ۇندەسىم مەن ۇيلەسىم

قازاق جىرىنىڭ قاراجورعاسى ساعي جيەنباەۆتىڭ پانيگە كەلگەنىنە – 80, باقيعا وزعانىنا اتتاي 20 جىل بولىپتى. ولەڭىندەي مولدىرەگەن, ونەرىندەي ەلجىرەگەن اقىننىڭ سوڭىنان تالاي جىلدار جۇگىرە جوعالدى. ونىڭ اق سامالداي شۋاقتى, ىشكى ءدىرىلى قۋاتتى جىرلارى ەندى ونىڭ ماڭگىلىك عۇمىرىن جالعاپ, كەلەر كۇندەرگە سامعاپ بارادى. ويتكەنى, ساعي جيەنباەۆ جۇرتى ەستەن شىعاراتىن اقىن ەمەس. ساعي اقىنمەن مەن جەرلەسپىن, جەمدەسپىن. ول اقتوبە وبلىسىنان, مەن اتىراۋ وبلىسىنان. قاراپايىم گەوگرافيانى بىلەتىن وقۋشى «ەكەۋى ەكى وبلىس قوي» دەپ داۋ ايتۋى مۇمكىن. ونىسى دۇرىس. ءبىر قىزىعى, تاريحى مىڭداعان جىلدارعا كەتەتىن ۇلى وزەن – جەم ءبىزدىڭ اۋىل مەن اعامىزدىڭ اۋىلىن ەكىگە ءبولىپ اعادى. ارعى بەتى – اقتوبە, بەرگى بەتى – اتىراۋ. سودان دا بولار, ونىڭ جەم تۋرالى جىرلارى مەنىڭ ءوز ولەڭىمدەي بولىپ, وزەگىمە قۇيىلادى. اقىننىڭ وسىنداي جىرلارىن وقىعاندا تۋعان جەرىم ەسكە ءتۇسىپ, جانارىم بوتالاپ, انا-اۋ الىستا قالعان بالالىق شاعىما قاراي وكشە كوتەرىپ, كۇن سالا قارايمىن. سونداي كەزدە سوناۋ قۇم قويناۋىنان وزىمە ۇقساس قالقانقۇلاق قارا بالانى قايىرا كورگەندەي بولامىن. ءوزىنىڭ جىرلارىنداي مولدىرەپ تۇراتىن, جانى ەلجىرەپ تۇراتىن نازىك اقىننىڭ «ءوي, تۇقىمىڭ كوبەيگىر» دەگەن جەكەشەلەندىرىپ العان جاقسى تىركەسىن تالاي رەت مالدانىپ, ونىمەن سوناۋ الىس كۇندەرگە, قاسيەتتى جەم بويىنا بىرگە قانات قاققانداي بولعان كەزدەرىم ەسىمنەن شىققان ەمەس. ەلىمەن, تۋعان جەرىمەن تاعدىرلاس بولعان ساعي جيەنباەۆ پوە­زياسىن دالانى اڭساعان, دالاسىن جانىمەن سۇيگەن, وعان ارقاشان باسىن يگەن ادال پەرزەنتتىڭ العاۋسىز كوڭىلى دەپ قابىلداساق, ونىڭ پوەتيكاسىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنى جان-جاقتى اشىلا تۇسەدى. ەلىمەن تاعدىرلاس بولۋ باقىتى – ادامعا تابيعات سىيلاعان ۇلى بايلىق­تاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. تۋعان ەلىن, كەڭ-بايتاق قازاقستانىن جىر بەسىگىندە تەربەتۋ ءۇشىن عانا عۇمىر كەشكەندەي بولعان اقىن ءوزىنىڭ وتانعا دەگەن وتتاي ىستىق ماحابباتىن ءبىر ءسات تە سوندىرمەستەن كەتتى. تازالىق تارازىسىنا تالانتىن تۇتاس سالعان اقىن جىر بايگەسىندە جۇلدەگەر اتانعان تالايلاردىڭ قانجىعاسىنا جارماسپاسا دا, قالىڭ وقىرمان ونىڭ الەۋەتى مەن كەرەمەتىن سەزىنىپ, تۇشىنىپ وقىدى, تۇندىرىپ ءسىڭىردى. جالپى, ولەڭ تۋرالى, اقىن تۋرالى ايتۋ ءبىر قاراعاندا جەڭىل كورىنەتىنى بار. بۇل – العاشقى سەزىم. قيىننىڭ قيىنى اقىن تۋرالى ايتۋ, ونىڭ قانداي قالامگەر ەكەنىن اۋەلى ءوزىڭ سەزىنۋ, سوسىن جۇرتتى سەندىرۋ. سونىڭ ىشىندە ساعي اقىن تۋرالى جازۋ ۇلبىرەگەن جىبەكتەي جىرلاردىڭ بوياۋ­ىن سولعىنداتپاي, جەلگە ۇشىرماي, باپپەن بيپازداپ, باعىن اشۋدىڭ قيىندىعىن باستان كەشە وتىرىپ, جەرىنە جەتكىزۋ. قاسيەتتى قالامعا جارماسىپ, اقىن­دىقتىڭ اۋىلىنا ماڭداي تۇزەپ, وكشە كوتەرگەن بۇگىنگى جاس تولقىننىڭ ۇرىنىپ, ۇعىنىپ ىزدەنگەن ساتتەرىندە جىر ەلىنىڭ جاسىل جايلاۋىنا جالاۋىن تىككەن ساعي جيەنباەۆ وتاۋىنا سوقپاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا, بۇگىنگى جاس