كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر
بەرىك تۇعىرى, قۋاتتى قولداۋى بولماسا جانە جان-جاقتى ويلاستىرىلماسا, ۇلى يدەيالار دا جارعا جىعاتىنىن ايعاقتايتىن تاريحي ءبىر ءتامسىل بار. XVII عاسىردا اينالاسىنداعى باي-باعلانداردىڭ ءوزىن اسىرا دارىپتەگەنىنە ماسايراپ, ماساتتانعان شۆەتسيا كورولى گۋستاۆ II ادولف الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سوعىس كەمەسىنە قول جەتكىزۋگە ىنتىعادى. ونىڭ سىرتقى سيپاتى مەن شاما-مولشەرىن دە ءوزى انىقتايدى. ءتىپتى جەلكەندەرىنىڭ بيىكتىگى مەن ورناتىلاتىن زەڭبىرەكتەردىڭ كولەمىن دە ءوزى بەلگىلەپ بەرەدى.
بۇل جەتىستىكتى ەشكىم قايتالاي الماۋى ءۇشىن كەمە قۇرىلىسىن تاعى ەكى پالۋباعا بيىكتەتەدى. سىن ايتقاننىڭ بارلىعى «سىباعاسىن» العاسىن, پاڭ پاتشاعا كىم قارسى كەلسىن؟ كەمە جاساۋشىلاردىڭ يكەمسىز قۇرىلىمدى ءسال دە بولسا جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جاساعان ۇسىنىستارى دا ەسكەرۋسىز قالادى. كورول اۋلەتىنىڭ قۇرمەتىنە «ۆاسا» اتالعان وسىناۋ كەمەنى جاساۋعا ەكى جىل ۋاقىت شىعىندالادى, مىڭنان استام ماۋەلى بايتەرەك كەسىلەدى. اقىرى 1628 جىلعى تامىزدا ستوكگولم ايلاعىندا تەڭىزگە تۇسىرىلگەن الىپ كەمە بار-جوعى 2 مىڭ مەترگە زورعا ءجۇزىپ بارىپ, سۋعا باتىپ كەتەدى.
تەڭگەرىمگە كەلتىرىلمەگەن «اۋىرلىق ورتالىعى» جوعارعى پالۋبا جاققا اۋىپ كەتكەندىكتەن, بۇيىردەن سوققان دۇلەي داۋىل كەمەنى وپ-وڭاي اۋدارىپ جىبەرگەن بولاتىن. وسىلايشا, اسا قىمبات ءارى كورول فلوتىنىڭ ۇلى جورىقتاردا جول باستار فلاگمانىنا اينالۋعا ءتيىس بولعان «ۆاسا» كونسترۋكتسياسىنداعى قاتەلىكتەردىڭ كەسىرىنەن العاشقى ساپارىن ابىرويسىز اياقتاپ, تەڭىز تۇڭعيىعىنا جول تارتادى. ونىڭ تاعدىرى كەيىنگى ۇرپاققا ساباق بولدى.
وسى تامسىلگە ساي «ايلاعىن انىقتاي الماعان كەمەگە قۋما جەلدەن دە قايىر جوق» دەگەن دانالىقتى ايتقان سەنەكا زامانىنان بەرى عۇلامالار مەملەكەتتى الىپ كەمەگە تەڭەيدى. دەمەك «مەملەكەتتىك قۇرىلىس تا, ونىڭ كەيىن الەمدىك ايدىندا ەركىن ءجۇزۋى دە, دۇلەي داۋىلدارعا توتەپ بەرۋى دە ەل تىزگىنىن ۇستاعان كوشباسشىعا تىكەلەي بايلانىستى بولادى», دەيدى فيلوسوفتار. ول كەمەنىڭ بولاشاقتا قايدا ءجۇزىپ, قاي ايلاققا, قالاي تۇراقتايتىنى دا سول تۇلعاعا بايلانىستى.
