ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءبىر حاتى

حات. ءماشھۇر ءجۇسىپ – ءسابيت مۇقانوۆقا. « ... گۇل قادىرىن كىم بىلەر, بۇلبۇل بىلەر, قانبار قادىرىن عالي مەن ءدىلدىل بىلەر. ءسوز قادىرىن سويلەگەن اۋىز بىلەر, شالا-شارپى قۇلاقتار ءدۇمبىل بىلەر.

تەمىرتايدى ولەڭ قىلىپ سويلەگەن ءسابيت مۇقانوۆ سەن بولساڭ, بىزگە اتاڭ كىم, باباڭ كىم, «جەر استىنان جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» ما, بولماسا تۇپتەپ تارتىپ قوزعاپ جۇرگەن ءبىر سىلەم بار ما؟ ءسوزىڭدى تانىدىق, ءوزىڭدى تانىت.

اقىندا اقمولدا مەن ايت ىبىرايدى, سوزدەرىن كوكەيكەستى جۇرتقا جايدى. وزگە­سىن باس اۋىرتپاي جاۋىپ-اق قوي, باي بولماعان باي بولسا – بۇلعار سايدى.

بۇل ءماشھۇردىڭ سويلەگەنىنە قىرىق-ەلۋ جىل بولعان. ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە ايتىلعان سوزدەر:

زار بوپ قالار كەيبىر كۇن باي ءبىر پۇلعا, ۇنەمى قونىپ تۇرمايدى دۇنيە قولعا. باق پەنەن تاق, پاتشالىق ءتيىپ قالار, ەسكەرۋسىز ەسىكتە جۇرگەن قۇلعا.

ءبىر سوزىندە:

بايلار-اۋ, جيعان مالىڭ جاننىڭ قاسى, ساداقا بەرىپ ءجۇرسىڭ – اتاڭ باسى. بايلاردىڭ قولىنداعى جيعان مۇلكى – كەم-كەتىك كەدەيلەردىڭ سىباعاسى.

مىنە ءبىر ءسوزى:

قوزعايدى بەينەتقوردى كوتەرمە جيىن, وزگەم وتىرىك بولسا دا بۇل ءسوزىم شىن. ءومى­رىم قىسقا بولسىن دەپ ويلاساڭ, قازاققا قامقورلىق قىپ اتىڭا ءمىن.

بۇل ءماشھۇردىڭ ولەڭىن جاتتاپ ايتىپ جۇرۋشىلەردىڭ ءبارى دە ءولىپ قالدى.

بۇرىنعى زاماننىڭ اقىندارىنىڭ ايتىسقان ولەڭى بار:

– كۇدەرى قوجا مەن ۇلبيكە قىزدىڭ ايتىسقانى – ءجۇز اۋىز ولەڭ.

– ۇلى ءجۇز ۇيسىننەن شىققان ۇمسىن قىز بەن زامان قوجانىڭ ايتىسقانى – ەلۋ اۋىز ولەڭ.

– قاراقالپاقتان شىققان جانكىل اقىن مەن ۇلبيكە قىزدىڭ ايتىسقانى – ون اۋىز ولەڭ.

– قاراكەسەكتەن شىققان اقىن توعجان قىز بەن سۇيىندىكتەن شىققان ساقاۋ اقىن­نىڭ ايتىسقانى – جەتپىس توعىز اۋىز ولەڭ.

– قاراكەسەك قامبار جاناق اقىنمەن نايمان اقىندارى سابىرباي, تۇبەك ايتىسقانى – وتىز جەتى اۋىز ولەڭ.

– اتباسار ۋەزىنە قاراعان باعانالى بالتالى نايماندا وپان دەگەن اقىن قىز بەن التايدان شىققان ءبىر اقىن جىگىت ايتىسقان – وتىز جەتى اۋىز ولەڭ.

– كەرەي تۇردىبەك اقىنى بولىپ جۇر­گەن ورىمباي اقىن مەن قاراكەسەك اقىنى بوپ جۇرگەن شورتانباي قوجانىڭ ايتىس­قانى – جيىرما بەس اۋىز ولەڭ.

– مۇسا سەكەرباي اقىنى بولىپ جۇرگەن ك ۇلىك جالشىباي اقىنمەن نايمان تۇبەك اقىن ايتىسقانى – وتىز جەتى اۋىز ولەڭ.

– قاراكەسەك اقىنى مەن بالتا اقىنمەن سوقىر شوجەنىڭ ايتىسقانى – جيىرما ءبىر اۋىز ولەڭ.

– ك ۇلىك كوتەش اقىن مەن كۇنىكەي قىز ايتىسقانى – ەكى اۋىز ولەڭ.

بۇل ماشھۇردە ءوزى جازعان ءبىر شەجىرە كىتاپ بار, ادەبيەت تاريحى بولۋعا تولىق, ۇلكەندىگى تاباق قاعازعا تاباق بويىنشا جازىلعان, اۋىرلىعى قاداق جارىم. سونىڭ پوشتاعا قالاي سالىنۋىن جانە سىرتىنا نالوجەننىي پلاتەج دەپ, وزدەرىڭنىڭ ادرەسىڭ جازىپ جىبەرسەڭدەر, دەرەۋ سالىنادى جانە مەنىڭ جازۋىمدى تانىپ وقىر كىسى بولسا.

