتيىستى قورىتىندى جاسادىق. وسى ناتيجەنى حالىقارالىق بايقاۋشىلار توبى قورىتىندىسىندا بەكەتتىك. جالپى, سايلاۋعا دەيىن بارلىق بايقاۋشىلارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا ەنگىزىلگەن بارلىق وزگەرىس تۋرالى مالىمەت بەرىلدى. بايقاۋشى رەتىندە داۋىس بەرۋ كەزىندە كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتاردى كورمەدىك. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ءبىز قويعان سۇراقتاردىڭ بارلىعىنا كاسىبي ءارى تۇسىنىكتى جاۋاپ الدىق. سايلاۋعا قاتىستى بىزگە جانە وزگە دە ارىپتەستەرىمىزگە بارلىق اقپارات ۇسىنىلدى, – دەدى بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۇقشۇ پا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ماركەۆيچ.
شىۇ: قازاقستاندا دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر كۇشەيدى
شىۇ-نىڭ وكىلدەرى بولسا قازاقستاننىڭ كوپپارتيالى پارلامەنتى العا قادام جاسادى دەگەن پىكىردە. ەلدەگى ساياسي دودانى باقىلاعان ۇيىم بايقاۋشىلارى «قازاقستان پرەزيدەنتى قابىلداعان سايلاۋداعى جاڭاشىلدىقتارعا قاتىستى بارلىق قادام ەل تۇرعىندارىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ كۇشەيۋىنىڭ بەلگىسى», – دەگەن قورىتىندى جاسادى.
– قازاقستاننىڭ كوپپارتيالى پارلامەنتى العا قادام جاسادى. پارلامەنتتىڭ جاڭا مۇشەلەرىنىڭ كۇردەلى زاڭ شىعارۋ جاعدايىنداعى الداعى جۇمىسى قالاي بولاتىنى قىزىقتىرادى. ال جالپى قازاقستان تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلى ءۇشىن دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە باتىل قادام جاساۋ تۇرعىسىنان ۇلگى بولا الادى. شىۇ بايقاۋشىلارى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ لەگيتيمدىلىگىن جانە بۇل سايلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن بەدەلىن ارتتىراتىنىن ەرەكشە اتاپ وتەدى, – دەدى ميسسيا مۇشەسى, رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدى جينالىسىنىڭ مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ ۇلتتار ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى گەننادي سەميگين.
سونىمەن قاتار شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى گريگوري لوگۆينوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ مەملەكەت زاڭناماسى تالاپتارىنا جانە ەل قابىلداعان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس وتكەنىن ايتتى.
– ۇيىم اتىنان كەلگەن ميسسيا سايلاۋدىڭ زاڭدىلىعىنا كۇمان كەلتىرەتىندەي ۇلتتىق زاڭناما نورمالارىن بۇزۋ فاكتىلەرىن انىقتاعان جوق. سوندىقتان 19 ناۋرىزداعى سايلاۋ دەموكراتيا قاعيداسىنا ساي ءوتتى دەپ مالىمدەيمىز. شىۇ بايقاۋشىلارى ميسسياسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە جاردەمدەسكەنى ءۇشىن قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جانە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا العىسىمىزدى بىلدىردىك, – دەدى گ.لوگۆينوۆ.
تۇركپا: ادىلدىك قاعيداتىنا ساي
تۇركپا بايقاۋشىلارى دا ەلدەگى سايلاۋ اشىق, ادىلدىك قاعيداتىنا سايكەس وتكەنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ولار قازاقستاندا ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ەسكەرىلەتىنىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى.
