بىردە الەۋمەتتىك جەلىدەن مىناداي جازبا كوزىمە شالىندى. توكيو قالاسىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىندەگى قۇلاقتاندىرۋ ىلىنەتىن تاقتاسىنا مىناداي جارناما ءىلىنىپتى: «اكەمىز بەن انامىزدى سەنىمدى قولعا ساتامىز. اكەمىز – 70 جاستا, شەشەمىز – 65 جاستا. باعاسى 1 مىڭ يەن. ودان ءبىر يەن كەم ەمەس, ارتىق ەمەس. تولىق مالىمەت العىسى كەلگەندەر مىنا تەلەفونعا قوڭىراۋ شالىڭىزدار...» دەپ ءىرى جازۋمەن جازىلىپتى. ارى وتكەن, بەرى وتكەن كوپشىلىك الگى حابارلامانى كورىپ تاڭعالىسىن بىلدىرەدى. «ويپىرماي, مىنا زامان نە بولىپ بارادى؟! دۇنيە قۋعاندار, بارلىعىن قويىپ, ەندى اكەسى مەن اناسىن ساتپاقشى ما؟», «وي, ءتاڭىرىم-اۋ, بالالارىنا ءومىر سىيلاعان اناسى مەن اكەسىن ساتۋعا شىعارعانى نەسى؟ قانداي قانىپەزەر, مەيىرىمسىز تاس جۇرەكتەر», «اناسى مەن اكەسىن ساتقان نە سۇمدىق, قانداي قانىپەزەرلەر...» دەپ جاعالارىن ۇستاپ, كوپشىلىك گۋ-گۋ ەتىپ, كۇيىپ-ءپىسىپ وي ءبولىسىپ جاتىپتى.
سول ماڭنان ءوتىپ بارا جاتقان جاس جىگىت پەن جۇبايى كوپتىڭ اڭگىمەسى قۇلاقتارىنا شالىنىپ, الگى جارناماعا كوڭىل اۋدارادى. جاس جىگىتتىڭ جانارىنا ەرىكسىز مولتىلدەپ ىستىق جاس كەلەدى. قاسىنداعى كەلىنشەگى: «ساعان نە بولدى, جانارلارىڭ بوتالاپ كەتتى عوي؟», دەپ سوزگە تارتادى. «مىنا حابارلامانى وقىپ, جۇرەگىمە پىشاق تيگەندەي سەزىمدە بولدىم. ەسىمە اكەم مەن شەشەم ءتۇستى. تەلەفون ءنومىرىن جازىپ الشى. ماعان ءبىر تىڭ وي تۋدى», دەيدى داۋىسى ءدىرىل قاعىپ.
جىگىتتىڭ اكەسى مەن شەشەسى جول اپاتىنا ۇشىراپ, سودان كوز جۇمىپتى. ءتىپتى ءالى قابىر توپىراقتارى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن. اكەسى مەن شەشەسى جىگىتتىڭ تۇسىنە كۇن قۇرعاتپاي ەنەدى ەكەن. ۇيىنە كەلگەننەن كەيىن جۇبايىنا: «جاڭاعى تەلەفون نومىرىنە قوڭىراۋ شالايىق. مەكەنجايىن انىقتاپ, ىزدەپ بارايىق. ءبىزدىڭ اكەمىز بەن شەشەمىزدىڭ ورنىن سول قاريالار جوقتاتپاس, كوڭىلىمىزگە دەمەۋ بولار, ءبىزدى قايعىمىزدان جۇباتار», دەپ وي تاستايدى. كەلىنشەگى كۇيەۋىنىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, قوڭىراۋ شالىپ, قارتتار ساتىلاتىن ءۇيدىڭ قاي كوشەدە, قانداي ۇيدە ەكەنىن انىقتايدى. ايتىلعان مەكەنجايعا كەلسە, ۇلكەن, اسەم, جان-جاعى كوكجەلەك پەن گۇلگە ورانعان ەكى قاباتتى ەڭسەلى ءۇي بولىپ شىعادى. «شاتاسىپ, باسقا ۇيگە تاپ بولدىق پا ەكەن؟» دەگەن ويعا كەلگەن ەكى جاس سەنىمسىزدىكپەن ءۇي قوڭىراۋىن باسادى. اۋلاداعى شاۋىلدەگەن ءيتتىڭ داۋىسىنا جارىسىپ قارت كىسىنىڭ «قازىر, قازىر...» دەگەن قارلىققان ءۇنى ەستىلەدى. قاقپا اشىلىپ, جەتپىستى القىمداعان قاريا سىرتقا شىعادى. «كەشىرىڭىز, ءبىز حابارلاما بويىنشا كەلىپ ەدىك. قاتەلەسىپ, باسقا ۇيگە كەلگەن جوقپىز با؟ ەگەر ولاي بولسا, كەشىرىم سۇرايمىز». «جوق, قاتەلەسكەن جوقسىزدار. كەلىڭىزدەر, ۇيگە كىرىڭىزدەر». ۇيدەن جىلى ءجۇزدى وتاناسى دا شىعىپ, ول دا بۇلارعا ك ۇلىمدەي قاراپ, ىشكە شاقىردى.