تولقىن عانا ەمەس, الدى «ءتالتۇستىڭ» بەلدەۋىنە ات بايلاعان اقىنداردىڭ ءوزى ساعي جىرلارىن اقىندىق مەكتەپتىڭ ايشىقتى ساباعى دەپ قابىلدايدى. جوعارىدا ايتىلعان جايلاردىڭ ءوزى وسىنىڭ ءبىر مىسالى. «ويماۋىتتان» «ىڭكار دۇنيەنى» ىزدەگەن اقىننىڭ ىزىمەن جۇرگەن كەزدە اقىن مەنىڭ بالالىق شاعىمدى جىرلاپ وتىرعانداي كۇي كەشەمىن. الىستا قالعان بالالىق شاعىم جانارىمنىڭ ۇشىنا جاس بولىپ مولدىرەپ, عاجايىپ سەزىم مەن جۇمساق مۇڭ, ساعىنىش پەن ەستەلىك جانىمدى الديلەيدى دە وتىرادى. كوز الدىما تۋعان جەرىم, قۇم جاعالاي جۇگىرگەن ەركە جەم تولقىنىنىڭ باياۋ سىلدىرى, جۇپارىن شاشقان جىڭعىلداردىڭ سامالمەن تەربەلگەن كوركى, باۋىرى كۇنگە جالت ەتىپ ويناي سەكىرگەن سارى باۋىر سازانداردىڭ سۋ ۇيىرگەن تولقىنى, بايگە تورىسىن جەتەلەي سۋاتقا قاراي شاعىل كەسىپ كەلە جاتقان اكەمنىڭ كۇن قاققان قوڭىرقاي ءجۇزى ەسكە ءتۇسىپ, وسىنىڭ ءبارىن ساعي اقىن دا كورىپ تۇرعانداي سەزىمدە بولامىن. سۋعا قۇلاعان ءۇيىردىڭ الدىنان جۇگىرە شىعىپ, قۇلدىراڭداي شاپقان ق ۇلىنشاققا ىلەسىپ, جۇگىرە جونەلگەندەيمىن. كوپ بولدى عوي مىنبەگەلى قۇر اتقا, شارت ءتۇيىلىپ شىقپاعالى قىراتقا. اساۋلاردى اق سورپا عىپ كەلەتىن, قايران كەزدەر قالىپ قويدى-اۋ جىراقتا. ءيا, قالىپ قويدى ول كەزدەر. اساۋ جىلقىلار اساۋ جىلداردىڭ جالىنا جار­ماسىپ, ساعىمعا ءسىڭدى دە كەتتى. اقىن جالتاقتاپ, جان-جاعىنا قاراپ سونى ىزدەيدى. تابا المايدى ولاردى. اقىن تاپپاعاندى مەن قايدان تابايىن, مەن دە الىس جىلداردىڭ قويناۋىندا اداسىپ جۇرەمىن. سونداي كەزدە ماعان تەمىرقازىق – اقىن ولەڭدەرى. كاۋسار بۇلاقتىڭ تەرەڭىنەن شىمىرلاپ قايناپ شىققان وسىناۋ جۇ­مىر جىرلاردى جۇتقان كەزدە جانىڭ تازارىپ, جۇرەگىڭ اشىلىپ, جادىڭ جاڭعىرىپ قالادى. جۇرەگىڭدى جۇلقىپ-جۇل­قىپ جىبەرەتىن جىر جولدارىن قۇ­نىعا جۇتىپ, قۇمارتا ءسىمىرىپ, ۋر­باني­­زاتسيانىڭ ۇرىمتال قارا كۇشىنە توتەپ بەرە الماي, تۇندىگى تۇسىڭكىرەپ, جابىعىنان جاداۋ كوڭىل سىعالاعان قازاق اۋىلدارىنىڭ كەيبىر كوڭىلسىز كورىنىستەرىن ەسكە تۇسىرگەندە ساعي اقىن­­­­­­­نىڭ سىرشىل ولەڭ­دەرىنىڭ ءوزى كۇرسىنىپ جاتقانداي بولادى. بۇل ولەڭدى كەشەگى قىرقىنشى جىل­داردىڭ ۇرپاقتارىنان ارتىق تۇسىنەتىن جان جوق شىعار. بۇل ولەڭدى سوعىستان كەيىن تۋعان ۇرپاق تا تەرەڭ تۇسىنەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ۇرپاقتارى دا جانىنا جاقىن تارتادى. بۇگىنگى ۇرپاق تا تۇسىنەتىن شىعار دەگەن سەنىمىم باسىم. تۇسىنسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. سول ءبىر كەزدى ەسكە الۋشى ەم ساعىنا, مىنە, بۇگىن كەزدەستىم مەن تاعى دا. كوڭىلىم تولقىپ, كورەيىنشى دەدىم دە, سوزدىم قولدى كوكبەستىنىڭ جالىنا...   كەتە باردىم ازىناتىپ جارىپ جەل, كوز الدىمدا بۇلدىرايدى سارى بەل. جانى قالماي قولىن سوزىپ تۇس-تۇستان, «بايقاشى» دەپ داۋىستايدى قالىڭ ەل.   قىز-كەلىنشەك جارالعانداي اق گۇلدەن, سول ءبىر ءسوزدى قايتالايدى ءتاتتى ۇنمەن. ءبىر كوگىلدىر دۇنيەنى بەتكە الىپ, اق جۇلدىزداي اعىپ بارا جاتتىم مەن.   شىر اينالىپ, مەنى ءسۇيىپ قۇشارداي, ءبىر قارلىعاش كەلەدى العا تۇسە الماي. ايدالادا قۇلاسام مەن جالما-جان, قاناتىنا مىنگىزىپ اپ ۇشارداي.   