– سايلاۋدى ءساتتى وتكىزۋدىڭ جانە دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋدىڭ باستى شارتى – سايلاۋشىلار, سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسۋشىلاردىڭ تەڭ قۇقىعىن ساقتالۋىنا جاعداي جاساۋ. تۇركپا حالىقارالىق بايقاۋشىلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا جوعارى باعا بەردى. ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. ءبىز سايلاۋعا قاتىسقان پارتيالاردىڭ سانى كوبەيگەنىن بايقادىق, تاۋەلسىز كانديداتتار بولدى. بۇل ۇلگى الارلىق جاعداي. حالىق ءوز پىكىرىن بىلدىرە الدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل تىكەلەي دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ جولى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىمەن, سەناتورلارمەن, سونداي-اق سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىمەن كەزدەستىك. تۇركپا بايقاۋشىلارى سايلاۋ ۇدەرىسى تۋرالى بارلىق اقپاراتتى الدى. ميسسيا مۇشەلەرى سايلاۋعا قاتىسقان ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىمەن دە كەزدەسىپ, ولاردىڭ باعدارلاماسىمەن تانىستى. ءبىز سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلعان ساتتەن باستاپ داۋىستاردى ساناۋعا دەيىنگى بارلىق كەزەڭدەرىنە قاتىستىق. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى بايقاۋشىلارمەن پىكىر الماستىق. داۋىس بەرۋ بارىسى ەرەجەگە ساي ءوتىپ, سايلاۋ ۇدەرىسى كەزىندە قاجەت رەسۋرستار قامتاماسىز ەتىلدى.
ءبىزدىڭ ميسسيا سايلاۋ ۇدەرىسىنە دايىندىق دەڭگەيىن, سونداي-اق سايلاۋعا قاتىستى جوعارى باعا بەرىپ وتىر. ميسسيا وسى سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردى دا وڭ باعالادى. سوندىقتان تۇركپا بايقاۋشىلار ميسسياسى بۇل سايلاۋ اشىق, ادىلدىك قاعيداتىنا سايكەس ءوتتى دەپ سانايدى, – دەدى تۇركپا قورىتىندىسىن جاريا ەتكەن ميسسيا باسشىسى, تۇركيا ۇلى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى رەدجەپ شەكەر.
باسقا ەلدەرگە دە ۇلگى بولۋى كەرەك
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار شەتەل ديپلوماتتارى دا مالىمدەمە جاسادى. پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مونتاسير ابۋزەيد قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق, ساياسي, ەكونوميكالىق دامۋداعى, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋداعى ەرەكشەلىگى مەن العا ىلگەرىلەۋىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندا تىركەلگەن ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ دۋايەنى سايلاۋدى بايقاۋعا بەسىنشى رەت قاتىسىپ وتىر.
– ءبىز قازاقستاندا بولىپ جاتقان ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋدە, سونداي-اق سايلاۋ ۇدەرىسىندە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋدى بايقاپ وتىرمىز. ادامدار جاقسى كوڭىل كۇيمەن, ەركىن داۋىس بەردى, ءبارى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. باسقا ەلدەردە دە وسىلاي بولعانىن قالايمىن. قازاقستاندى تابىستى ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋىمەن قۇتتىقتايمىن, سونداي-اق سايلاۋ ءساتتى ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستانعا بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, قاۋىپسىزدىك پەن وركەندەۋ تىلەيمىن. وسىعان دەيىن البانيادا, نيگەريادا, بەلارۋستە بايقاۋشى بولدىم. قازاقستاندا وتكەن وسى سايلاۋدا 20-دان استام ۋچاسكەگە باردىم. جەرگىلىكتى بايقاۋشىلارمەن دە پىكىر الماستىق, ولار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە زاڭ تالاپتارىنا ساي داۋىس بەرۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. ساربازدار, پوليتسيا قايدا؟ قاۋىپسىزدىكتى كىم قامتاماسىز ەتىپ ءجۇر دەپ سۇرادىم. سايلاۋ كۇنى قارۋ-جاراق اسىنعان ءتارتىپ ساقشىلارىن, پوليتسيانى بايقامادىق, بىراق قاۋىپسىزدىك قامتاماسىز ەتىلدى. نەگىزى سايلاۋدا قارۋ-جاراق اسىنعان ءتارتىپ ساقشىلارى كوپ جۇرسە, بۇل كورىنىس داۋىس بەرۋشىلەردىڭ كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتەدى. جالپى, باسقا ەلدەردە دە داۋىس ۇدەرىسى وسىلاي جەڭىل وتكەنىن قالايمىن. مەن ءۇشىن سايلاۋدا حالىقارالىق بايقاۋشى بولۋ ۇلكەن مارتەبە. بىزگە جەرگىلىكتى بايقاۋشىلاردان ەشقانداي شاعىم تۇسكەن جوق, – دەدى ديپلومات.