– ءبىز حابارلامادا كورسەتىلگەن قارتتاردى وزىمىزگە ساتىپ الماق نيەتپەن كەلىپ ەدىك. ولاردى قالاي كورە الامىز؟
– اسىقپاڭدار. ۇيگە كىرىڭىزدەر. بارلىعىن قازىر ايتىپ بەرەمىن. كەمپىر, شاي قوي قوناقتارعا, – دەپ كەمپىرىنە نۇسقاۋ بەرەدى.
ۇيگە ەنگەن جۇپ جان-جاقتارىنا تاڭعالا قارايدى. جاعدايلارى جاقسى, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانعان وتباسى ەكەنى كورىنىپ تۇر.
– ءيا, ءسويتىپ, حابارلاما بويىنشا كەلدىك دەڭىزدەر. جاقسى, جاقسى. جۇزدەرىڭنەن مەيىرىم توگىلىپ تۇرعان جاستار ەكەنسىزدەر. قارت كىسىلەردى ساتىپ الماق نيەتتەرىڭ نەدەن تۋدى؟ وعان نە سەبەپ؟, – دەپ ءۇي يەسى سۋىرتپاقتاپ قوناقتاردى سوزگە تارتتى.
– ءبىز وسى قالانىڭ تۇرعىندارىمىز. اكە-شەشەمىز, وكىنىشكە قاراي, تاياۋدا جول اپاتىنان كوز جۇمدى. ولاردىڭ جوقتىعى ءبىزدىڭ جانىمىزعا قاتتى باتتى. ءسويتىپ جۇرگەنىمىزدە الگى حابارلاماعا كەزىكتىك. سودان سول «ساۋداعا تۇسكەن» قارتتاردى ساتىپ الىپ, ءوز اكە-شەشەمىزدەي باعايىق, ولارعا بارىنشا باقىتتى قارتتىق سىيلايىق دەگەن ويمەن كەلىپ ەدىك.
– ە, ولارىڭ ءجون ەكەن, ءجون. اكە-شەشەنىڭ قادىرىن بىلەتىن سانالى, پەيىلى وڭ, كورەگەندى ازاماتتار ەكەنسىڭدەر. راقمەت. مىنا قازىرگى الاساپىران, يۋ-قيۋى مول زاماندا ادامداردا مەيىرىم, باۋىرمالدىق دەگەن قاسيەتتى دۇنيەلەر كومەسكىلەنىپ بارادى. ادامدار بايۋدىڭ جولىن ىزدەپ, كۇنى-ءتۇنى دۇنيە قۋىپ, قاتىگەزدىككە ۇرىندى, ءبىرىن-ءبىرى الداپ-ارباۋدى, توناۋدى ار سانامايدى. وبال, ىسىراپ, ۇيات دەگەن اتادان كەلە جاتقان دانا سوزدەردىڭ قاسيەتى كەتتى. ءبازبىر جاندار قۇدايىن مۇلدە ۇمىتىپ, اش قاسقىرداي كەز كەلگەندى تالاپ, تىرسەگىنەن قاعىپ, جوق ەتىپ جىبەرۋگە دايىن ءجۇر. سونى كورىپ كەيدە تۇڭىلەسىڭ, وي قۋىپ, ىشتەي قاپا بولاسىڭ؟ – دەدى كوڭىلدەگى رەنىشىن جەتكىزىپ بولىپ. – پەيىلدەرىڭە, كەلگەندەرىڭە راقمەت. ءبىز, مىنا جامان كەمپىرىمىز ەكەۋمىز, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, ءومىر بويى تازا ەڭبەك ەتتىك, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامادىق. سونىڭ ارقاسىندا بەدەلگە, ابىرويعا بولەنىپ, ءبىراز دۇنيەگە يە بولدىق. بارلىعى ماڭداي تەرمەن ادال كەلگەن دۇنيە. وكىنىشتىسى, ءتىپتى قاسىرەتىمىز دەسەك تە بولادى, بالا سۇيە المادىق, ارتىمىزعا ىلەسكەن ۇرپاق جوق بىزدە. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايتىنى بەلگىلى, قارتتىق كەۋمەلەپ كەلىپ, ەرتەلى-كەش مىنا جارىق دۇنيەدەن كەتەرىمىز حاق. ءومىر بويى ەڭبەكپەن تىرنەكتەپ جيناعان مىنا بايلىعىمىز كىمگە بۇيىرادى, كىمگە قالدىرامىز؟ وسى ءبىر وي سوڭعى كەزدە ءجيى مازالاي باستادى. سودان ويلاسا كەلە الگى حابارلامانى بەرىپ ەدىك. قۇدايى بار, پەيىلى ءتۇزۋ, ءجوندى بىرەۋلەرگە مىنا دۇنيەلەرىمىزدى قالدىرساق دەگەن وي-ارمان عوي بىزدە. كورىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. وزدەرىڭ ءبىزدىڭ ويدا جۇرگەندەگىدەي جان ەكەنسىڭدەر. ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىزدى قابىلداساڭدار, سەندەر بىزگە سۇيەنىش ارتاتىن ۇل-قىز بولىڭدار. ال ءبىز سىزدەرگە سەنىمدى انا-اكە بولايىق, – دەپ وي تاستايدى حابارلاما بەرگەن قارتتار.