كىرپىگىمدە مولدىرەپ ءبىر تۇردى شىق, كەڭ جازىقتا اعىپ بارام نۇر قۇشىپ. مەن جىعىلىپ قالا ما دەپ ابايسىز, تۋعان دالام كەلە جاتتى بىرگە ۇشىپ. وسى جىردى وقىعاندا مەنىڭ دە كىرپىگىمدە ءبىر مونشاق مولدىرەيدى. قيىن بايگەلەردە قۇلاماي شاپقان اقىننىڭ قۇلاتىلعان شاقتارىن دا بىلگەندىكتەن, تۋعان دالاسى بىرگە ۇشىپ كەلە جاتىر. التى جاسىمنان اتباسىنا بايلانىپ, الامان بايگەلەردە شاندوز تورىمەن شاپقان ءسابي شاقتارىمدى ەمىس-ەمىس ەسكە السام, قىر قارلىعاشتارىمەن قاناتتاسا, قاتارلاسا شاپقان كەزدەگى كوڭىل-كۇيىمنىڭ قانداي بولعانىن ويشا باعامدايمىن. اتى اتالى ءسوزدىڭ ارداعى ابىز اۋەزوۆتىڭ اۋزىنا تۇسكەن اقىننىڭ شابىسىندا ءمىن بولعان جوق. اياعىنا قان تۇسپەي, ارىنىنا جەم تۇسپەي, الامان جارىستاردا الدىڭعى توپتان كورىندى دە وتىردى. بايگە بەرمەدىڭ دەپ ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلاعان جوق, باعاسىن بىلسە دە, باعىن كوتەرمەگەن قۇربىلاستارىنا دا كىنارات ارتپادى. جاقسى جىردىڭ قانداي بولاتىنىن ءوز ولەڭدەرىمەن ولشەۋسىز دالەلدەپ, جىر قۇمار جۇرەكتى ءزامزام ليريكاسىمەن ءشولىن قاندىرىپ, ءوزىنىڭ سۋى ءمولدىر جەمىندەي بولىپ, اقىرىن عانا اقتى دا جاتتى. ءوزىنىڭ باعاسىن ءبىلدى, بىراق مەن مۇنداي اقىن ەدىم دەپ كەۋدە سوعىپ, كيمەلەپ, اشۋ شاقىرىپ, كۇيگەلەك بولماي, قۇمنان التىن ساپىرعان كانىگى زەرگەردەي بولىپ, جاۋھار جىرلاردى جۇرتىنىڭ كوڭىل تاقتاسىنا جالىقپاي جازدى دا وتىردى. الپىسىنشى جىلداردىڭ اقىندارىن ايتقاندا الدىمەن اۋىزعا ىلىنەتىن اجارلى توپتىڭ الدىندا ساعي جيەنباەۆتىڭ جىر-تۇلپارى جالىن جەل ءسۇيىپ, قوس قۇلاعىن قايشىلاپ, قۇيعىتىپ شابا بىلگەنىن ءبىز ەشقاشان ەستەن شىعارمايمىز. «سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي» دەگەن حاكىم ابايدىڭ تاماشا تىركەسىن تىرىلتۋمەن وتكەن تالانتىن باعالاعان قالىڭ جۇرتى ساعيدىڭ سامالداي جىرىنا شولىركەپ قالعان كەيىنگى جىلداردا اياۋلى اقىنىن ۇمىتىپ كەتە جازداعان سەكىلدى كورىنىپ كەتەدى كەيدە. بالكىم, كوڭىلىم بە ەكەن. جوق, كوڭىلىم شىعار, جۇرتىم جاقسىسىن ۇمىتپايتىن ەدى عوي. سوعىس بالالارى دەگەن سالقىن تىركەس بار. سوعىستىڭ سالقىنى مەن سۇراپىلىن كەشكەن ۇرپاقتىڭ اتىنان ونىڭ اقىن بولماۋعا قاقىسى جوقتاي بولىپ كورىنەدى. اكەلەرى مايدانعا اتتانىپ, قىر باسىندا قارايىپ شىعارىپ سالعان سول ۇرپاقتىڭ قار كەشكەن جەڭىسىن قان كەشكەن اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىگىمەن تەڭدەستىرسە, تارازى باسى تەڭ تۇسەر. قانقۇيلى سوعىستاردان كوز اشپاعان قازاق جۇرتىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىنا وي جىبەرسەك, جادىمىز جاۋتاڭ-جاۋتاڭ قاعادى. سول ۇرپاقتىڭ جىرلارى دا, سىرلارى دا ءارى مۇڭدى, ءارى قۇندى. قۋاتتى قازاق پوەزياسىنىڭ الىس باستاۋلارىنان جەتكەن سارىن مەن قارىم 60-جىلداردىڭ باسىندا جاڭاشا جارقىراپ, جاڭعىرا تۇرلەنىپ, مازمۇنى مەن مانىنە ىشكى قۋات پەن ىشكى ەنەرگەتيكا قاتار ءورىلىپ, قازاق جىرى قاناتتانىپ, كوركى اباتتانىپ, كوش باس­تادى. سوعىستان ورالعان مايدانگەر اقىنداردىڭ سۇستى جۇزدەرى جىلىمىقتىڭ لەبىنەن جايماشۋاقتانعان شاعىندا