ۇكىمەت

ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى اپتانىڭ ەكىنشى كۇنى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە شىقتى. ولاردىڭ ءمان-جايى مەن قورىتىندىلارى جونىندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ باستاعان ۆەدومستۆو باسشىلارى اڭگىمەلەپ بەردى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى ءباسپاسوز ءماسلي­حاتىندا جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باسەكەلەس ورتاعا بەرىلۋى ءتيىس كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ اتاۋلى تىزبەسىن ۇكىمەت بەكىتكەنى تۋرالى گازەتىمىزدىڭ سارسەنبىلىك نومىرىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندادىق. سوندىقتان بۇل جولى, وتىرىستا قارالعان وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرگەندى ءجون سانادىق. ەءلدى گازداندىرۋ جالعاسا بەرەدى وتىرىستا ۇكىمەت 2015-2030 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن گازداندىرۋدىڭ باس سىزباسىن ماقۇلدادى. «ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا قاجەتتى ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 656 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ينۆەستيتسيا كوزى ءبىر تاراپ­تان ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بولىپ سانالادى. كەلەسى تاراپتان وڭىرلەر بيۋدجەتى, سون­داي-اق, مەملەكەتتىك-جەكە سەرىك­تەستىك جوبالار مەن جەكە ينۆەس­تيتسيالاردان دا قارجى قۇيىلادى. وسىلايشا, بۇل باس سىزبا ۇكىمەت تاراپىنان ماقۇلداندى. ەندى باس سىزباعا سايكەس 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ 13 وبلىسى تولىعىمەن گازبەن قامتىلىپ, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 56 پايىزى كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزەتىن بولادى. بۇيىرتسا, 2030 جىلى ەلىمىزدە 21 ملرد. تەكشە مەتر تاۋارلىق گاز وندiرiلەدى. بۇل – قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ازiرلەنiپ وتىرعان باعدارلامالىق قۇجات. قۇجاتتى ازiرلەۋ ءۇشiن گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى زاڭ جانە ۇكiمەت بەكiتكەن تيiستi قاعيدالار مەن زاڭدار نەگiز بولىپ ەسەپتەلەدى. ال, بۇگىنگى كۇنi 16 ءوڭiر­دiڭ 10-ى گازداندىرىلعان. نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ باتىس جانە وڭتۇستiك وڭiرلەرi, ولارمەن بىرگە الماتى قالاسى تابيعي وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. جالپى ايتقاندا, 2007-2013 جىلدار ارالىعىندا گاز تۇتىنۋدى تالداۋ ەلiمiزدەگi نارىقتىڭ ۇدەمەلi ءوسۋiن كورسەتەدi. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە تۇتىنۋ كولەمiنiڭ ءوسۋi 26 پايىزدى, ال ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى شامامەن 4 پايىزدى قۇرايدى. بۇلاي جالعاسا بەرسە, 2030 جىلعا دەيiن تاۋارلىق گازدىڭ تەڭگەرiمiنە سايكەس گاز ءوندiرۋ كولەمi 60 ملرد. تەكشە مەتر گازعا دەيiن جەتەدi. ال ونىڭ 25 ملرد. تەكشە مەترگە جۋىعى وزدەرiڭiز ەستiپ جۇرگەن بولارسىزدار, جەر قاباتى قىسىمىن ۇستاۋ ءۇشiن تەحنولوگيالىق قاجەتتiلiككە جاراتىلادى, دەدى بۇل جونىندە مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ۇ.قارابالين. سونىمەن, ۆەدومستۆو باسشى­سىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2030 جىلى ەل تۇرعىندارىن گازبەن قامتۋ كورسەتكiشi بۇگiنگi كۇنگi 32 پايىزدان 56 پايىزعا دەيiن جەتكiزiلەدى. Iشكi نارىقتا 2030 جىلى تۇتىنۋ كولەمi 11 ملرد. تەكشە مەتردەن بۇگiنگi تاڭداعى 18 ملرد. تەكشە مەترگە دەيiن ار­تاتىن كورىنەدى. ول ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باع­دار­لاما جوبالارىن iسكە اسىرۋ ەسەبiنەن ارتىپتى. ال, ەندi گازدان­دىرىلعان ەلدi مەكەندەر بۇگiنگi 988-دەن 1621 ەلدi مەكەنگە دەيiن جەتەدى ەكەن. مينيستر ءوز سوزiندە اببونەتتەردiڭ سانى