– مىنە, كەلىپ تە قالدىق, – دەدى اۋىل اكىمى يساتاي.
– اقتولاعاي اتتى بورلى تاۋ وسى, – دەپ ونى قوستادى اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى لۇقپان ەسىمدى ارىپتەسىمىز.
– فانتاستيكا!!!
بۇل – ءبىزدىڭ اۋزىمىزدان شىققان ءسوز. دەسەك دەگەنىمىزدەي, قۇبا بەلدەگى اپپاق تاۋ سىلەمدەرىنە ىلىككەنىمىزدە, الدىمىزدان عاجايىپ ءبىر الەمنىڭ ەسىگى ايقارا اشىلىپ سالا بەرگەن ەدى. ۇزىندىعى – 30-35, ەنى – 4-5 شاقىرىم جەردى جۇلگەلەي سوزىلىپ جاتقان قىرات قويناۋلارىندا نە جوق دەيسىز؟ ءبارى بار. ولاي دەيتىنىمىز, ءبىر كەزدەرى, ياعني ميلليون جىل شاماسى بۇرىن تەڭىزدىڭ ءتۇبى بولعان مۇنداعى ءارتۇرلى توپىراق شوگىندىلەرىنەن تۇراتىن ويپاتتا امەريكانىڭ كولورادو شىڭىراۋلارىنداعى كەرەمەتتەر بوي كورسەتكەندەي. سونداي-اق مۇنان اۋستراليانىڭ ۋلۋ جوتاسىنداعى تىلسىم تىرشىلىككە تولى كورىنىستەر دە كوزگە شالىنىپ قالعانداي. كولىك ىشىندەگى تەرەزە اينەگىنەن جان-جاعىمىزدى وسىلاي بارلاپ-بايقاپ كەلە جاتقانداعى العاشقى اسەردەن تاعى ءبىر تۇيگەنىمىز مىناۋ بولدى. ول اقتولاعايداعى ۇلكەندى-كىشىلى جارتاستاردىڭ بىرەۋى تازا بوردان, ەكىنشىسى اكتەن, ءۇشىنشىسى قابات-قابات ۇلۋتاستاردان, ال قالعاندارى سۇرعىلت توپىراقتى قۇم جەنتەكتەرىنەن تۇراتىندىعى ەدى. وسىلاردى مىڭداعان جىلداردان بەرى جەل ءمۇجىپ, جاڭبىر مەن قار سۋلارى شايا كەلە, ولاردان تابيعات انا ەرتەگىلەر ەلىندەگى سياقتى سان ءتۇرلى بەينەلەر جاساعان.
– قاراڭىزشى, – دەدى قارسى الدىمىزداعى مىنا عاجايىپتارعا تاڭداي قاعا قاراپ تۇرعان بىزگە يساتاي. – سول جاعىڭىزداعى انا جوتا وركەشتى تۇيەگە, ال ونىڭ ىرگەسىندەگى توبە قابات-قابات شەلپەكتەن تۇراتىن تورتتان اۋمايدى ەمەس پە؟!
– ءيا.
– ەندى مىنا جاقتاعى ءتۇبى جىڭىشكە اعاش كەسپەگى سياقتى, ءۇستى جاپىرايعان قالپاقتان اۋمايتىن اكتاس شە؟ بۇل ساڭىراۋقۇلاقتىڭ, ءيا, سونىڭ ناق ءوزى عوي. سونداي-اق ونىڭ ارعى جاعىنداعى دوڭگە نازار اۋدارىڭىزشى. مىسىرداعى حەوپس پيراميداسىن كوز الدىعا اكەلمەي مە؟!
– دۇرىس ايتاسىڭ. ءبارى ءوزىڭ ايتقان جوباعا كەلەدى.