جاڭبىردان كەيىن دۇركىرەي كوتەرىلگەن كوكتەي قۇلپىرعان ساعي اقىننىڭ قاتار­لارى قازاق ولەڭىنىڭ جۇگىن ودان ءارى كورىكتەندىرە ءتۇزىپ, «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزدىرىپ», ادەبيەتىمىزدىڭ التىن وتاۋىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, دودەگەسىن اسپەتتەپ, ونەگەسىن ورىستەتىپ اكەتتى. «تال جىبەكتەي تازا ءسوز, ەش جەرىڭدى جىرمايدى», دەيدى تۇرماعامبەت شايىر. ساعي اقىن تال جىبەكتەي تازا ءسوزدى كۇمىس ينەمەن كوكتەپ, تەبەن وتپەيتىن جەردەن وتكىزىپ, جۇرەگىڭنىڭ قۇلاعىنا جەتكىزىپ, ونە بويىڭدى ورلەي جۇگىرگەن الپىس ەكى تامىرىڭدى ءيدىرىپ, جانىڭا سامال ءسۇيدىرىپ, مۇڭىن ايتسا كۇيدىرىپ, قۋانىشىن ايتسا ءسۇيسىنتىپ كەتەتىن ونەرپاز. اقىنعا ونەرپاز دەگەن تەڭەۋ كوپ ايتىلا بەرمەيدى. ساعي اقىن شىن مانىندە, زەرگەر, ونەرپاز. سوزدەن ءتۇيىن تۇيگەن, سەزىمنەن كۇي قايىرعان, جا­مان جازا المايتىن, قالامىنىڭ ۇشىندا جاراتقان بەرگەن جەتى بوياۋدىڭ شۇعى­لاسى مەن قۇبىلاسى تەڭ تۇسكەن اقىن. ونىڭ ولەڭدەرىن وقىعان قاراپايىم پەندەنىڭ ءوزى اقىن بولىپ شالقىپ, سەزىم بولىپ بالقىپ, كوڭىلى كىردەن ارىلىپ, ساعىنىشى سابىلىپ, ىزدەگەن جوعى تابىلىپ, ءوزىن شەكسىز باقىتتى سەزىنەدى. جانىڭ جۇدەپ, كوڭىلىڭ كىرلەگەندە ساعيدىڭ ولەڭدەرىن وقىساڭ, الابۇلتتى اسپانىڭ ءشايداي اشىلىپ, مۇڭ مەن شەرىڭ باسىلىپ, كەۋدەڭدە كوكەمارال ءبۇر جارعانداي بولادى. تۋعان دالام, سەنىڭ اپپاق كوپ قۇسىڭ, كەڭ دۇنيەنىڭ شارلاپ ۇشىپ كەتتى ءىشىن. ءبىر جارق ەتىپ تۇسپەدىم عوي كوزىڭە, مەنى ۇمىتىپ بارا جاتقان جوقپىسىڭ؟! «جوق, ۇمىتۋعا بولمايدى» دەپ ونىڭ قالامداس, قاتارلاس دوسى, قازاقتىڭ قارا ۇزگەن اقىندارىنىڭ ءبىرى جۇم اعام – جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ جازعانداي, ءبىز ساعي اقىندى ۇمىتقان جوقپىز. كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ اۋانىندا اداسىپ, از-كەم ەستەن شىعارعان كەزدەرىمىز بولسا, اقىننىڭ رۋحى كەشىرسىن, بىراق ول ەشقاشان ۇمىتىلۋعا جاتپايتىن اقىن. تىزىمنەن شىقپايتىن تالانت. ارينە, اركىمنىڭ ءوز ساعيى بار شىعار دەيمىن. مەنىڭ ساعيىم وزىمدە. اركەز قايىرا سوعىپ, قۇمارتا وقىپ, كوڭىلىمنىڭ اسپانىن اشىپ وتىرامىن. ساعي اعا, سىرشىل اعا, جورعا جىر, اۋىل جاققا تۇسپەي كەتتى جول قازىر. تۋعان جەرىم كەتتى مە دەپ ۇمىتىپ, بۇل ءىنىڭ دە قامكوڭىل بوپ زورعا ءجۇر.   ەركە جەمنىڭ ەكى جاعى – ۇيامىز, ءبىر وزەنگە ەكەۋمىز دە سيامىز. ءبىر دالادا جىر جازىپپىز جارىسىپ, سول دالانى قالاي, قايتىپ قيامىز؟   جىرلارىڭنىڭ كۇمىس ەدى ەگەسى, سۇلۋلىق پەن ىڭكارلىكتىڭ ەگەسى. ءبىر كوكتەمدە كەتە باردىڭ قايىرىلماي, كوكتەمدە اقىن ولە مە ەكەن, و, نەسى؟!   