بۇگiنگi تاڭداعى 1 ملن. 400 مىڭنان 2 ملن. 900 مىڭعا دەيiن جەتەدi دەپ بولجامدارىن ايتتى. ءاربiر وتباسىندا ورتا ەسەپپەن 4 ادام بولعاندا, قازiرگi 5-6 ملن. ادامنان 30 جىلى 12 ملن. ادامعا دەيiن گازداندىرىلاتىنىنا سەندىردى. ۇكىمەت جاڭا گاز قۇبىرلارىن سالىپ, ولاردىڭ ۇزاقتىعىن 28 مىڭنان 57 مىڭ شاقىرىمعا دەيiن ۇزارتۋدى كوزدەپ وتىر. كاسىپكەرلەرگە كەدەرگى بولمايدى وتىرىستا ۇكىمەت 2016 جىلعا قاراي دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىسى بويىنشا العاشقى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ جوسپارىن بەكىتىپتى. ول تۋرالى ايتقانبىز. وتىرىستا وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى العا شىقتى. ول باسەكەلەستىكتى قورعاۋ شاراسىنا قاتىستى. ۆەدومستۆو جەتەكشىسىنىڭ سوزىنە يلانساق, ەندىگى دە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنە قوسىمشا وكىلەتتىلىك بەرىلۋى ىقتيمال. ءتىپتى, اتالعان اگەنتتىكتە ەندى جەكە سەكتورعا باسەكەلەستىك تۋدىراتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جابۋ قۇزىرەتتىلىگى دە بولۋى مۇمكىن. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇكىمەت وتىرىسى بارىسىندا مەم­لەكەتتىڭ كاسىپكەرلىككە قاتىسۋىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. بۇل زاڭ جوباسى سينگاپۋر, اقش, ليۋكسەمبۋرگ جانە نورۆەگيا ۇلگىسى بويىنشا «Yellow رages Rule» قاعيدالارىن ەلىمىزدە ەنگىزۋدى قاراستىرادى ەكەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعان­دا, جوسپارلانىپ وتىر­عان جاڭا­شىلدىقتار قازاقستان­نىڭ مونوپولياعا قارسى ۆەدوم­ست­ۆو­سىنىڭ وكىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. «ەگەر دە مونوپولياعا قارسى اگەنتتىكتىڭ وكىلەتتىلىگىنە توقتا­لاتىن بولساق, ۆەدومستۆو تاۋارلىق نارىقتارعا جۇرگىزىلگەن تالداۋدىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىندى اشۋ نەمەسە اشپاۋ تۇرعىسىندا كەلىسىمىن بەرەدى. سونىمەن بىرگە, مونوپولياعا قارسى ورگان بۇدان بۇرىن تەرىس شەشىم شىعارعانىمەن, كاسىپورىن قىزمەتىن جالعاستىرا بەرسە, ەندى ەكى جىلدىڭ ىشىندە بۇل كاسىپورىن جەكەشەلەندىرىلۋى ءتيىس نەمەسە جابىلۋى قاجەت بولادى», دەدى ب.جامىشەۆ. سونىمەن, ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, ەندى بۇدان بىلاي باسەكە­لەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى جەكە بيزنەسكە كەدەرگى جاساعان مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جاباتىن بولادى. جولدارداعى ءىرى جوبالار اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيiن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالiنiڭ شىم­كەنت قالاسىنان رەسەي فەدەرا­تسياسىنا دەيiنگi بولiگi تولىعىمەن قولدانىسقا بەرiلمەك. «اۆتوكولiك جولدارى سالاسى بويىنشا بيىل 6 مىڭ شاقىرىم جولعا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىق تۇرلەرi جۇرگىزىلدى. ارينە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جوباسى ىسكە اسىرى­لىپ جاتقان ەڭ iرi جوبا ەكەندiگi بەلگiلi. ونىڭ 1700 شاقىرى­مى اشىلدى. بيىل جامبىل وبلىسى اۋماعى ارقىلى جانە شىمكەنتتەن رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى ۋچاس­كە­لەردە جول قوزعالىسىن تولى­عى­مەن اشۋ جوسپارلانۋدا. ال كەلەسi جىلى كولىك ءدالiزىن تولىق پايدالانۋعا بەرەمىز دەپ وتىرمىز. بۇگىندە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جوباسىندا 30 مىڭنان استام جۇمىسشى ەڭبەك ەتىپ جا­تىر. ولاردىڭ باسىم بولiگi – جەر­گi­­لiكتi تۇرعىندار», دەدى كولiك ءجا­نە كوممۋنيكاتسيا مينيسترi ج.