وسىلاي دەگەن ءبىز ءسوز كەزەگىندە قاسىمىزداعى سەرىكتەرىمىزگە ءوز پايىمداۋلارىمىزدى دا ايتۋدى ۇمىتقانىمىز جوق. ول ماسەلەن, توڭىرەكتەگى كەيبىر تاۋ بولىكتەرىنىڭ شاحمات تاستارىنا ۇقساستىعى-تىن. وڭ جاعىمىزداعى قورعان مۇناراسى ءتارىزدى توقال باس شىڭ تۋرا فيگۋراسىن ەلەستەتسە, ويپاتتاعى جەكە دارا تۇرعان اسەم اكتاس شاحمات حانشايىمىنان اۋمايدى-اۋ, اۋمايدى! ال ساي قويناۋلارىنداعى شاشىراپ جاتقان ۇلكەن بورلى كەسەكتەر شە؟ ولاردىڭ ەكى-ۇشەۋى پەشكا, شەتكى بىرەۋى اق لاديا بەينەسىن كوز الدىعا اكەلەدى.
– ادام اياعى تيمەگەن وسى ەلسىز جەر, شىرىشى بۇزىلماعان مىنا تۇمسا تابيعات اياسى تۋرالى تاعى نە بىلەسىزدەر؟ – دەدىك ءبىز جولباسشىلارىمىزعا. – ەرتەڭ «قاپ, مىنا ءبىر جايتتى ايتۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىز-اۋ», دەگەن وكىنىش بولماسىن. ەستىگەن-بىلگەندەرىڭىزدى ورتاعا سالىڭىزدار. قۇلاق قويىپ تىڭدايىق.
بۇل جونىندە ارعى-بەرگى زاماننان كوپ نارسەنى ايتقان لۇقپان قادىر ۇلى بولدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا اقتولاعايدىڭ مىنا ءوزىمىز بەتتەپ كەلە جاتقان بيىك شوقىسى قۇلشاردىڭ قىستاۋى دەپ اتالادى ەكەن. ەرتەدە وسىنداي ەسىمدى جىگىت بولىپتى. نامىسقوي, كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرماعان ەرجۇرەك ول پاتشا وكىمەتىنە ارقا سۇيەگەن جەرگىلىكتى بيلىك يەلەرىنىڭ وكتەمدىگىنە قارسى شىعىپ وتىرعان عوي. سول ارەكەتى ءۇشىن تۇرمەگە دە قامالادى. يتجەككەنگە ايداۋعا قام جاسالعان سوڭعى ءبىر ساتتە اباقتىدان قاشىپ شىعىپ, اقتولاعايعا جەتەدى دە ونىڭ ەڭ بيىك جەرىن مەكەن ەتەدى. ءسويتىپ, ءوزىن ۇستاۋعا كەلگەن قۋعىنشىلاردى بەتتەتپەي عۇمىر كەشىپ, 1917 جىلعى كەدەي-كەپشىكتى قورعاعان قىزىل توڭكەرىسكە امان-ەسەن جەتكەن دەيدى.
وسى شوقىعا ەنتىگىپ ازەر شىققان ءبىز اينالاعا بارلاي كوز سالدىق. توڭىرەك تىپ-تىنىش. ۇزىننان-ۇزاق سوزىلعان الاسا تاۋ سىلەمدەرى الاقانداعىداي انىق كورىنەدى. سەرىكتەرىمىزدىڭ سوزىنە قاراعاندا ءوزىمىز تۇرعان بيىكتىكتەن اتىراۋ جاقتاعى تەڭىز كەنىشى ىلەسپە گازىنىڭ الاۋلاعان جالىنى كۇنى كەشەگە دەيىن انىق بايقالىپ تۇرعان ەكەن. قازىر ونى دۇربىمەن ىزدەپ قاراساڭ دا تاپپايسىڭ. سەبەبى تۇسىنىكتى. 2010 جىلدان باستاپ تشو اسپانداعى اتالعان فاكەلدى اۋاعا بوسقا جاندىرىپ قويۋدى دوعارعان. ىلەسپە گازدىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بۇل اعىنى بۇگىندە وڭىردەگى كىشىگىرىم تەحنولوگيالىق جانە تۇرمىستىق-شارۋاشىلىق نىساندارىن جىلىتۋعا باعىتتالىپتى. «يگى ءىس, دۇرىس قادام ەكەن», دەدىك ءبىز بۇعان ىشتەي ريزا بولىپ.
تاۋ بەتكەيىنەن تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتىپ ءبىزدىڭ كەلەسى ءبىر نازار اۋدارعان نارسەمىز ول مۇنداعى جەر قىرتىسىنا اق سۇيەك بوپ جابىسىپ قالعان بالىق قاڭقالارىنىڭ قالدىقتارى ەدى. يۋرا ءداۋىرى دەپ اتالاتىن وسىدان ميلليونداعان جىل بۇرىنعى زاماندا بۇل ويپاتتا شالقىعان تەڭىز بولىپتى. كەيىن ول تارتىلىپ, قۇرعاققا اينالعاندا, ونداعى سۋ جاندىكتەرى جوعارىداعىداي كەيىپكە تۇسكەنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى. قازىر مىنە, ءبىز سولاردىڭ تاس پەن توپىراققا اينالعان جەنتەكتەرىنە تاڭدانا قاراپ كەلەمىز. ماسەلەن مىناۋ يحتيولوگتەردىڭ تىلىندە گۋبكا, ياعني كەۋەك دەپ اتالادى. بۇل ءون بويى ءتۇرلى تەسىكتەردەن تۇراتىن تەڭىز جاندىگىنىڭ ۇلۋتاسقا اينالعان ءتۇرى. كەزىندە ول سول ساڭىلاۋلار ارقىلى ءوزىنىڭ ىشىنە سۋداعى ۇساق مولليۋسكالاردى سورىپ الىپ, سونىمەن قورەكتەنەتىن بولاتىن. ال انا ءبىر جەردەگى جالتىراپ جاتقان ءسابي ساۋساعىنداي سۇيەك شە؟ ول ما, ول – اكۋلانىڭ ءتىسى. ءاپ-ادەمى, سىرتىنا لاك جالاتقانداي اپپاق ءۇشبۇرىشتى نەمەسە جەبەنىڭ ۇشى پىشىندەس قاڭقا قالدىعى وتكىر-اق. يەسى جاڭا عانا قايراپ قويعان قانجار سەكىلدى ونى قولىمىزداعى قويىن داپتەر پاراعى ۇستىنە جەڭىل قوزعاپ كورگەننىڭ وزىندە قاعاز بەتىن وڭاي ءتىلىپ تۇسكەنىن كورىپ تاڭعالدىق. سول سياقتى مىنا توڭىرەكتەگى توبە-تومپەشىكتەردىڭ بولشەكتەرى بولىپ كەتكەن مەزازوي زامانىنداعى تەڭىز كىرپىلەرى مەن كوررالدى ارال مارجاندارىنىڭ, سكات پەن يحتيوزاۆر سياقتى الىپ بالىق اتالارى مەن تەڭىز لالاگ ۇلىنىڭ تامىرلارى, بەلەمنيت جانە اممونيتتەردىڭ قالدىقتارى كورە بىلگەن ادامعا كوپ جايدى اڭعارتقانداي.
اقتولاعايدىڭ اكتاستى سايلارى مەن بورلى جارقاباقتارىن اسقان ءبىر رومانتيكالىق قۇشتارلىقپەن ارالاپ جۇرگەندەگى ءبىزدىڭ ويىمىزعا ورالعان سوڭعى نارسە: «مۇنداعى جان-جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى قانداي؟ دەگەن ساۋال ەدى. اڭ مەن قۇستان كورگەنىمىز بۇتا تۇبىنەن تۇرا قاشقان قويان مەن شي اراسىنان تىشقان اۋلاعان تۇلكى بولدى. ولارعا نازارىمىزدىڭ اۋعانىن بايقاعان يساتاي: «كەزىندە مۇندا اقبوكەندەر جىرتىلىپ ايىرىلاتىن», دەدى بەتىمىزگە قاراپ. بىراق قازىر بۇل دالا ارۋلارى بىزدە از. 90-جىلدارعى الاساپىراندا اڭ مۇيىزىنەن ءدارى-دارمەك دايىندايتىن قىتايلىق كومپانيالاردىڭ سۇرانىسىن «قاناعاتتاندىرۋعا» ىنتى-شىنتىمەن كىرىسكەن اڭشىلار بۇل باعىتتاعى ءوز ىستەرىن «بەسكە» اتقارعان. سونىڭ سالدارىنان اقبوكەندەر ايتارلىقتاي ازايىپ, بارىنىڭ ءوزى باسقا جاققا اۋىپ كەتكەن. سوڭعى ەكى جىلدا قايتا كورىنە باستاپتى.
كوڭىلىمىزدى باسقا جاققا اۋدارۋ ءۇشىن كوككە كوز تىككەنبىز. توبەمىزدە قىران قالىقتاپ ءجۇر ەكەن. قالىڭ قاۋ, قوردالى ميا اراسىنان پىر ەتىپ الدەبىر قۇس ۇشتى. بوزتورعاي! زەڭگىر كوككە شىعىپ العان سوڭ, ءوزىنىڭ ادەمى انىنە باستى دەيسىز. وسىدان كەيىن ءبىزدى توپ-توپ قارلىعاشتار جاناي ۇشقان. قاناتتارىنىڭ سۋىلى مەن كوز ىلەسپەس قيمىل-قوزعالىسى قانداي ادەمى ءارى اسەرلى دەسەڭىزشى, شىركىن! «تاۋبە! – دەدىك كۇبىرلەپ. – بار ەكەنسىڭدەر عوي. امان-ەسەن جۇرە بەرىڭدەر وسىلاي».
كەلسەڭ قايتقىڭ كەلمەي, توڭىرەگىڭدەگى تىلسىم, جۇمباق كورىنىستەردى قايتا-قايتا كورۋدەن جالىقپايتىن بۇل جەرگە ءبىز تاڭەرتەڭ اياق باسقان ەدىك. سوندا مۇنداعى اق تاۋلى ايماق اينالاسىنا اپپاق نۇر شاشىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنگەن. قازىر كەش. ەندى قاراساق, ەڭكەيىپ بارا جاتقان كۇنمەن بۇل ءوڭىر كەمپىرقوساق ءتارىزدى ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋعا بولەنىپ تۇر. كەرەمەت! عاجاپ! ەش جەردە كەزدەسپەيتىن كورىنىس. قايتالانبايتىن قۇبىلىس. وسى بايقاعانىمىزدى كوڭىل تۇكپىرىنە تەرەڭ ۇيالاتىپ, كولىكتەگى كوپ ادام تابيعات انا تۋدىرعان تاعى ءبىر تىلسىم بەينەگە يە توبەگە تايانا بەردىك. جانىنان وتە بەرە بايقاساق, الىسقا قاراپ تۇرعان اڭشى مەن قاسىندا شوقيىپ وتىرعان ونىڭ ءبورىباسار يتىنەن اۋمايدى-اۋ, اۋمايدى. وعان ءبارىمىز ءبىراۋىزدان «كوكجيەككە كوز تىككەندەر» دەپ ات قويدىق تا الىستان بۇلدىراعان دوڭدەگى تاعى ءبىر سۇلباعا قارادىق. مەكتەپتەگى تاريح وقۋلىعىنان كورگەن ەتجەڭدى, وكتەم مىنەزدى ايەل زاتىنا ۇقساي ما, قالاي؟ كىم ەدى ول؟ تاپتىق. ءيا, سول... سونىڭ ءوزى. ەكاتەرينا پايتشايىمنىڭ پوشىمى عوي.
...وسىلاي دابىرلاسىپ كەلە جاتقانىمىزدا كۇن دە باتتى. توڭىرەكتى ىلە قاراڭعىلىق باستى. سونىمەن بىرگە اڭگىمەمىز دە ءۇزىلدى. ال الدىمىزدا – جول. اۋدان ورتالىعى قاراۋىلكەلدىگە باراتىن ۇزاق جول. ءبىر بەلەستەن سوڭ.., ءبىر بەلەس. جەتكىزەر ەمەس شەگىنە...
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
اقتوبە وبلىسى,
بايعانين اۋدانى,
ميالى اۋىلى