كوزگە جۇمساق بولعانمەنەن شىنارسىڭ, سەن ۇستاعان جەردەن عانا سىنارسىڭ. «ءبىر جارق ەتىپ ءتۇسۋ ءۇشىن كوزىنە», تۋعان جەرگە ۇشىپ كەتكەن شىعارسىڭ. اقىن 1994 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەنەتتەن ومىردەن وزدى. تايىر جاروكوۆ قايتىس بولعاندا جىر تۇلپارلارىنىڭ ءبىرى تۇمانباي اعامىز: «شىعارىپ بارىپ كوك بەلگە, توقتاتتى مىنە, ول كوشىن, اقىندار تۋسىن كوكتەمدە, كوكتەمدە بىراق ولمەسىن» دەپ قوشتاسقان بولاتىن. جاستار تەاترىندا بولعان قارالى جيىندا قامىعىپ سويلەگەن ۇركەردەي توپتىڭ ىشىندە قاناتتاس قالامگەرلەر قادىر اعا مەن تۇماعاڭ ساعي قازاسىنا قاتتى قايعىرىپ ەدى. ەندى ول اعالار دا ارامىزدا جوق, بىراق ولاردىڭ وتتان ىستىق جىرلارى قازاق جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن توقتاۋسىز دىرىلدەتۋمەن كەلەدى. كەرەمەت تولقىن ەدى ولار, كەمەل تولقىن ەدى ولار. بۇل تولقىن جارالى جىلداردىڭ جاراسىن جىرمەن جازعان تولقىن بولاتىن. جۇمەكەن مەن مۇقاعالي, قادىر مەن تۇمانباي, ساعي مەن ءشامىل, تولەگەن مەن تولەۋجان, سابىرحان مەن بەكەن, وتەجان مەن ادىلبەك, مەڭدەكەش پەن فاريزا اقىندار الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسى مەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا الماتىنى ۇستاپ تۇردى. ارداق اقىندار ءانسامبلى الاماننىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, قازاق پوەزياسىنىڭ قازىناسىن ودان ءارى تولتىرىپ, كوركەم ويدىڭ كەلبەتىن اسىرىپ, ءار قازاقتىڭ كوڭىلىنىڭ تورىنەن مىقتاپ ورىن الدى. سول ورىن ءالى دە بيىك دەڭگەيدە. قايتا جىل وتكەن سايىن جاندانىپ, جارقىلداپ, جاڭعىرىپ, ولەڭ سۇيگىش جۇرتتىڭ ساعىنىشى مەن سەزىمىن قاتار ءورىپ, باۋراپ, باۋلاپ كەلەدى. «قايدا ەكەن, قايدا سول جىلدار» دەپ اينالاسىنا الاق-جۇلاق قاراعان ادال وقىرماننىڭ جاۋتاڭكوز ىزدەنىسىن ەندى تابا الارمىسىڭ؟ مۇنداي مازمۇن مەن ءپىشىن, توتىداي قۇلپىرعان تروپالار مەن وتى مازداعان وبرازدار جالپى اعىستىڭ كاكوفونيالىق شۋىلىنا ءال بەرمەي, پوليفونيالىق دىبىستاردىڭ ءوزىن ادەمى اۋەز, اسەرلى مونوسازعا بولەپ, قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ توسەگىنە جاڭاشا بەدەر مەن جارقىن ورنەك سالۋمەن بولدى. سەزىمتال جۇرەكتىڭ كارديوگرامماسىنا جان ءدىرىلىن جازباي سالاتىن جورعا-جىردىڭ سىزبالارى اۋەلى ساعي اقىننىڭ سىرباز كوڭىلىنىڭ وزىندە ءتۇزىلىپ, سودان كەيىن بارىپ وقىرمان جانىنىڭ ديافراگماسىنا قوناقتايدى. سول كەزدە ءدىل ساۋلەسى ادامنىڭ كوڭىل سارايىنا ءوزىنىڭ شۇعىلاسىن ءتۇسىرىپ, ونىڭ الىس تۇكپىرلەرىنە نۇرىن تاراتادى. ادەبيەت اتتى قاسيەتتى اۋىلدىڭ بەلدەۋىنە ءوز جۇيرىگىن بايلاعان اقىن وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنىڭ ورتا كەزىنەن باستاپ قازاق پوەزياسىنىڭ قالىڭ دۇرمەگىنە قاناتىن جايا قوسىلىپ, بىردەن ۇركەردەي توپتىڭ الدىڭعى لەگىنە قاراي كەۋدە وزدىرىپ, شىعانداپ شىرقاعان جۇيرىكتەردىڭ قاق ورتاسىندا ماڭداي كەكىلىن دالا جەلى تەربەپ, ارقاشان وزۋمەن بولدى. «جۇيرىككە قالعاننان دا وزعان وڭاي» دەپ قادىر اقىن كەستەلەگەندەي, شاپسا وزىپ وتىردى. «ەرتەڭنەن سالسا, كەشكە وزعان, ىلديدان سالسا, توسكە وزعان» وسىناۋ توپتىڭ ەكپىنى قانداي ەدى كەزىندە! جۇمەكەن اعامىز: «بۇل ادامدى جاراتقاندا اقىن عىپ, قۇدايعا دا بىتكەن شىعار باتىرلىق» دەپ جازسا, بۇل ءسوزدىڭ استارىندا ءبىر ەپوسقا جۇك بولارلىق وي جاتقانىن ايتپاسقا ءاددىمىز قايسى. ساعي اقىننىڭ قاي تاقىرىپقا جازعان جىرىن الىپ قاراساڭىز دا كانىگى شەبەردىڭ قولىنان شىعىپ, جۇتىنىپ, كوز جاۋىن الىپ تۇرعان جاۋھار ونەردى جازباي تانيسىز. جالپى, اقىن مىنا تاقىرىپتى جازعان دەپ جىكتەۋدىڭ ءوزى ءبىر قاراعاندا, تىم شارتتى. تاقىرىپتى تار شەڭبەردە الىپ قاراپ, بەردىبەك سوقپاقباەۆتى وقىتقان ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى سەكىلدى كۇلكىلى جاعدايعا دەيىن باراتىن ساتتەر دە پوەزيا سىنىندا كەيدە شاڭ بەرىپ قالادى. ساعي جيەنباەۆ پوەتيكاسى تۇتاس ءبىر ادامي قۇندىلىقتاردى بارلىق قىرىنان اشىپ كورسەتە الۋىمەن ەرەكشە. نازىك ليريزم, سىرشىل پسيحولوگيزم, سۇلۋ رومانتيزم جىر قۇدايى – فەبكە اقىن ولەڭدەرى ارقىلى سۇيرىك ساۋساعىن سوزادى. ونىڭ قاي ولەڭى دە شىنايى سەزىم مەن سىرشىل پەيىلدەن تۋاتىندىقتان, اقىن مىنا تاقىرىپتى بىلاي جىرلاپتى دەپ ايتۋ – ولەڭگە كوممەنتاري جا­ساۋ­دىڭ ەڭ ولاق ءتۇرى. جالپى, ولەڭ­گە تۇسىنىكتەمە بەرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ار­تىق, وقىرمان اقىن ولەڭىن ءوزىنىڭ كوڭىل دەڭگەيىنە وراي قابىلدايدى. «باعا­لاپ, ۇقتىرام اقىن جانىن, تاقتاي ساباپ جاتقانداي تاقىلدادىم» دەمەي مە جۇمە­كەن ناجىمەدەنوۆ, ءبىزدىڭ دە كەي پىكى­رىمىزدەن تاقتايدىڭ تاڭقىلداق داۋسى شى­عىپ جاتقان جوق پا ەكەن وسى؟ ...ءبىر كۇنى (بۇدان وتىز جىل بۇرىن) تەلەديداردى اشىپ قالسام, دوسحان جولجاقسىنوۆ ءبىر كەرەمەت سازبەن ءان سالىپ وتىر. قۇلاق تۇرە قالدىم. دۇنيەگە كەلەر ءبىر رەت, داريا – كەۋدە, تاۋ – ءمۇسىن. قۇرىشتان قۇيعان قۇدىرەت, قارتتارىم امان-ساۋمىسىڭ؟ ءان جۇرەكتى باۋراپ اكەتىپ بارادى. بەرىلە شىرقاعان دوسحاننىڭ كىشكەنتاي مۇرتى دا ءان سالعانداي ەدىرەيىپ كەتەدى. كوز الدىما قادىرلى اۋىل قارتتارى, اكەمنىڭ كوزىن كورگەندەر تىزبەكتەلىپ كەلە قالدى. مەن دە انمەن بىرگە ولارعا سالەم بەرىپ جاتىرمىن. دوسحان ءوزى دە سول ءبىر اياۋلى اۋىل قارتتارىنىڭ الدىندا وتىرعانداي كوزىن ءسال جۇمىپ, بەرىلە, ەمىنە ءاندى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ بارا جاتىر. وزدەرىڭ بولسا جانىندا, ەل ءىشى جومارت, ەڭسەلى, ءدان ءيىسى جۇرگەن قانىندا, دالامنىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگى. مەنىڭ دە تاناۋىما قىرمانعا سۋىلداپ قۇيىلعان جاڭا ءداننىڭ جۇپار ءيىسى كەلگەندەي بولادى. انام وتتان الىپ, سارى مايعا بۇقتىرىپ, بۋىن بۇرقىراتىپ الدىمىزعا قوياتىن تابا ناننىڭ قاسيەتتى دە عاجاپ ءيىسى جان سارايىمنىڭ جابىعىن اشىپ, ساعىم قۇشقان سارى دالانىڭ ساۋمال سامالى سودان لەكىتە كىرگەندەي كۇي كەشەمىن. ارادا جىلدار جوڭكىلىپ, الىستاپ كەتتىم بىرتىندەپ. ايتا الماي اۋىز تولتىرىپ, «اسسالاۋماعالايكۋم» دەپ. اللانىڭ نۇرى جاۋعىر دوسەكەم-اي, قايداعى-جايداعىنى قوزعاپ, الپىس ەكى تامىردى ءيىتتىڭ-اۋ. اۋىل قارتتارىنا اۋىز تولتىرىپ سالەم بەرە الماي جۇرگەن كەشەگى كۇندەر مەن كوڭىلدەرى قوڭىلتاقسىپ قالعان بۇگىنگى قاريالارىمىزدىڭ الدىندا سالەم بەرە الماي جۇرگەن ۇياتتى كوڭىلدىڭ كىناسىن اقىن قالاي ايتىپ كەتتى. ەندى امال جوق, اقىننىڭ وسى جىرىنداعى مىنا رەزيۋمەنى قايتالاپ وقىپ, شۇكىرلىك ەتەمىز. ساعىنتىپ تالاي جىر تۋار, ورالار ءالى-اق سان جىرشى. دالامنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ, قارتتارىم, امان-ساۋ ءجۇرشى. وسى ولەڭ-سازدى توگىلتە, تەبىرەنە شىرقاعان كەشەگى