قاسىمبەك. ۆەدومستۆو باسشىسى 2017 جىلى پايدالانۋعا بەرiلەتiن استانانىڭ جاڭا تەمiرجول ۆوكزالىنىڭ قۇرى­لى­سى بيىل باستالاتىندىعىن دا ايتتى. «جىل سايىن استانا ارقى­لى جۇرەتiن جولاۋشىلار سانى ار­تىپ كەلەدi. قازiرگi ۆوكزال ءوزiنiڭ ءمۇم­كىندىك قۋاتىنان 30 پايىزعا ار­تىق جولاۋشىلاردى قابىلداپ وتىر. سوندىقتان «قازاقستان تەمiر جولى» ۇك» اق تاۋلiگiنە 35 مىڭ جو­لاۋ­شىنى قابىلداۋعا قاۋقارلى جا­ڭا ۆوكزالدىڭ قۇرىلىسىن باستادى. بiز­دiڭ جوسپارىمىز بويىنشا ەكسپو-عا ەنەتiن بۇل نىسان 2017 جى­­لى پايدالانۋعا بەرiلەدi», دەدى ول. Iرi تەمiرجول جوبالارىنا كەلە­تiن بولساق, ولار – «جەزقازعان –بەينەۋ», «ارقالىق – شۇباركول». بۇل جوبالار بويىنشا وتكەن جىلى باستى جولداردى تارتۋ جۇمىستارى اياقتالعان بولاتىن. «قازiرگi ۋاقىتتا ستانسالىق جولدار سالىنىپ جاتىر. بiز جىل سوڭىنا دەيiن, جەلتوقسان ايىندا اتالعان ۋچاس­كەلەردە جول قوزعالىسىن اشۋدى ­جوسپارلاپ وتىرمىز. اۆتوجولدار­عا قايتا ورالساق, كەلەسى جىل­دىڭ قاڭتارىنان باستاپ «شىمكەنت – قىزىلوردا» جانە «استانا – ا­ت­با­سار» جولدارى اقىلى بولادى. را­سىن ايتايىن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولiك جولدارىندا اقىلى جول قوزعالىسىن ەنگiزۋ ماسەلەسi كوپ تالقىلاندى. كەلەسi جىلدان باستاپ بiز قىزىلوردا جانە شىمكەنت اراسىنداعى جولدا ءبiرiنشى ساناتتاعى اقىلى قوزعالىستى ەنگiزەمiز. ال ەكiنشi سانات بويىنشا جۇك كولiكتەرiنە اتباسار – استانا جولىنداعى قوز­عالىس اقىلى بولادى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ج.قاسىمبەك. سۋبسيديا كولەمى ۇلعايادى ۇكىمەت وتىرىسىندا «اگرو­بيزنەس-2020» باعدارلا­ما­سىنا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزىلىپتى. «وندا قارجى كوزدەرىنە فەر­مەر­­لەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارت­تىرۋ سەكىلدى بىرقاتار جاڭا تەتىك­تەر قاراستىرىلىپ وتىر. باع­دارلا­مىنىڭ جالپى قارجى­لاندىرۋ سوماسى وزگەرگەن جوق. ول قۇجاتتا 3 ترلن. 122 ملرد. تەڭگە قارجى كوزدەلگەن. ونىڭ 2,6 ترلن. تەڭگەسى بيۋدجەتتىك قارجى كوزدەرىنەن, ال قالعانى قارجى نارىقتارىنان قامتىلماق. بۇل باعدارلامادا 2020 جىلعا دەيىن سۋبسيديانى 4,5-5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سۋبسيديالاردىڭ جالپى كولەمى وزگەرىپ قانا قويماي, وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى اراسىنداعى ۇيلەسپەۋشىلىك جويىلادى. اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسىمدىعى سەكىلدى جوسپارلار بەكىتىلگەن. وسى وزگەرىستەردە اتال­عان باسىمدىق ساقتالىپ, ءارى قاراي دامىتىلا بەرەدى ەكەن. ال «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگىنىڭ جۇمىسى تۋرالى باسقارما توراعاسى د.ايتجانوۆ باياندادى. «بۇگىنگى كۇنى حولدينگتىڭ ينۆەستيتسيالىق قورجىنىندا جالپى قۇنى 263,8 ملرد. تەڭگە بولاتىن 417 جوبا بار. قازىرگى ۋاق­ىتتا 310 جوبا پايدالانۋعا بەرىل­دى, 160 ءوندىرىس وشاعى جوبالىق قۋا­تىنا شىقتى. وسىعان وراي 11 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى», دەدى ول. – بيىلعى جىلدىڭ 20 ماۋسى­مى­نا دەيىن 66 جوبا ماقۇل­دان­دى, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسى قارقىن ساقتالادى. سونىمەن قاتار, حولدينگتىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبا­لارى سوڭعى 2,5 جىلدا 2 ەسەگە وسكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. اعىمداعى جىلى 68 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پار­لانىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە بۇگىن­گى كۇنى 20 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ەكسپورت­تىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا 2020 جىلعا دەيىن 1404,5 مىڭ توننا بيداي ساقتاۋ قويمالارى سالىنادى. ال, بيىلعى جىلى 2000 توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن, 375 توننا ءجۇن جانە ءجۇن ونىمدەرىن, 500 توننا بىلعارى شيكىزاتى مەن دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋ جوسپارىمىزدا بار, – دەدى د.ايتجانوۆ. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».