تۋعان ەلىن الەمگە ايگىلەگەن

مۇرات ايتقوجين تۋرالى تولعام ءتاڭىر جاراتقاننان تابيعاتى وزگەشە, زەرەك تە زەردەلى تالانتتى جاس بىلىمگە مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق قۇشتارلىعىن كورسەتە باستاعان. ول كوپ وقىپ, كوپ ءىز­دەنگەن. زور تالابى ونى وقىمىستى بالا اتاندىرعان. تاۋداي تالاپ ارقالاعان ول مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ارمان قۋىپ الماتى قالاسىنا اتتاندى. كوزدەگەن ماقساتى قازاق ەلىندەگى باس وقۋ ورداسى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسۋ ەدى. مۇراتىنا ۇمتىلعان مۇراتتىڭ ارمانى ورىندالىپ, ول قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى اتانادى. ول كەزدەگى قازمۋ, بۇگىنگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم وردالارىنىڭ فلاگمانى. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ, كوپتەگەن جاڭالىقتار اشقان جاس جىگىتتىڭ عۇلامالىق قاسيەتتەرى سول ءبىلىم ورداسىندا ۇشتالعان, بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, جۇرتقا تانىلعان. ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداي سا­لى­سىمەن ءبىلىمدى ومىرلىك ماقساتى­نا اينالدىرعان ول تاعى دا وقۋىن جالعاس­تى­رۋدى ويلايدى. ەندىگى بار ارمانى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسۋ ەدى. ول دا ويداعىداي ورىندالىپ, جاس عالىم اسپيرانتۋرانى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. الدىنا جوعارى ىزدەنىس پەن بيىك ماقسات قويعان ول 1965 جىلى ەلگە ورالادى. سودان 1978 جىلعا دەيىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ بوتانيكا ينستيتۋتىندا كىشى, اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, سوسىن ديرەكتور بولىپ, عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەك جولىن باس­تايدى. ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ول قىزمەتتىك ساتىلاردىڭ بىرىنەن سوڭ بىرىنە كوتەرىلەدى. زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى رەتىندە دە عىلىمنان قول ۇزبەيدى. بەلوك جانە نۋكلەين قىشقىلدارىن زەرتتەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ءسويتىپ, ول قازاقستان عىلىمىنا كوپتەگەن جاڭالىقتار اكەلدى. اسقان دارىن يەسىنىڭ عىلىمعا قوسقان ەلەۋلى ەڭبەگى مەن ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى, ىسكەرلىك قاسيەتتەرى ەسكەرىلىپ, ول ءوزى 1983جىلى ۇيىمداستىرعان قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ «مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. عىلىمعا سىڭىرگەن زور ەڭبەگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى ونى بيىكتەن-بيىككە ءوسىردى. اكادەميك اتاعىن الىپ, ۇلتتىق اكادەميا تورالقاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل مۇرات ابەن ۇلىنىڭ ەلىنە تانىمال بولىپ, ۇلكەن عۇلاما عالىمعا اينالعان كەزى ەدى. ايتۋلى اكادەميكتى الدا ءالى شەشىلمە­گەن ىستەر كۇتىپ تۇردى. كوپ ۇزاماي-اق, ەل ومىرىندەگى ەرەكشە جاڭالىققا جول اشىلدى. ءوزىنىڭ عىلىمي تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا, سونىمەن قاتار, عىلىم الەمىندەگى ۇلكەن بەدەلىنە وراي مۇرات ابەن ۇلى 1986 جىلى اكادەميانىڭ جالپى جينالىسىندا جابىق داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. بۇل قازاق ەلىنىڭ عىلىم سالاسىن ۇلكەن تابىستارعا جەتەكتەيتىن كۇشكە جول اشىلعاندىعىن كورسەتتى. عالىمدار جاس پرەزيدەنتكە زور سەنىم ارتتى. مۇرات ابەن ۇلى ەل ەسىندە نەگى­زى­نەن مولەكۋلالىق بيولوگيا جانە بيوتەح­نولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا بولىپ قالدى. ونىڭ زەردەلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك عىلىمدا ءبىرىنشى بولىپ جوعارى اعزالاردىڭ بەلوك ءتۇزۋشى اپپاراتىنىڭ سالىستىرمالى زەرتتەۋلەرى وتكىزىلدى. سونداي-اق, ءبىرىنشى بولىپ, وسىمدىك جاسۋشالارىندا ينفورموسومالاردىڭ ءتۇزىلۋىن دە زەرتتەپ, جاڭا ۇعىمدار قالىپتاستىردى. ونىڭ زەيىندى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە بيداي ساپاسىن جەتىلدىرۋ جانە وسىمدىك جاسۋشالارىنىڭ سۋببولشەكتەرىنەن قۇرالعان فۋنكتسيونالدى بەلسەندىلىككە يە گيبريدتى ريبوسومالاردى جاساۋ جايى بويىنشا كۇردەلى تاجىريبەلەر وتكىزىلىپ, ناتيجەسى جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. عىلىم جولىنداعى ۇلكەن بەلسەندىلىكتىڭ ناتيجەسىندە ينفورموسومالار بەلوك­تارى­نىڭ فيزيكالىق جانە حيميالىق قاسيەت­تەرى تۇيىندەلىپ, فيتوگارموندار­دىڭ بەلوك بيوسينتەزىنە تيگىزەتىن اسەرىن انىقتاۋ مۇ­رات ايتقوجيننىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. بۇل قازاق عىلىمىنىڭ قول جەتكىزگەن زور تابىسىنا اينالدى. مۇنىمەن دە شەكتەلمەستەن, عۇلاما عالىمنىڭ ويى مەن جىگەرى كۇننەن-كۇنگە ۇشتالا ءتۇسىپ, كوپتەگەن ءساتتى زەرتتەۋلەر ءوز ءناتي­جەسىن بەرىپ جاتتى. وتاندىق عىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا جان-جاقتى پارمەن بەرگەن اكادەميكتىڭ قول جەتكىزگەن تاعى ءبىر ۇلكەن تابىسى: ول عىلىم ساپاسىن جەتىلدىرە وتىرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەردى اۆتوماتتاندىرۋ ماسە­لەلەرىنە دە كوپ كوڭىل ءبولدى. بار جاع­دايدى جاساپ, كوپ كوڭىل بولگەندىكتەن عى­لىمدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جول اشىلىپ, مول مۇمكىنشىلىكتەر تۋدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن شەتەلدەردىڭ 15 اۆتورلىق كۋالىگى جانە 16 پاتەنتىمەن قورعالعان مولەكۋلالى-بيولوگيالىق تاجىريبەلەردى اۆتوماتتاندىرۋعا ارنالعان اسپاپتار كەشەنى جاسالدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستان عىلىمىن دۇنيەجۇزىنە تانىتىپ, ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيى مەن بەدەلىنىڭ وسۋىنە زور ىقپال ەتكەنىن ايتۋدى پارىز سانايمىن. اكادەميك مۇرات ايتقوجين 90 عى­لىمي جۇمىستىڭ اۆتورى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ءبارى كۋالىكتەرمەن دايەكتەلگەن. سولاردىڭ اراسىندا ءۇل­كەن مونوگرافياسىن, 3 پاتەنتىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز. تۇعىرى بەرىك, قانا­تى تالماس عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن ورىن­دالعان جۇمىستار اركەز كسرو جانە قازكسر لەنين كومسومولى سىيلىعىمەن ماراپات­تالعاندىعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن دارەجە, زور مارتەبەگە اينالعان ەدى. بەدەلدى عالىمدى كەڭەستەر وداعى عا­نا ەمەس, سونىمەن قاتار, الەم زيالىلارى دا جاقسى ءبىلدى. ول گەرمانيا, پولشا, چەحو­سلوۆاكيا, يتاليا, فرانتسيا, بولگاريادا ءوت­كەن عىلىمي فورۋمداردا باياندامالار جاسادى. ول باياندامالاردا كوتەرىلگەن ماسە­لەلەر وقىمىستىلاردى ويلاندىرىپ تاستاعان تۇستارى از ەمەس. بۇل اكادەميك م.