جاپ-جاس دوسحاننىڭ ءوزى قازىر قالانىڭ قادىرلى قارياسىنا اينالىپ بارا جاتىر. قاريا دەگەنىم كوڭىلىنە كەلمەسىن, بىراق دوسەكەڭ قازىنالى قا­ريا بولادى, وعان ەش كۇمان جوق. ويتكەنى, ونىڭ كەۋدەسىندە وسىنداي جالىنى سونبەيتىن, جانىڭدى ەمدەيتىن, ساعىنىشى سەلدەيتىن ونەر تۋىندىلارى تۇنىپ جاتىر. اقىننىڭ كاۋسار شىعارمالارىن وسىلاي تال بويىنا سىڭىرگەن تالانتتار ساعي اقىننىڭ سىرشىل مەكتەبىنەن ءدارىس العاندار. دەمەك, جاقسى جىر – جان ازىعى دەپ قالىپتاسقان تىركەستەردىڭ ءومىر بار جەردە ولەڭ بار دەگەن ۇعىممەن ۇرانداس بولۋى ابدەن زاڭدىلىق. ءبىز, سوعىستان سوڭ تۋعان ۇرپاق وكىلدەرى, وسىناۋ قاھارلى جىلداردىڭ ادەبيەتىن جانىمىزعا جاقىن تۇتىپ قابىلدايمىز. ويتكەنى ءبىز كۇنى كەشەگى ۇلى جەڭىسكە باسقالاردان گورى ءبىر تابان جاقىن تۇرمىز. «كۇركىرەپ كۇندەي وتكەن» سۇراپىلدىڭ جاڭعىرىعى ءبىزدىڭ قامكوڭىل انالارىمىز بەن قاھارمان اكەلەرىمىزدىڭ جۇرەگىندە ءالى جاڭعىرىپ تۇر. سول جاڭعىرىق ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىزدى ساعي اقىننىڭ جىرلارى ارقىلى ودان ءارى جاڭعىرتا تۇسەدى. قاتارعا تۇرعان قاھارمان جىرلاردىڭ قايراتكەر گۆاردياسى اعا ۇرپاقتىڭ قانى مەن كوز جاسىنا كۋا بولعاندىقتان دا سوعىس تاقىرىبىنداعى اقىن جىرلارى ءبىزدىڭ بۋىنعا ەتەنە جاقىن. اقىننىڭ «وڭ اياق» دەگەن كەرەمەت ولەڭى بار. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ءداستۇرىن, ۇلاعاتتى سالتىن, ۇعىمتال ىرىمىن شىنايى جەتكىزگەن بۇل جىردى سوعىسقا قويىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش دەپ داۋسىز قابىلداۋعا بولادى. «كوكەڭ امان كەلەر مە ەكەن, ق ۇلىنىم, وڭ اياعىڭدى كوتەرشى», دەپ باتىسقا جانارى جاساۋراپ قاراعان قامكوڭىل انالاردىڭ كوز جاسىن كورگەن بالا ساعيدىڭ كوز الدىندا قالعان وسىناۋ سۋرەت كەيىن ونىڭ قالامىنان ادام جانىن تەرەڭ سەزىمگە بولەيتىن عاجايىپ جىر بولىپ دۇنيەگە كەلدى. بۇل ولەڭ سوعىس تاقىرىبىندا جازىلعان جىرلاردىڭ الەمدىك انتولوگياسىنا قىمسىنباي قوسۋعا بولاتىن تۋىندى. وسى جىرمەن قاناتتاس, ساپتاس جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «ءىز» اتتى تۋىندىسى مەن بۇدان كەيىنگى لوگيكالىق جاعىنان جالعاستى ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆتىڭ «بۇرىشى جوق كيىز ءۇي» تۋرالى ولەڭى قيىن كەزەڭدەگى ۇلتتىق ۇستىننىڭ تۇجىرىمداماسىنىڭ جالعاسىنداي بولىپ قابىلدانادى. سوعىس كەزىندەگى تىل شىندىعىن قاپىسىز كورسەتەتىن ۇلتتىق پوەزيا­مىز­دىڭ كەمەل تۋىندىلارى باسقا حالىق­تاردان گورى ءبىزدىڭ جۇرتىمىزدا ەرەسەن كوپ سياقتى كورىنەدى. اشارشىلىقتان ارىپ شىعىپ, رەپرەسسيانىڭ قاندى قاسابىنا تۇسكەن حالقىمىزدىڭ كوز جاسى قۇرعاماي جاتىپ, سوعىس سۇراپىلىنا ءتۇسىپ, تانكى تاپتاعان تالايلى تاعدىرى اسىرەسە, قازاق پوەزياسىندا قاسىرەت انتولوگياسىن قۇرايدى. بۇل تاقىرىپ, اسىرەسە, ساعي جىرلارىندا سونداي تەرەڭ مۇڭ, تەبىرەنگەن سىر, كۇيزەلىستى جىر كۇيىندە قاتتى كورىنەدى. وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ قالامىنان تۋعان تاريحي تراگو-ەلەگيالىق تۋىندىلاردىڭ ءوزى ساعي جيەنباەۆتىڭ كوز جاسىنداي ءمولت ەتكەن جىرلارىنىڭ قۇلاشىن كەڭگە سىلتەگەن اقيقاتشىل اننوتاتسياسى سەكىلدى بولىپ كورىنىپ كەتەتىنى بار. پوەزيا تۋرالى پىكىرلەر توعىسى ولاردىڭ تۋىندىلارىن سالعاستىرۋ ارقىلى دا ايقىندالىپ جاتادى. مۇنداعى ماقسات ءبىرىن الاسارتۋ, ءبىرىن ادەيى كوتەرۋ ەمەس, بۇل وقىرماندىق كوڭىلدىڭ جەكە پىكىرگە يەك ارتۋى. تالعام تۋرالى تالاس­پايمىز, بىرەۋگە كوك ءتۇس, ەكىنشى بىرەۋگە اق بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق اڭگىمە اسپان تۋرالى بولسا, ەكەۋمىزدىكى دەگەن جوباعا كەلەتىن سياقتى. ابايدىڭ اردا پىكىرىن ەسكە تۇتىپ, «ك ۇلىمسىرەپ اسپان تۇر» دەگەن ۇعىمعا قوسىلا قول قويامىز. ولەڭنىڭ قۇدىرەتى دە وسىندا عوي, اسپاننىڭ ءوزى ك ۇلىمدەپ, جەردىڭ ءوزى جان-جاققا جىميا كوزىن سالادى. ۇندەسىم مەن ۇيلەسىمنىڭ گارمونياسىن تۇزۋدە ومىردە دە, ولەڭدە دە بايگە باسىندا بولعان اقىن ساعي جيەنباەۆتىڭ قازاق جىرىنا قوسقان ۇلەسىن تۋعان حالقى ەشقاشان ەستەن شىعارمايدى. اسىلى, ادام جانى قۇلازىپ, شار­شاعان كەزدە, ءومىردىڭ وگەي تۇيتكىلدەرى سانسىراتقان شاقتا, كوڭىلىڭ ءپاس تارتىپ, اسپانىڭ بۇلتتانعان ساتتە ساعي جىرلارىن وقۋ كەرەك. جانىڭ سوندا تەرەزەسىن اشىپ, ساناڭا سەرگەك سامال قۇيىلىپ جۇرە بەرەدى. سونداي كەزدە ءومىر دە كەرەمەت بولىپ كەتەدى. ءبارىن ۇمىتاسىڭ. اقىنعا راحمەت ايتاسىڭ. وڭ يىعىڭداعى پەرىشتە سەنىڭ العاۋسىز العىسىڭدى سول ساتتە اسپان جاققا قاراي الىپ ۇشادى. وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە ءبىراز تولقىدىم. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە حح عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ جاۋھار جۇگىن سانا سىنىنان وتكىزىپ, ەكى تومدىق قازاق جىرىنىڭ انتولوگياسىن ءتۇزىپ شىققان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆپەن ۇشىراسقان ءبىر ساتتە ساعي اقىن تۋرالى جازىپ جاتقانىمدى ايتتىم. ول وزىنە ءتان مانەرمەن باسىن تاڭدانا شايقاپ, (ارينە, اقىنعا) «وي, نەسىن ايتاسىڭ, عاجاپ ەدى عوي, ءالى ەسىمدە, جامال وماروۆاعا ارناعان ولەڭىندە: «جامال اپا!» دەگەندە جالت قارايمىن, كەڭ دالام كىرىپ كەلە جاتقانداي-اق» دەگەندە, شىنىندا دا بولمەگە اپامىز كىرىپ كەلە جاتقانداي جان-جاعىمىزعا قاراپ قالۋشى ەدىك», دەپ تەبىرەنە سويلەدى. ساعي جيەنباەۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولدى. «كوكتەمنىڭ بالعىن كەزى ەدى, جىرشى قۇس كوكتە اعىلعان, جەمنىڭ دە جاسىل وزەنى, كوگىلدىر مۇنار جامىلعان» دەپ جىرلاعان اقىن مامىراجاي مامىر ايىندا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. سول كوكتەم, سول جاسىل شالعىن, سول جەم وزەنى, سول جىل قۇستارى تاعى دا اقىننىڭ تۋعان جەرىنە قيقۋلاپ كەلىپ, ءومىر ولەڭىن قىزدىرىپ جاتىر. قۇم جاعالاي قۇلدىراڭداي اققان ەركە جەمنىڭ جاعاسىندا ءبىر قالقانقۇلاق قارا بالا جۇگىرىپ بارا جاتقانداي. مۇمكىن, ول ساعيدىڭ ءىزباسارى, قازاق جىرىنىڭ ق ۇلىنشاعى شىعار. الدە, التىن بەسىگىن ساعىنا جەتكەن اقىننىڭ رۋحى ما ەكەن؟! قالاي بولعاندا دا, قازاق جىرىنىڭ قاراجورعاسى ساعي جيەنباەۆتى قازاعى ۇمىتقان جوق, ۇمىتپايدى. وتەگەن ورالباي ۇلى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.