مەملەكەت مىقتى, مەملەكەتتىلىك ماڭگىلىك بولۋى ءۇشىن ونىڭ اۋىرلىعى دا ءبىر تۇسقا شوعىرلانباي, تەڭگەرىمدى تۇردە تەڭ ءبولىنۋى شارت. ق.توقاەۆتىڭ قازاقستاندى سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان پارلامەنتى مىقتى پرەزيدەنتتىك ەلگە اينالدىرۋعا بەكىنۋى, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن جۇزەگە اسىرۋى ساياسي جۇيەدەگى تەپە-تەڭدىك جانە تەجەمەلىك مەحانيزمدەرىن ەلەۋلى تۇردە نىعايتا ءتۇستى.
ەكى كۇننەن كەيىن, 19 ناۋرىزدا وتەتىن پارلامەنت ءماجىلىسى جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنان كەيىن جاڭا دەپۋتاتتىق كورپۋس قالىپتاسپاق. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان جان-جاقتى ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسى بەلگىلى ءبىر مەجەسىنە جەتەدى. ياعني قوعام دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى.
وسىدان ەكى كۇن بۇرىن عانا, 13 ناۋرىزدا اكىمدەرمەن جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىمەن كەڭەس وتكىزگەن مەملەكەت باسشىسى ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋىن «بيلىك ينستيتۋتتارىن جاڭارتۋ جۇمىسىنىڭ قورىتىندى كەزەڭى» دەپ اتادى. بۇل جۇمىس 2022 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا وتكەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنان باستاۋ الىپ, ۇكىمەتتەگى جانە اكىمدەر اراسىنداعى اۋىس-تۇيىسپەن جالعاستى. ەندى, مىنە, ءاز ناۋرىزدا پارلامەنتتىك دودامەن تۇيىندەلمەك. وسىدان-اق ەلدەگى ساياسي رەفورمالاردىڭ جوعارى قارقىنمەن ىلگەرىلەپ كەلە جاتقانى اڭعارىلادى.
وسىلايشا, جوسپارلانعان جان-جاقتى رەفورمالاردى جۇيەلى جالعاستىرۋ ءۇشىن بيلىك قازاقستان حالقىنىڭ جاڭا سەنىم مانداتىنا يە بولادى. بىراق بار وزگەرىس وسىمەن اياقتالماق ەمەس, ساياسي جاڭعىرۋ الدا پراكتيكالىق جۇمىستارعا ۇلاسا بەرەدى. حالىقپەن كەڭەسە وتىرىپ, ەلىمىزدى دامىتۋ جولىندا تىڭ باستامالار كوتەرۋ, ونىڭ ءبارىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ – بيلىك ءۇشىن باستى مىندەت بولماق. پرەزيدەنت ايتقانداي, مەملەكەتتى جان-جاقتى جاڭعىرتۋعا قاتىستى جۇمىس بولاشاقتا جالعاسادى. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار تىڭ باستامانى ويلاستىرىپ وتىرعانىن جانە ونى سايلاۋدان كەيىن جاريا ەتەتىنىن ءمالىم ەتتى.
كوشباسشىنىڭ قايراتى – ەلگە قۋات
عۇلامالار ايتقانداي, تاريحتى جاساۋ – نار تۇلعالار عانا كوتەرە الاتىن اۋىر جۇك. قازاقستاندا 2019 جىلى باستالعان بيلىك ءترانزيتى وڭاي وتكەن جوق. جاڭا سايلانعان ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ساياسي ساباقتاستىقتى ساقتاۋ ارقىلى ساياسي ترانسفورماتسيانى بارىنشا بەيبىت جۇرگىزۋگە تىرىستى. سەبەبى ءدال وسىنداي ساياسي ۇدەرىستىڭ سوڭى سوعىسقا ۇلاسىپ كەتىپ, تەرريتورياسىنىڭ تۇتاس ءبىر بولىگىنەن ايىرىلىپ قالعان, تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعى شايقالعان ەلدەر الەم تۇگىلى, تمد ايماعىندا دا جەتىپ ارتىلادى. ولاردىڭ تەپەرىشتى تاعدىرىنان قازاقستان ءتيىستى قورىتىندى شىعارىپ, تاعىلىمى مول ساباق الدى. ەل بىرلىگىن باستى بايلىققا بالاپ, ساياسي تۇراقتىلىقتى ەكونوميكالىق دامۋمەن ۇشتاستىرا ءبىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا تورتكۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ, جاھاندىق داعدارىس تۋعىزعان پاندەميادان قازاق ەلى ابىرويمەن وتە الدى. ازات ەل, ايدىندى مەملەكەت رەتىندە وركەندەۋىن جالعاستىردى.