ءا. ايتقوجيننىڭ كوپ جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى عانا. مۇرات ابەن ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا قوسقان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. وسىنداي قوماقتى ەڭبەگى باعالانىپ, ول «قازاق كسر-ءىنىڭ التىن قۇرمەت كىتابىنا» (1974 ج.) ەنگىزىلىپ, زور قۇرمەتكە يە بولدى. اركەز ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان قاستەرلەنىپ جاتتى. 1976 جىلى ا.ن.باح اتىنداعى بيوحيميا ينستيتۋتىندا ماسكەۋ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جاساعان «جاسۋشا بولشەكتەرىنىڭ جاڭا كلاسى – ينفورموسومالاردىڭ اشىلۋى» اتتى ەڭبەگى ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى اتاعىن الدى. بۇل سول كەزدەگى كەڭەس­ وداعىنداعى ۇلكەن ماراپاتتىڭ ءبىرى ەدى. ەلجاندىلىق پەن ۇلتجاندىلىق ءداس­تۇر­دە ءوسىپ, جەتىلگەن مۇرات ايتقوجين كەزىندە ماسكەۋ قالاسىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن وتە جاقسى قورعاپ, بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتكىزگەن ەدى. ول سونى اقتادى. وسىنى پايدالانىپ, كوپتەگەن ماسكەۋلىك عالىمدار مەن ۇستازدارى: «بولاشاعىڭنان ءۇمىتىمىز زور, وسىنداي عىلىم ورداسىندا قال, قانشا ايتقانمەن بايتاق ەلدىڭ ورتالىعى ەمەس پە؟» دەگەن سوزدەرگە قاراماي, ءوز توپىراعىنا ورالعانىن جوعارىدا ايتتىق. جوعارىداعىداي قامقورلىققا جاس ازامات: «ەگەر قازاقستاندا بيولوگيا عىلىمى ءالى بولماسا, وندا سونداي عىلىمدى ول جەردە دە ۇيىمداستىرۋ كەرەك», دەپ كەسىپ ايتقان ەكەن. كەيىن دەگەنىنە جەتتى. قازاق ەلىندە بيولوگيا عىلىمىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. جۇرەگى قازاعىم, ەلىم, جەرىم دەپ سوعاتىن ايتقوجيننەن ول كەزدە باسقا جا­ۋاپ كۇتۋگە بولمايتىندىعى بارشاعا بەلگىلى. ءوزىنىڭ تۋعان ەلى مەن جەرىن كوركەيتۋگە بار ءومىرىن ارناعان اكادەميك جولىنىڭ بۇل ءبىر پاراعى عانا. قانشاما وسىنداي پەرزەنتتىك پاراقتار ءالى اشىلماي جاتىر دەسەڭشى! مۇرات ابەن ۇلىنىڭ بويىنداعى مۇنداي ەلجان­دىلىق مىنەز – تۋعان جەرگە دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىك كۋاسى دەپ بىلەمىز. كەلەشەك ۇرپاققا تالىمدىك ماڭىزى زور مۇنداي ۇلى قاسيەت كەز كەلگەن ادامنان تابىلا بەرمەسى انىق. ايتا بەرسە ونىڭ جاساعان جۇمىستارى­نىڭ شەگى دە بىتپەيدى, شەتى دە كورىنبەيدى. بيىككە شارىقتاپ, تىندىرىمدى دۇنيەلەردى جاساۋ مۇرات ابەن ۇلىنا عانا ءتان قاسيەت. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بوتانيكا ينستيتۋتىنىڭ مولەكۋلالىق بيولوگيا توبىن قۇرۋدان باستالعان ايتقوجين باستامالارى بولاشاققا نەگىز بولارلىق لابوراتوريا كەشەنىن سالۋعا ۇيىتقى بولعان ەدى. سول باستاما وسى كۇنى دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسىلايشا, ول ەلىمىزدەگى مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن بيوتەحنولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىم بولىپ قانا قويماي, بۇكىل الەم بويىنشا اعزالاردىڭ بەلوك تۇزەتىن اپپاراتتارىن (ريبوسومالارىن) سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەۋشى جانە وسىعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلە جاتقان بيولوگيالىق قۇبىلىستاردى انىقتاعان وقىمىستى رەتىندە دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى بولدى. ونىڭ اشقان جاڭالىقتارىن بۇكىل دۇنيەجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارداعى عالىم­دارى مويىندادى. 1983 جىلى مۇرات ابەن­ ۇلى مولەكۋلالى بيولوگيا بويىنشا ءىرى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعان قازاق كسر عا «مولەكۋليارلى بيولوگيا جانە بيوحيميا» ينستيتۋتىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بولعاندىعى وسىنىڭ ايعاعى. ءومىر جولىن قازاق ەلىنىڭ عىلىمىن كوركەيتۋگە ارناعان عالىم ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇردى. سونىڭ ناتيجەلى جەمىسى رەتىندە 1987 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى بيوتەحنولوگياسى ورتالىعىن اشقانىن ايتۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىماسا, حالىقتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى كۇننەن-كۇن­گە پروبلەمالىق تۇيىنگە اينالىپ كەلە جات­قانىن ول ەرتە ءتۇسىندى. سوندىقتان عالىم اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سەپتىگى تيە­تىن مولەكۋلالىق بيوتەحنولوگيالىق جە­تىستىكتەردى كەڭىنەن زەرتتەپ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلدى, پروبلەمالاردى جو­يىپ, ءىستىڭ شەشىمىن تابۋعا تالپىندى. وسىنداي جولمەن العا ۇمتىلعان اكادەميك تەك ءوزى ءبىلىپ قانا قويۋمەن شەكتەلمەي, باسقا دا عالىمداردى, سونداي-اق, جاستاردى تاربيەلەپ شىعارۋ ءۇشىن جوعارىدا كورسەتىلگەن ورتالىقتا ينجەنەريا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الا باس­تادى. ونىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبى عىلىمدا تىڭ سالا رەتىندە قالىپتاستى. اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ جالعاسى رەتىندە قازۇۋ-دە مولەكۋلالىق بيولوگيا ءپانى وقىتىلا باستادى. اكادەميك ۇلكەن پراكتيكۋمدار مەن كۋرستىق جانە ديپلومدىق جۇمىستاردى ستۋدەنتتەرگە ءوز لابوراتورياسىندا جاساۋدى ۇسىندى جانە وعان تولىق جاعداي جاساپ وتىردى. ءتىپتى, عىلىم جولىنا تۇسكەن جاستارعا شەتەلدەن اكەلگەن ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى ەلەكتروندى جابدىقتاردى دا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ناعىز وتانشىلدىق, ەلگە دەگەن شىن جاناشىرلىق, جاستارعا جاساعان قامقورلىق ەدى. سول جابدىقتاردى شەتەلدەن اكەلۋ ءۇشىن تالاي تابالدىرىقتى توزدىرىپ, شارشاپ, شالدىققانىنا كۋامىز. اكادەميك ايتقوجين ەڭبەگىنىڭ قاينار كوزى بولاشاق شاكىرتتەر دايىنداۋعا باعىت­تالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ونداعان ءىزباسار­لارى بۇگىنگى كۇنى ونىڭ جولىن جالعاس­تىرىپ كەلەدى. بۇرىن ەلىمىزدە, ءتىپتى, كورشى ەلدەردىڭ كوبىندە دامىماي كەلگەن جاڭا سالا – مولەكۋلالىق بيولوگيا, بيوحيميا, جاسۋشالىق بيوتەحنولوگيا جانە گەنەتي­كالىق ينجەنەريا ەدى. ايتقوجين ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا عانا ەمەس, الەم­دە تانىمال بولدى. جاڭا عىلىم سالاسى ور­نىقتى. بۇل بۇگىندە عالىمنىڭ سوڭىندا قالدىرعان مۇراسى ىسپەتتەس. قازىرگى تاڭدا مولەكۋلالىق بيولوگيا دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە دە ءوز كو­مەگىن تيگىزىپ جاتىر. جالعاسى رەتىندە «يم­مۋنوبيوتەحنولوگيا» دەپ اتالاتىن سالا پايدا بولدى. بۇل ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن قاتەرلى اۋرۋلار مەن ۋلى زاتتاردى ايقىن­داۋعا قاجەتتى مونوكلوندىق انتيدەنەلەرگە نەگىزدەلگەن تەست-جۇيەلەر جاساتۋعا جول اشتى. ەكپە وسىمدىكتەر «اۋرۋلارىن» ايقىنداۋ ءۇشىن پوليكلوندىق انتيدەنەلەرگە نەگىزدەلگەن دياگنوستيكالىق تەست-جۇيەلەر دە جاسالدى. بۇل وتاندىق عىلىمعا ۇلكەن توڭكەرىس, زور جەتىستىك اكەلدى. مۇرات ايتقوجين عىلىم اكادە­مياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە كوپتەگەن ىستەر ىستەدى. ول عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىنا كوڭىل اۋدارۋمەن قاتار, ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قىزمەتىن دە زامان تالابىنا ساي باعىتتادى. كوپ كۇتتىرمەي ونىڭ ناتيجەسى كورىنە باستادى. عىلىم ەلى­مىزدە ورلەۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە شىقتى. ءدال وسى كەزدە عىلىم اكا­دەميا­سى­نىڭ ۇيلەستىرۋشى ورتالىق رەتىندە ءرولى كوتەرىلدى. ەلىمىزدە عىلىمي-زەرت­تەۋلەر­دىڭ ۇيلەسىمى ايتارلىقتاي جاق­ساردى. شە­تەل­دەردەگى جەتەكشى عىلىمي ورتا­لىقتارمەن ىنتىماقتاستىق كەڭەيە ءتۇستى. وسىنداي ەڭبەكتەرى ءۇشىن دارىندى دا تالاپتى ازامات مەملەكەت تاراپىنان دا كوپتەگەن ماراپاتتارعا يە بولدى. سولاردىڭ اراسىندا «بەيبىتشىلىك قورىنىڭ» التىن مەدالىن, «حالىقتار دوستىعى» وردەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. ءوز قولىمەن ىرگەتاسىن قالاعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مولەكۋليارلىق بيولوگيا جانە بيوحيميا ينستيتۋتىنا ونىڭ ەسىمى بەرىلدى. ءوزى وقىعان پەتروپاۆل قالاسىنداعى №1 ورتا مەكتەپ م.ايتقوجين اتىندا. اتاقتى عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مۇرات ابەن ۇلى قاراپايىم­دىلىعىمەن دە ەل ەسىندە قالىپ وتىر. ونىڭ ەلجاندى, ۇلتجاندى مىنەزى, اسىرەسە, 1986-1988 جىلدارى, بەلگىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ەرەكشە كورىندى. سول كەزدە ءبىر شارۋا­مەن الدىنا بارعان ەدىم. جاعدايىمدى سۇراپ بولعان سوڭ, قاراعاندىداعى مەن باسقاراتىن ينستيتۋتتىڭ قىزمەتتىك جەتىستىكتەرىمەن تانىسىپ, «ماسكەۋدە وقىپسىز, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىڭىزدى سوندا قورعاپسىز, ونىڭ ۇستىنە كسرو حيميا ءوندىرىسى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كۇردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى ەكەنسىز. باسقا نە كەرەك. وتە جاقسى عوي», دەپ ريزالىعىن ءبىلدىردى. مۇنىڭ ءوزى ونىڭ كەڭدىگىن, كەمەلدىگىن تانىتسا كەرەك. توتەننەن كەلگەن مەزگىلسىز اجال قوعام جانە مەملەكەت ىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ, ارتىنا وزىندىك ءىز قالدىرعان, تۋعان ەلىن الەمگە ايگىلەگەن عۇلاما عالىم, ءبىرتۋار اكادەميك مۇرات ايت­قوجيندى ارامىزدان ەرتە الىپ كەتتى. بىراق ارتىندا وشپەس عىلىمي مۇراسى قالدى. ول قازىر ازات ەلدىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋ ۇستىندە. وسىنداي الاش رۋحتى ازامات ەسىمى مەن ءىسى ارقاشاندا ۇرپاقتار ەسىندە قالا بەرەدى. مۇرات جۇرىنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى.