قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعى – بۇل ورتاق ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق جانە مادەني كەڭىستىكتى قامتيتىن بىرىككەن جوبا. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ءوز جۇمىسىن باستايتىن ونىڭ ءىس-شارالار كەشەنىنە وراي كۋرچاتوۆتا دا ءبىرشاما جۇمىستاردىڭ لەگى اتقارىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, ەكونوميكاعا زور ۇلەس قوساتىن اەس-ءتىڭ سالىنۋى. رەسەي پرەزيدەنتى ۆ. پۋتين ءبىزدىڭ ەلگە ساپارى بارىسىندا ەكى ەلدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن پايدالانا وتىرىپ, اەس سالۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان ەدى. سوعان وراي ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن اەس سالىناتىن ورىن كۋرچاتوۆ قالاسى بولىپ تاڭدالىنىپ الىنىپ, رەسەيدەگى «روساتوم» باسشىسى سەرگەي كيريەنكو ارنايى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جوباسىنا قاتىستى.
سونىمەن رەسەي مەن قازاقستان عالىمدارى جاپونيامەن بىرگە اەس-ءتى سالۋعا 2018 جىلى كىرىسپەك. وسى جونىندە كۋرچاتوۆ قالاسىندا ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتىپ, وعان يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى باقىتجان جاقساليەۆ, جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ماساەسي كاموحارا, توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا جاپونيا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى يوشي فۋدجيو قاتىستى. ءبىزدىڭ ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, العاشقى كەزەڭدە كۋرچاتوۆ قالاسى مەن بالقاش كولى ماڭىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. بۇل 2 جىلداي ۋاقىتقا سوزىلادى.
– جاپوندىق عالىمدار بۇگىن, مىنە, وزدەرىنىڭ وزىق تەحنولوگيالارىمەن, اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋداعى تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كولەمىندە اۋقىمدى مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىككە الىپ وتىرمىز, – دەدى كۋرچاتوۆتاعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ. ءبىزدىڭ ەل وسى باعىتتا جاپونيامەن قاتارىنان 20 جىل بويى ارىپتەستىك بايلانىس جاساپ كەلەدى. قازاقستان مەن جاپونيانىڭ تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋىنە تاعى ءبىر سەبەپ, ەكى ەلدىڭ دە اتوم جارىلىستارىن باستان كەشۋى, وسىعان وراي سوعىس اتومى ەمەس, بەيبىت اتومدى دامىتۋ ماسەلەسى اسا ماڭىزدى. مۇندا اەس-ءتىڭ 1 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسىنا 4 مىڭ اقش دوللارى جۇمسالماق. ياعني, اەس قۇرىلىسى وتە قىمبات بولعانمەن, ونىڭ حالىققا بەرەر يگىلىگى, تيىمدىلىگى بۇل قىمباتشىلىقتى ءجۇز ەسە اقتايدى. ءارى سالىنعان اەس 80-100 جىل ساپالى قىزمەت ەتە الادى. حالىق فۋكۋسيماداعى سەكىلدى اپات بولادى دەپ قاۋىپتەنبەگەنى ءجون.
– فۋكۋسيماداعى اپات بۇگىندە تولىعىمەن انىقتالىپ وتىر, – دەدى ءوز كەزەگىندە ءسوز العان جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ماساەسي كاموحارا. – بۇل تۇرعىدا جاپوندىق عالىمدار مەن اتوم ەنەرگەتيكتەرى بىرلەسىپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ەندى الەمدە تۇرعىزىلاتىن جاڭا ستانسالار سول كەزدە كەتكەن قاتەلىكتەردى تولىعىمەن ەسەپكە الىپ, ولاردى بولدىرماۋعا تىرىسادى. وزدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىن ءبىزدىڭ ەل ءسىزدىڭ ەلمەن بولىسۋگە تولىق دايىن. سوندىقتان دا ءبىز كۋرچاتوۆتا تۇرعىزىلاتىن اەس قاۋىپسىز بولادى دەپ ايتا الامىز.
1994-2014 جىلدار ارالىعىندا قازاقستانداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق اتوم سالاسى بويىنشا جاپوندىق ەڭ ءىرى JAEA, JAPC, TOSHIBA جانە Marubeni US Ltd كومپانيالارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. وسىلاردا جاسالعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا اەس قۇرىلىسىنىڭ بىرتىندەپ جۇزەگە اسۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان. يادرولىق سۇيىق وتىندى ساپالى جاساۋ, وتكەندە كەتكەن قاتەلىكتەردى بولدىرماي اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن بەيبىت ءومىر باعىتىندا دامىتۋعا ىقپال ەتۋ العاشقى اتقارىلار جۇمىستاردىڭ قاتارىنا جاتادى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا,
جۋرناليست.
كۋرچاتوۆ.