ساياسي جاڭعىرۋ ىسىندە تۇيىقتالىپ تۇرىپ قالماي, اڭداپ باسىپ, العا جىلجىدى. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى اياسىندا پىسىقتالىپ, پارلامەنتتە قابىلدانعان وننان اسا زاڭ جوباسى اياسىندا ساياسي رەفورمالاردىڭ 4 توپتاماسى جۇزەگە استى. سونىڭ ارقاسىندا قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى باستاما جۇزەگە استى. مىسالى, قىلمىستىق كودەكستەگى «جالا جابۋ» دەپ اتالاتىن 130-باپ جويىلىپ, بۇل قۇرام اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە اۋىستىرىلدى. ياعني تاۋەلسىز جۋرناليستەردى, وزگە ويلى وپپوزيتسيا وكىلدەرىن وسى باپپەن قىلمىستىق قۋدالاۋ, تۇرمەگە وتىرعىزۋ تاجىريبەسىنە توقتاۋ سالىندى.
بەيبىت جينالىستار تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, ول قوعام بەلسەندىلەرىنە ەش كەدەرگىسىز شەرۋ وتكىزۋگە, سول جەردە وي-پىكىرلەرىن ەمىن-ەركىن ورتاعا سالۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى جانە باسقا دا جاڭاشىلدىقتار ەلىمىزدە دەموكراتيانىڭ كۇش الۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ تامىر جايۋىنا, قوعامداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك پەن سەنىمنىڭ ارتۋىنا جول اشتى.
ساياسي وزگەرىستەر حالىقتىڭ بيلىكتەگى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. ەندى اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق وزدەرى تىكەلەي سايلاپ الاتىن بولدى. كەلەسى جىلدان باستاپ اۋدان جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىن دە حالىق ءوزى تاڭداۋى مۇمكىن.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ, بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ, سول ارقىلى زامانا تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇيلەسىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلدى. ول وتكەن جىلى ۇلتتىق قۇرىلتايعا ترانسفورماتسيالاندى. مۇنىڭ ءوزى ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ پىكىرىنە قۇلاق قويۋعا, ەكىنشى جاعىنان ازاماتتىق قوعامعا قولداۋ كورسەتىپ, ونىڭ الەۋەتىن نىعايتا تۇسۋگە ىقپال ەتەدى.
ال قوعام ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن ءىشىنارا ەمەس, كەشەندى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن قاجەت ەتتى. ۇزاققا سوزىلعان بيلىك ءترانزيتىنىڭ اياقتالىپ, ساياسي جاڭعىرۋدى باتىل, سەرپىندى جۇرگىزۋگە «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعالارى تۇرتكى بولدى. زوبالاڭ, زۇلمات, دۇربەلەڭگە تولى بولعان, ەلىمىزدىڭ 11 ءوڭىرىن قامتىعان سول وقيعالار ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسىنداي, قازاق ەلىنە ۇلكەن سىناق بولعانى, جۇرتتى ەكىگە جارعانى بەلگىلى.
وسىناۋ سىن ساعاتتا مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى, ەلىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى بيلىك باسىنداعى كوشباسشى تۇلعاعا تىكەلەي بايلانىستى بولدى. جازا باسسا, قاتە شەشىم قابىلداسا نەمەسە بولبىرلىق تانىتىپ بۇعىپ قالسا, ونىسى قىل ۇستىندە تۇرعان قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاعدىرىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ەدى. اڭداماي ايتىلعان ءبىر اۋىز ءسوز, ويلانباي قابىلدانعان ءبىر شەشىم ەلگە زور زاردابىن تيگىزەتىن ەدى.
ارينە, بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ, ءتۇرلى پىكىر ايتىلادى. الايدا ءدال سول قاندى قاڭتار كۇندەرىندە پرەزيدەنتتىڭ اسا قاۋىپتى دەسترۋكتيۆتى كۇشپەن بەتپە-بەت كەلگەنى انىق. ءدال سول ساتتەگى ارەكەتسىزدىكتىڭ سالدارى تىپتەن اۋىر زارداپقا سوقتىرارى دا انىق بولاتىن.