ساياسي ءپليۋراليزمنىڭ ماڭىزى
اقش-تان كەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلار «قازاقستان ساياسي ءپليۋراليزمنىڭ نەگىزىن قالاپ جاتىر», دەگەن پىكىرلەرىن جەتكىزدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بارىسىن باقىلاعان دجەيمستاۋن قورىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى مارگاريتا اسسەنوۆا سايلاۋ باسەكەگە قابىلەتتى بولعانىن ايتادى.
– ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سايلاۋ تەتىگىن جانداندىرۋ, جاستار, ايەلدەر جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن مىندەتتى كۆوتالار ەنگىزۋ سىندى جاڭاشىلدىقتار ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. بۇل سايلاۋ – قازاقستاننىڭ ساياسي رەفورمالاردا جاساعان تاعى ءبىر قادامى. بۇل پليۋراليستىك قوعام قۇرۋعا وتە جاقسى نەگىز بولادى, – دەدى اقش بايقاۋشىسى.
امەريكا بايقاۋشىلارىنىڭ جۇمىس قورىتىندىسىن New Lines ستراتەگيا جانە ساياسات ينستيتۋتى, Eurasian Security & Prosperity portfolio اعا ديرەكتورى, دوكتور كامران بوحاري جاريالادى.
– نەگىزى سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە بارىنشا قاتىسۋىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. 19 ناۋرىز كۇنى قالا تۇرعىندارى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە قاراي كەلىپ جاتقانىن كوردىك. وسى ورايدا ولاردىڭ وسى سايلاۋعا كەلۋىن قانداي سەبەپتەر ىنتالاندىرىپ تۇرعانىن سۇراپ بىلدىك. بيىل جاڭا پارتيالاردىڭ قوسىلۋى داۋىس بەرۋشىلەردىڭ تاڭداۋ جاساۋىنا اسەر ەتتى.
– بىرىنشىدەن, العاش رەت قاتىسىپ جاتقان جاڭا پارتيالارعا مۇمكىندىك جاسالدى. پارتيالار قانداي قۇندىلىقتى, ۇستانىمدى ناسيحاتتاپ جاتقانىن قاراساڭىز, بىرقاتار سالا قامتىلعانىن بايقاۋعا بولادى. جالپى, قازاقستان قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي كەزەڭدە ءوزىنىڭ باستامالارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن ماڭىزدى دەپ بىلەمىز. قازىر سايلاۋدىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەلەرى جاريالانعان جوق. سوندىقتان ناقتى قورىتىندىنى العاننان سوڭ, ءتيىستى تالداۋ مالىمەتىن كوپشىلىككە تاراتامىز, – دەدى كامران بوحاري.
P.S: وسىلايشا, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلار سايلاۋدا داۋىس بەرۋ اشىقتىق, ايقىندىق جاعدايىندا جانە سايلاۋ زاڭناماسىنا تولىق سايكەستىك جاعدايىندا وتكەنىن ءبىراۋىزدان مالىمدەدى. سونداي-اق ولار سايلاۋشىلاردىڭ ازاماتتىق ساناسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى تاڭەرتەڭنەن باستاپ سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جابىلعانعا دەيىن ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇرعىندار پارتيالار مەن كانديداتتاردى ىرىكتەۋگە بەلسەنە قاتىستى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە مەرەكەلىك كوڭىل كۇي ورنادى. كوپتەگەن سايلاۋشى ءۇشىن سايلاۋعا قاتىسۋ العاشقى تاجىريبە دە بولدى.