ءسويتىپ, اكەسى مەن شەشەسىن كەزدەيسوق جول اپاتىنان جوعالتىپ العان جاس وتباسى وزدەرىنە اكە مەن شەشە تاۋىپتى. تەك ول ەمەس, قارتتاردىڭ بۇكىل ءومىر بويى جيعان بايلىعى, ءۇي-جايى جاس وتباسىنىڭ ەنشىسىنە قوسىلىپتى.
ەل اراسىندا «ادامداردىڭ پەيىلى تارىلىپ بارادى», «كەي جاستار جاماندىققا اۋەس», «نيەتىمىزگە نە بولعان؟» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. كۇن سايىن تەلەديدار ءتۇرلى سۇمدىقتى حابارلاسا, الەۋمەتتىك جەلىدە دە الداۋ-ارباۋ, كىسى ءولتىرۋ, توناۋ سەكىلدى اقپاراتتار جەلدەي ەسەدى. پاتەر الىپ بەرەم دەپ اقشاسىن الىپ, حابارسىز كەتۋ دە بۇل كۇندە جاڭالىق ەمەس. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتى كورىپ جۇرەگىڭ اۋىرادى, ب ۇلىڭعىر بولاشاقتى ويلاپ مازاسىزداناسىڭ.
قولىندا بيلىگى بار ادامنىڭ كەيبىرى مۇمكىن بولعاننىڭ ءبارىن الدىمەن ءوزى ءۇشىن جاساپ, قارماپ, ۇرلاپ, تىعىپ, جيناپ قالۋعا قۇمار. ونداي باسشىلار ارۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ ەمەس, ءوزىنىڭ جانە وزىنە ەڭ سەنىمدى «توڭىرەگىنىڭ» جەكە شارۋاسىن قولعا الادى. ەل تاعدىرىن, قارا حالىقتىڭ جايىن سوڭعى كەزەككە قويادى. بۇنى ادامدار پەيىلىنىڭ بۇزىلعانى دەمەسكە شاراڭ جوق. «مەشكەيدىڭ ءوزى تويسا دا, كوزى تويمايدىنىڭ» كەرى كەلىپ, قانشا تويىمسىز, قۇنىققان جان تەمىر تورعا ءتۇسىپ, باسىنا, وتباسىنا قاسىرەت بۇلتىن قويۋلاتىپ جاتىر. ارينە, ءبارى ەمەس.
وسىندايدا كورنەكتى اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ مىنا جىر جولدارىنا ويىمىزعا ورالادى:
«و دۇنيە ءبىر كەرۋەن جول كەشكەن ءارى,
ءبىرى ەرتە, ەندى ءبىرى كەش بارادى.
كەتەسىڭ نە قالدىرىپ ارتىڭا سەن,
ەل ەرتەڭ كىم ەدى دەپ ەسكە الادى؟
قوي باققان, تاۋىق باققان,
شوشقا باققان,
زاۋلىمدەپ ساراي سالعان قوس قاباتتان.
قاراساڭ نە مىقتىلار ءوتىپ كەتتى,
بۇل دۇنيە اق ساعىم-ءدۇر
بوسقا لاققان».
ءيا, «كەتەسىڭ نە قالدىرىپ ارتىڭا سەن, ەل ەرتەڭ كىم ەدى دەپ ەسكە الادى؟» دەپ اقىن بىزگە ورىندى سۇراق قويادى. بۇل – اركىمدى مىندەتتى تۇردە ەرتەلى-كەش ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن سۇراق. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا تەك جەكە باستىڭ قامىن ويلاماي, وزگە جاندارعا جاردەمدەسۋگە, جاقسىلىق جاساۋعا تىرىسايىق.
بايلىق دەگەن ادامنىڭ پەيىلىندە دەگەن ءسوز, ءسىرا, راس بولۋى كەرەك.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
دارىگەر-حيرۋرگ, مەديتسينا پروفەسسورى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
تاراز