تاۋەلسىزدىگىنىڭ بۇعاناسى قاتپاعان ەلدى جان-جاقتان انتالاعان, اۋزىنان جالىن اتقان قاسكوي كۇشتەر قاۋمالاپ تۇراتىنى بەلگىلى. وسىنداي الماعايىپ زاماندا, گەوساياسي كۇردەلى جاعدايدا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋعا قاجەتتى شارالاردى باتىل قولعا الدى.
ايتپەسە الەمدە اياۋسىز قان توگۋدەن تايىنبايتىن قارسىلاسقا حالقىن تاستاپ, باس ساۋعالاپ, شەتەل اسقان كوشباسشىلار از با؟ قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى تاپ سول تايتالاسقا تولى تار ۋاقىتتا ەلىمەن بىرگە قالاتىنىن, بار قيىندىقتى حالقىمەن بىرگە كورەتىنىن مالىمدەدى. ولاي بولماعاندا ەل حالقىنىڭ تاعدىرى قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن قازىر كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.
ادىلدىك ۇستەم ەلدى داۋ المايدى
ناۋرىزداعى جولداۋ يگىلىگى مەن تيىمدىلىگى ءبىر جىلدىڭ شەڭبەرىنەن اسىپ, ۇزاق جىلدارعا ۇزايتىن, ۇرپاققا ۇلاساتىن اۋقىمى كەڭ, مازمۇنى دا ەرەك قۇجات بولدى. دەگەنمەن وندا قويىلعان باستى مىندەتتەر ءبىر جىلدىڭ ىشىندە-اق نەگىزىنەن ورىندالعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز.
بىرىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جويىلىپ, ونىڭ ورنىنا 90-جىلدارداعى حالىقتىق دەموكراتيانىڭ ءبىر ەلەمەنتىنە اينالعان كونستيتۋتسيالىق سوت قايتادان قۇرىلدى. مۇنىڭ نە ايىرماشىلىعى بار؟ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس نەگىزىنەن بيىك لاۋازىمدى تۇلعالارعا, ىعاي مەن سىعايعا عانا قىزمەت ەتتى. اتا زاڭىمىزدىڭ 2022 جىلعى 6 ماۋسىمداعى رەفەرەندۋمعا دەيىنگى ەسكى رەداكتسياسىنىڭ 72-بابىنا سايكەس, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە تەك پرەزيدەنت, ۇكىمەت باسشىسى, سەنات پەن ءماجىلىس توراعالارى, سوتتار, سونداي-اق ءارى كەتسە, جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىر بولىگى بىرىكسە, پارلامەنت دەپۋتاتتارى عانا ءوتىنىش جولداي الاتىن.
ال كونستيتۋتسيالىق سوت حالىققا مەيلىنشە جاقىن. وعان زاڭنىڭ الدەبىر بابى ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن بۇزدى دەپ سانايتىن كەز كەلگەن ازامات جۇگىنە الادى. بۇدان بولەك, باس پروكۋراتۋرا مەن ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل دە ەل كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلەتىن زاڭدارعا, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىنە, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە, اكىمدەردىڭ شەشىمدەرىنە نارازىلىق تانىتىپ, وسى سوتتان ادىلدىك ىزدەۋگە مۇمكىندىك الدى.
2023 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتاردان 1,5 مىڭداي ءوتىنىش ءتۇسىپتى. مىڭنان اسا وتىنىشكە تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن, تاعى 400-دەيى قاراستىرىلىپ جاتىر. ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ 49%-ى سوتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن كەلىسپەيدى. تاعى 23%-ى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى نەمەسە ولاردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تانۋدى سۇرايدى. 3%-ى اقپاراتقا قول جەتكىزۋ, 2,5%-ى ەڭبەك جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ, 1,7%-ى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا شاعىمدانعان. ەڭ كوپ ءوتىنىش استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىنان كەلىپ تۇسكەن. العاشقى شەشىمدەر دە بار: 6 ناۋرىزدا كونستيتۋتسيالىق سوت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنىڭ نورماسىن اتا زاڭعا سايكەس ەمەس دەپ تانىدى. ەندى جاڭا سايلاناتىن ءماجىلىس اتالعان زاڭدى قايتا قاراپ, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق پوزيتسيالارىنا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان ءتيىستى زاڭ جوباسىن ەنگىزۋگە ءتيىس.
جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ەل پرەزيدەنتى 2022 جىلعى 26 قاراشادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى اۋديتورلىق پالاتاسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. وسى ارقىلى قۇزىرى كەم, قىزمەت ءورىسى تار ەسەپ كوميتەتىنىڭ ورنىنا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا قۇرىلدى.
تاياۋدا, 6 ناۋرىزدا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆانى قابىلداعان مەملەكەت باسشىسى وعان وسى مەملەكەتتىك ورگاندى ءارى قاراي ترانسفورماتسيالاۋ جانە مەملەكەتتىك اۋديت جۇيەسىن دامىتۋ جونىندە بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى. جولداۋ اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى اياق الىسى جامان ەمەس: 5 تريلليون تەڭگە كولەمىندەگى بيۋدجەت قارجىسى بويىنشا 124 نىساندا 20 اۋديتورلىق تەكسەرىس جۇرگىزىلگەن. جوعارى اۋديت ورگانى بيىل جىلۋ ەنەرگەتيكا كەشەنىندە, سونداي-اق يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرىندە جانە باسقا دا مەكەمەلەردە اۋديت جۇرگىزىپ, ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, جونسىزدىككە جول بەرمەۋگە باعىتتالعان ساراپتامالىق-تالداۋ شارالارىن قابىلدايدى.
ياعني پرەزيدەنتتىك بۇل باستامانىڭ دا يگىلىگىن ەل كورىپ وتىر. پالاتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ساپالى ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتتى. سونىڭ ارقاسىندا بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تەڭگەسى نىسانالى جەرىنە جۇمسالىپ, ەل دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا ءتيىس.
باتىل شەشىمدەر – باياندى باستامالار
جولداۋداعى ىرگەلى وزگەرىستەر مەملەكەتتى ورنىقتى ءارى باسقارۋعا يكەمدى ەتۋگە باعىتتالدى. مەملەكەت باسشىسى بۇكىل قۇزىرەتتىڭ ءبىر قولدا بولۋىنا نەگىزدەلگەن باسقارۋ جۇيەسى ءوز تيىمدىلىگىن جوعالتقانىن باسا ايتقان ەدى. ويتكەنى مۇنداي جۇيە كوزقاراسى مەن ۇستانىمى ارقيلى قوعامدى توپتاستىرا دا, ۇيىستىرا دا المايدى. سوندىقتان ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ساياسي مودەلىن وزگەرتۋگە كىرىستى.
قاڭتار وقيعالارىنا دەيىنگى كەزەڭدە دە مۇقيات ويلاستىرىلعان بۇل قادامداردىڭ ىشىندەگى باستىسى – باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىسىنەن مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا ءبىرجولا كوشۋ باستاماسى بولدى. مۇنداي جۇيە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى وڭتايلى بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
وسى ماقساتتا جاڭادان سايلاناتىن, VIII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءرولى بۇرىنعىلارعا قاراعاندا ايتارلىقتاي كۇشەيتىلەدى. بۇل «ەستيتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشادى. سەبەبى جاڭا ماجىلىستە تىكەلەي حالىق سايلاعان تاۋەلسىز دەپۋتاتتار پايدا بولادى. ياعني ونىڭ 29 دەپۋتاتى – ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلانادى. قالعان 69 دەپۋتات – ءبىرتۇتاس جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگىنىڭ اۋماعى بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك ەتۋ جۇيەسىندە تاڭدالادى. باسقاشا ايتقاندا, پارتيالىق تىزىمدەر نەگىزىندە ىرىكتەلەدى.
ءسويتىپ, قازاقستان دەموكراتيا ءدۇمپۋى دۇرىلدەپ تۇرعان 90-جىلدارداعى ءتول تاجىريبەسىنە قايتا جۇگىنىپ وتىر. مىسالى, 1999 جىلدىڭ كۇزىندە ورتالىق ازيا وڭىرىندە العاش رەت پارلامەنتتىك سايلاۋدا ارالاس ءتاسىل قولدانىلدى. ناتيجەسىندە, ءىى سايلانىمداعى ءماجىلىستىڭ 67 دەپۋتاتى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەن, ال قالعان 10 دەپۋتاتى ءبىرتۇتاس جالپىۇلتتىق وكرۋگ بويىنشا پارتيالار اتىنان سايلاندى. كەيىن سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ اياسىندا قازاقستان 2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىپ, ءبىر مانداتتى تاۋەلسىز دەپۋتاتتاردى سايلاۋدان باس تارتتى. ءماجىلىس تەك پارتيا وكىلدەرىنەن عانا قالىپتاستىرىلاتىن بولدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى اياسىندا بيىل پرەزيدەنتتىڭ سەناتتاعى كۆوتاسى 15-تەن 10 دەپۋتاتقا دەيىن ازايتىلدى. ماجىلىستە اسسامبلەيا اتىنان سايلاناتىن 9 دەپۋتاتتىق ماندات كۆوتاسى جويىلدى. ەڭ باستىسى, ەندى زاڭ قابىلداۋ قۇقىعى جاڭا قالىپتاساتىن ماجىلىسكە عانا تيەسىلى بولادى. ال سەنات قابىلدانعان زاڭداردى ماقۇلدايدى. ماقۇلداماسا, ۆەتو قويۋ قۇقىعى جوق: ءماجىلىس ونىڭ نارازىلىعىن ەڭسەرە الادى. جوعارعى پالاتا ءار ءوڭىردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن پالاتاعا اينالادى.
ناۋرىزداعى جولداۋ تاريحي بەتبۇرىسقا باستادى. قازاقستاندا ساياسي مونوپوليامەن كۇرەس بەلەڭ الدى. بۇعان دەيىن بار بيلىك ءبىر قولدا شوعىرلانعاندىقتان, بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمى دە پرەزيدەنتكە كەلىپ تىرەلەتىن. بۇل جاسامپازدىق پەن باستاماشىلدىقتى العا باستىرماس توسقاۋىل بولدى. مينيسترلەر دە, اكىمدەر دە مەملەكەت باسشىسى مىندەت قويماسا, ءوز بەتىمەن جاڭا ىسكە, تىڭ جوباعا مۇرىندىق بولماي, باس شۇلعىپ, بۇيىعى وتىراتىن. سەبەبى اكىمنىڭ شەشىمى كوڭىلىنە جاقپاي قالسا, پرەزيدەنت ونىڭ شىعارعان اكتىسىن جويا الاتىن ەدى. سالدارىنان جەرگىلىكتى بيلىك دەربەستىگىن جويدى. بۇل قازاقستاننىڭ قارقىندى ورلەۋىن تەجەپ, دامىعان ەلدەر كوشىنە قوسىلۋىنا كەدەرگى كەلتىردى.
سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇددەسىن بيلىكتىڭ قوسىمشا مۇمكىندىكتەرىنەن, ۋاقىتشا ىقپالىنان بيىك قويعان ق.توقاەۆ ءوز وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتتى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى وبلىس, مەگاپوليس اكىمدەرى شىعارعان اكتىلەر مەن شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويا المايدى, ونىڭ قولدانىسىن ۋاقىتشا توقتاتا دا المايدى. ەگەر ول شەشىم زاڭسىز بولسا, باس پروكۋراتۋرا نارازىلىق ءبىلدىرىپ, سوت ارقىلى جويۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت اۋدان, ءتىپتى اۋىل اكىمدەرىن لاۋازىمىنان بوساتۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ولاردى حالىق سايلايدى, ەندەشە ورنىنان دا حالىق الىپ تاستاي الادى.
سونىمەن قاتار ق.توقاەۆ بيلىك پارتياسىنىڭ توراعالىعىنان كەتتى. ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, بۇدان بىلاي قازاقستاننىڭ بولاشاقتاعى بارلىق پرەزيدەنتتەرى ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە پارتياعا مۇشەلىگىن توقتاتا تۇرۋعا مىندەتتى. جولداۋ اياسىندا قابىلدانعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەرگە ساي, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعالارى جانە مۇشەلەرى دە پارتيالاردان شىقتى. اكىمدەر مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا پارتيا فيليالدارىندا لاۋازىم يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىندى.
ناتيجەسىندە, ءبىرىنشىدىن, بۇل كەز كەلگەن پارتيانىڭ مەملەكەتتىك اپپاراتقا كىرىگۋىنە جول بەرمەيدى. ەكىنشىدەن, ەلدە جالعىز عانا ساياسي كۇشتىڭ ۇستەمدىك ەتۋىنە بارىنشا شەكتەۋ قويادى. ۇشىنشىدەن, بۇل جاڭاشىلدىق ەلدەگى ساياسي باسەكەنى ارتتىرىپ, بارلىق پارتيانىڭ تەڭ دامۋىنا بىردەي جاعداي جاسايدى. تورتىنشىدەن, وسى ارقىلى بولاشاقتاعى كوشباسشىلارىمىزدىڭ نەگىزگى ساياسي ينستيتۋتتاردى وزىنە باعىندىرىپ الۋىنا توسقاۋىل قويادى.
ناۋرىز باستامالارىن ءارى قاراي ورىستەتكەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى تاعى ءبىر باتىل قادامعا باردى: پرەزيدەنتتى 7 جىلعا تەك بىررەتتىك مەرزىمگە سايلاۋدى ۇسىندى. بىلتىرعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ اياسىندا بۇل باستاما جۇزەگە استى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەكىنشى كەزەڭگە ءۇمىت جويىلعاندىقتان, ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت بار كۇش-قۋاتىن, بىلىك-ءبىلىمى مەن ىسكەرلىك قابىلەتىن ومىرىندە ءبىر رەت قانا بەرىلگەن مۇمكىندىكتى لايىقتى پايدالانىپ, تاريحتا جاقسى اتىمەن قالۋعا بارىنشا جۇمسايدى. پرەزيدەنتتىككە قايتارا ءتۇسۋدى كوزدەپ, ءتۇرلى ساياسي ايلاعا بارمايدى.
ەل تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعاعا جاقىن شاعىن عانا توپتىڭ شالقىپ ءومىر سۇرۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنادى.
مۇنىڭ سىرتىندا قاڭتار وقيعاسىنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولعان كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ مونوپوليالانۋىن بولدىرماۋ, ەكونوميكا سالالارىن وليگارحيادان تازالاۋ, ولار زاڭسىز يەلەنگەن مەملەكەتتىك مەنشىكتى كەرى قايتارۋ, شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالدى ەلگە قايتارۋ سياقتى سان ءتۇرلى سالاعا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى بار جولداۋداعى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ جالعاسىپ كەلەدى.
عاسىر جۇگىن كوتەرگەن عالامات كەزەڭ
حالىققا كوپىرمە ءسوز, بوس ۋادە ەمەس, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن وڭ وزگەرىستەر كەرەك. ەل پرەزيدەنتى ولاردى ۇسىنىپ قانا قويماي, جەدەل قارقىنمەن, تولىمدى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ال بىلتىرعى ناۋرىز جولداۋىنداعى باستامالاردىڭ جاڭا مىندەتتەرگە, سونى جوبالارعا ارقاۋ بولۋى وزىق يدەيالارعا دەگەن ىزدەنىستىڭ, كەمەلدىككە ۇمتىلىستىڭ جالعاسقانىن پاش ەتەدى.
قازاقستان وسى ءبىر عانا جىل ىشىندە كۇردەلى دە تاريحي جولدان ءوتتى. بۇل, شىن مانىندە, عاسىر جۇگىن ارقالاعان عالامات كەزەڭ بولدى. ونى قازاقستان ەلدەن, جەردەن ايىرىلماي, الاۋىزدىققا ۇرىنباي, ابىرويمەن ءوتتى. بۇل ءبىزدى الدا تۇرعان اسقارالى اسۋلاردى ەڭسەرۋگە رۋحتاندىرىپ, سەرپىندى سەنىمدىلىك پەن قۋاتتى كۇش بەرەدى. وسى جولدان اينىماساق, بىرلىگىمىز بەن بەرەكەلى تىرلىگىمىزدەن جاڭىلماساق, تالاي بيىكتەرگە ەلىمىزدىڭ باسى امان, باۋىرى ءبۇتىن بولىپ جەتەرى ءسوزسىز.
سەرىكقالي مۇقاشەۆ,
قازاقستان حالىق پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
