كومىر توزاڭى دا كادەگە جارايدى

ەكىباستۇز – ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق احۋالى اسا تومەن ءوڭىردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, قالا سىرتىندا جانىپ جاتاتىن كۇل ۇيىندىلەرى, ماەس-تەر مۇرجالارىنان بۋداقتاعان ءتۇتىن – وسىنىڭ ءبارى قاتەرلى دەرتتەر كورسەتكىشتەرىنىڭ ارتۋىنا سەبەپشى جايتتار. ەلەكتر ستانسالارى تاراپىنان سوڭعى جىلدارى مۇرجالارعا زياندى گازداردى اۋاعا جىبەرۋگە توسقاۋىل بولاتىن سۇزگىلەر ورناتۋ ماسەلەسى قولعا الىنعانىمەن, كەنىشتەردە ءوندىرىس قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ ءالى ويلاستىرىلماي جۇرگەن-ءدى. ەندى بۇل جاعىنان «گامما» جشس-ىنە قاراستى «سارىكول» كەنىشى (ديرەكتورى – قايرات مۋسين) كوش باستاپ, وندىرىستە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا قولدانا باستادى. گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان «سارىكول» كەنىشى «مايكوبە» كەنى­شىنە ىرگەلەس. سوندىقتان قوس كەنىش­تە وندىرىلەتىن كومىر جىنىستىق قۇرامى جاعىنان بىردەي, تەك ءوندىرىلۋ جولدارى قولدانىستاعى تەحنولوگياعا قاراي ارقيلى. قازىرگى ۋاقىتتا كەنىشكە كىرەبەرىس جولدىڭ ەكى جاعىنداعى القاپتار جاڭادان يگەرىلە باستادى. – القاپتا كەن قاباتى بىركەلكى ەمەس, كومىر قاباتتارىمەن توپىراق قاباتتارى كەزەكتەسىپ ارالاسىپ وتىرادى. ياعني, بۇل القاپتا گەولوگيا­لىق پروبلەما بار. مۇنداي ارالاس قىرتىستان كومىردى تازارتىپ الۋ كوپ شىعىندى تالاپ ەتەدى. دەگەنمەن ءبىز تۇتىنۋشىلار سۇرانىسىن تولىق وتەپ, كومىر ساپاسىن ولاردىڭ تالابىنا قاراي قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز, – دەيدى. «گامما» جشس ديرەكتورىنىڭ ءوندىرىس جونىندەگى ورىنباسارى جانگەلدى اسميەۆ. قۇرىلىسى ءبىر جىل ىشىندە اياقتال­عان كومىردى قايتا وڭدەۋ كەشەنى – ەكىباستۇز كەنىشتەرى اراسىن­داعى قورشاعان ورتانى لاستاماي, قالدىقسىز ءونىم شىعارۋعا باعىتتالعان جوبالاردىڭ العاشقى قارلىعاشى. – كەشەن كۇلدىلىگى جوعارى, قۇرامى سازبەن, كەن جىنىستارىمەن ارالاس كومىردى وڭدەۋگە پايدالانىلادى, – دەپ تۇسىندىرەدى جانگەلدى بورانباي ۇلى. – بۇل جەردە قۇرامى ناشار كومىر تازارتىلىپ, ساپاسى جاقسارتىلادى. ودان قالعان ۇساق قالدىقتار بۇرىن ۇيىندىگە اينالاتىن. ەندى كومىر تازارتۋدان قالعان شاڭنىڭ وزىنەن قاتتى وتىن – بريكەتتەلگەن كومىر شىعارىپ جاتىرمىز. ال بريكەتتەن قالعان قالدىق «ۆەرشينا» جشس-ىنە قاراستى كىرپىش زاۋىتىنا جونەلتىلىپ, كىرپىش جاساۋعا قولدانىلادى. وسىلايشا, ءبىز ەشبىر قالدىقتى سىرتقا شىعارىپ, اۋانى لاستامايمىز. ياعني, قالدىقسىز وندىرىسكە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. قايتا وڭدەۋ كەشەنىندە كومىر قالدىقتارى بۋنكەر ارقىلى كەپ­تىر­گىش باراباندا قۇرعاتىلىپ, مەجەلى تەمپەراتۋراعا جەتكەنشە ارالاستىرىلادى. ودان سوڭ كونۆەيەر ارقىلى ۇساتقىشقا تۇسەدى. بۇل جەردە كومىر قالدىقتارى توزاڭعا اينالىپ, جيناعىش-بۋنكەر شنەك­تەرىمەن جوعارى كوتەرىلەدى دە, وعان بىرىكتىرگىش كومپونەنتتەر مەن جان­عىش كاتاليزاتورلار قوسىلادى. قوسپا ابدەن دايىن بولعانشا ارالاس­تىرىلىپ, قالىپتارعا قۇيىلادى. بريكەتتەلگەن كومىردىڭ ارتىق­شىلىعى جاققاندا كوپ كۇل-قوقىس قالدىرمايدى, جاعىمسىز ءيىس شىعار­مايدى جانە تۇتىندەمەيدى. سونداي-اق, تىم جىلدام جانىپ كەتپەيدى. بريكەتتەردىڭ قاپتالۋى ولاردى ساقتاۋ ورنىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. – بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى جولاۋشىلار پويىزدارىندا كادىم­گى كومىر پايدالانىلىپ ءجۇر. ول تاسىمالداۋعا دا, بۇرقىراتىپ پەش­كە سالۋعا دا قولايسىز. ماسەلەن, شەتەل­دىك جولاۋشىلاردىڭ الدىندا جولسەرىكتەردىڭ كومىردى بۇرقىراتىپ, كۇيەلەش-كۇيەلەش بولىپ ءجۇرۋى ىڭعايسىز عوي. سوندىقتان ءبىز جولاۋ­شىلار ۆاگوندارىن بريكەتتەر­مەن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزگىمىز كەلەدى, – دەيدى جانگەلدى اسميەۆ. قازىرگى ۋاقىتتا تونناسى 4500 تەڭگە تۇراتىن بۇل ءونىمدى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بىرقاتار كاسىپورىندارى پايدالانىپ تا جاتىر. ەكىباستۇزداعى «تەمىرجولجىلۋ», «ماك-ەكىباستۇز» جشس-لەرىندە ءونىم تاجىريبەلىك سىناقتان وتكىزىلگەن. كەشەندە ال­عاش قۇيىلعان 20 مىڭ توننادان اس­تام بريكەتتىڭ حيميالىق قۇرامى زەرت­تەلىپ, جەتىلدىرىلىپ, ساپاسى جارامدى دەڭگەيگە جەتكىزىلگەن 6 مىڭ تونناسى تۇتىنۋشىلارعا وتكىزىلگەن كورىنەدى. ەندىگى جۇمىس كەشەندە ءوندىرىلىپ جاتقان بريكەتتەر ساپاسىن ارتتىرۋعا, ونى ساتۋعا باعىتتالىپ وتىر. قازىر كەشەن ساعاتىنا 25 توننا بريكەت وندىرە الادى, سۇرانىس جوعارى بولسا, ءوندىرىس قۋاتىن ساعاتىنا 50 توننا­عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. مۇندا بريكەتتەردىڭ ساپاسىن قادا­عالايتىن زەرتحانا دا جۇمىس ىستەيدى. ءونىم ساپاسىنا ەلىمىزدەگى وتىن ساپاسىن قاداعالايتىن بەدەلدى مەكەمە – قاراعاندىلىق «نيتس ۋگول» جشس مەن رەسەيدىڭ كەمەروۆ وبلى­سىنداعى «ۋگول-س» ااق-تىڭ تاۋەل­سىز زەرتحاناسى قورىتىندى جاساعان. «سارىكولدە» قولعا الىنعان باستامادان وزگە كەنىشتەر مەن ءوندىرىس ورىندارى ۇلگى السا يگى. جالپى, شەتەلدەردە كەز كەلگەن قالدىق ىسكە جاراتىلادى. ەل كەلەشەگى – جاستاردىڭ وسى جاعىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە ءمان بەرگەنى ءجون-اۋ. جانارگۇل قادىروۆا. ەكىباستۇز.