بۇل ءماشھۇر يۋسۇف ءسوزىن باستىرامىن دەپ تورايعىروۆ الىپ كەتىپ, اياقسىز شاشىلىپ ءھار جەردە قالعان. ونان سۇراتىپ تاشكەنگە الىپ بارىپ باستىرامىن دەپ ءۋاليحان وماروۆ الىپ كەتىپ, و دا اياقسىز قالدىرعان. قىزىلوردا باسپاحانادا باسىندا ون ەكى ازاماتتىڭ ءبىرىمىن دەپ زىياش الدا­بەرگەنوۆ الىپ كەتىپ, و دا اياقسىز قالدىرعان. ماسكەۋدە تۇرامىن دەپ الكەي مار­عۇلانوۆ پوشتامەن الدىرىپ, و دا اياقسىز قالدىرعان. سونان سوڭ بۇل اۋىز كۇي­گەندەي بوپ, ءسوزىن قولدان شىعارمايتىن بولعان.

وسى كۇندە ءوزى جەتپىس ەكى جاستا وتىر. ءۇش جۇزدەن شىققان اقىنداردىڭ, ورنەكتى حان, ۇلگىلى بيلەردىڭ, باتىرلاردىڭ تاريحى, اڭگىمەسى وزىندە تۇگەل.

مەن ءسوز ۇيرەنەتىن كىسى ەمەسپىن. ءۋاليحان وماروۆ پەن زىياش الدابەرگەنوۆتەن ءماش­ھۇر يۋسۇف ءسوزىن قايدا جىبەردىڭدەر, بارى بولسا ماعان جىبەرىڭدەر, جوعى بولسا ونى ايتىڭدار دەپ, ەكەۋىنىڭ وپازدىعىنان ءبىر جاۋاپ الىپ بەرسەڭ».

كوپياسى دۇرىس: (سم).

حاتتىڭ سوڭىندا مىناداي اڭداتپاسى بار: «ر.S. بۇل حاتقا ءماشھۇر يۋسۇف قول قويماعان جانە قاي ۋاقىتتا جازىلعانىن كورسەتپەگەن. حاتتىڭ ونىكى ەكەندىگى, بىرىنشىدەن, سىرتقى ادرەسىنەن, ەكىنشىدەن پوچەركىنەن تانىلدى. حات 1931 جىلى اپرەل ايىندا الىندى. س.مۇقانوۆ. 5/ۋ – 1952 ج.».

س.مۇقانوۆ ءماشھۇر ءجۇسىپ تۋرالى ءوزىنىڭ «قازاق قاۋىمى» اتتى ەڭبەگىندە: «...تابيعاتىندا زەرەك ءماشھۇر, دارىندى اقىن بولۋدىڭ ۇستىنە, جاس شاعىنان قازاق­تىڭ اۋىز ادەبيەتىن, شەجىرەسىن كوپ جيناعان. ءماشھۇر شەجىرەسىنىڭ وزگە شەجىرەلەردەن ءبىر وزگەشەلىگى, ول ءاربىر اتالاردى بايانداعاندا, سول اتالاردىڭ ءوز تۇسىندا بولعان وقيعالار تۋرالى ەل اۋزىندا قالعان ەرتەگى-اڭىزداردى قوسا ايتادى. سوندىقتان ءماشھۇر جازعان شەجىرە وقۋعا وتە قىزىقتى», دەگەن.

ال مىنا حاتتىڭ جازىلۋىنا ءبىر سەبەپ: س.مۇقانوۆ «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازىپ, ول 1932 جىلى كىتاپ بولىپ شىققان. تاپتىق كوزقاراستىڭ سالقىنى سەزىلىپ تۇرسا دا, الاش ارىستارى تۋرالى تالاي قۇندى مالىمەتتەر بار. وعان احمەت, مىرجاقىپ, جۇسىپبەك, مۇحتار, بەر­نياز, سۇلتانماحمۇت, عۇمار تۋرالى جازعاندارىنىڭ ءبارى كىرگەن, تەك شاكارىم مەن ءماشھۇر ءجۇسىپ جوق. شاكارىمنىڭ 1931 جىلى «ەلسىزدەگى سايات قورادان» جازعان جالعىز حاتى ساقتالعان. بۇل تۋرالى «شاكارىم قاجىنىڭ س.مۇقانوۆقا جازعان حاتى» اتتى ماقالامىز («ەگەمەن قازاق­ستان», 22.04.2006 ج.) جارىق كورگەن ەدى. شاكارىم 1931 جىلى «باندى» دەگەن جالامەن وققا ۇشتى. سول سەبەپتى ماقالا جازىلماي قالعانى تۇسىنىكتى. ال ءماش­ھۇر ءجۇسىپ قولجازبالارىنىڭ قالاي قولدى بولعانىن, الىپ كەتكەن ادامدار قاي­تارماعانىن اتاپ جازىپ وتىر. سوعان قاراعاندا, س.مۇقانوۆقا دا شىعار­مالارىنىڭ قىسقاشا ءتىزىمىن عانا كور­سەتىپ, قولجازبالارىن جولداماعان. مىناۋ سابيتتەن العان حاتقا قىسقاشا جاۋاپ ىسپەتتى. ء«ماشھۇر يۋسۇف ءسوزىن قايدا جىبەر­دىڭدەر» دەپ سۇراۋ سال دەپ وتىر. وسى سەبەپ­تەن م.ءجۇسىپ تۋرالى ماقالا جازىلماي قالعان, كىتاپقا ەنبەي قالعان. مىنە, ءبىر حات­تان تارقاتىلار وي ۇشقىندارى وسىن­داي.

ادىلعازى قايىربەكوۆ,

الماتىداعى س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنىنىڭ جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى